2007 жылға дейiн алынған сыртқы қарыздың басым бөлiгi екiншi деңгейлi банктерге тиесiлi болса, қазiргi кезде банктердiң қарызы 30 пайызға қысқарып, өзге секторлардiкi едәуiр өскен. Бүгiнде елiмiздiң таза сыртқы қарызы 67 миллиард доллар болса, оның 32 миллиарды банк секторына тиесiлi. Билiк кезiнде сырттан тым көп қарыз алғаны үшiн банкирлерге кiнә артып, жазғырған-ды. Бiрақ, бүгiнде Ақорданың өзi де шетелден көп-көрiм қарыз алып отыр. Биыл­дың өзiнде сырттан тартылған инвестиция көлемi 25 мил­лиард долларға жеткен. Ұлттық банктiң 30 шiлде бойынша берген мәлiметiне сүйенсек, Қытайдан 7,3 миллиард доллар қарыз алыппыз. Оның 3,4 миллиарды қытай банктерiнен алынған несие. Ұлттық банктiң негiзгi кредитор елдер бойынша есебiне сүйенсек, Қазақстан ең көп қарыз алған ел – Нидерланды. Бұл елден 39,6 миллиард доллар көлемiнде инвестиция тартыл­ған. Десек те, АҚШ пен Ұлыбританиядан алған қарызымыз да аз емес. АҚШ-тан 7,8 миллиард доллар, ал Ұлыбританиядан 7,5 миллиард доллар көлемiнде қаржы тартылған. Алайда, Ұлттық банктiң 2009 жылды қорытындылайтын есебiнде Қытайдың алдыңғы орынға шығатыны анық. Аспанасты елiнен алынған қарыздың сұрауы тым қымбатқа түстi. «Маңғыстаумұнайгаздың» 50 пайыз акциясын қытайлықтарға ұстаттық. Қалған қаржы Қытай жағымен бiрлескен жобаларды iске асыруға жұмсалмақ.

Сөз жоқ, макроэкономикалық тұрғыдан алғанда, елiмiздiң сырт­қы қарызы қомақты. Мұның артында үлкен қауiп-қатердiң тұрғаны билiктiң ойына кiрiп-шықпайтын сияқты. Айталық, Ұлттық банк төрағасының орынбасары Данияр Ақышев сыртқы қарыз экономиканың өсуiне оң әсерiн тигiзедi деп есептейдi. «Сыртқы қарыз отандық экономика өн­дiргеннен анағұрлым көп көлемде тұтынуға, инвестициялауға мүм­кiндiк бередi. Оны тиiмдi жұмсау экономикалық прогрестi жедел­детедi», – дейдi ол. Рас, шетелден алынған қарыз есебiнен экономиканы дамытуға болатынын жоққа шығара алмаймыз. Мәселен, Ресей кезiнде сыртқы қарызын темiржол салуға жұмсаған. Сол сияқты Америка сырттан қарыз алу ар­қылы өндiрiсiн өркендеткен. Ал Қазақстанның қарызы тиiмдi жұмсалып жатыр ма? Бұл жағы белгiсiз. Шетелден ең көп сыртқы қарыз алған салаларға келсек, қаржы қызметi, геологиялық барлау және iздестiру жүргiзу бойынша қызмет, құрылыс саласын бөлiп айтуға болар.

Сыртқы қарыздың терiс тұстары көп. Ең алдымен кредиторлар алдындағы экономикалық, саяси тәуелдiлiк. Сондықтан көптеген экономистер сыртқы қарыздан гөрi iшкi қарыздың берерi көп деп есептейдi. Өйткенi, сыртқы борышты өтеуге жұмсалатын пайыз өзге елдiң экономикасына бағытталады. Бұдан өз елiмiздiң ре­зидент­терiне келiп-кетер пайда жоқ.

Алмақтың да салмағы бар. Бас­ты мәселе қарызды қайтаруға тiрелетiнi анық. Экономикада «Гвидотти ережесi» бар. Бұл ереже халықаралық резервтердiң өтелмеген қысқа мерзiмдi борышқа қатынасын көрсетедi. Яғни, бiр жыл iшiнде өтелуi тиiс негiзгi қарыз бен пайызға қатынасын анықтайды. «Гвидотти ережесi» бойынша елдiң халықаралық резервтерi қысқа мерзiмдi борышты өтеуге жетуi тиiс. Ұлттық банктiң халықаралық резерв­терiнiң қалған өтеу мерзiмi бойынша қысқа мерзiмдi борышқа қатынасы 73,4 пайызға жеткен. Мем­лекеттiң қысқа мерзiмдi борышын өтеуге әлеуетi жетедi делiк. Ал қарыздың қалған бөлiгiн қалай өтемек? Айталық, биылғы жылы 15,7 миллиард долларды, ал келесi жылы 14,7 миллиард долларды қайтарған күннiң өзiнде 2011 жылдан кейiнгi мерзiмде 73,7 миллиард долларды өтеу керек. Билiк соншама қарыздан қалай құтылмақ сонда? Әлбетте, салық төлеу­шiлердiң есебiнен. Және бұл борышты өтеуге болашақ ұрпақтың несiбесi де жұмсалатыны анық.

Билiк бейқамдылығының арты дефолтқа әкеп соқтыратынын тарих сан мәрте дәлелдедi. 1998 жылы қарызға белшеден батқан Ресей дефолтқа ұшыраса, 2001 жылы шетелге 132 миллиард доллар қарыз болған Аргентина дефолт жариялады. Аргентинаға сыртқы қарызды қайта құрылымдау тым қиынға соқты. Оның сыртқы кредиторлармен келiссөз­дерiнiң өзi үш жылға созылды. Жеке кредиторлар әупiрiмдеп жүрiп Аргентинаға борыштың 75 пайызын кештi, әйтеуiр. Қазақстан Аргентинаның кебiн кие қоймас, сiрә. Бiрақ сыртқы борыш ел экономикасын тәуелдi етiп, тәуелсiздiкке нұқсан келтiруi мүмкiн. Шетелге тәуелдi болмаудың бiрден-бiр жолы – халықаралық валюта қорынан несие алу. Бiрақ билiк халықаралық ұйымнан несие алғанша, қытайлықтардан қарыз алғанды құп көретiн тәрiздi. Есесiне, қытайлық компаниялар елiмiздiң мұнай актив­терiн бөлiске салып жатыр.

Қазiрдiң өзiнде Қытай энергетика мен минералды ресурстарға қол сала бастады. Ал экономикадағы шетел капиталының өсуi экономикалық және саяси қауiпсiз­дiкке қатер төндiретiнi белгiлi.

–             Жалпы, мемлекеттiң сыртқы қарызы ғана емес, қарыздың кез келген түрi қауiптi. Менiңше, сыртқы қарызбен iшкi қарызға бiрдей көңiл бөлген жөн. Осы тұрғыдан алғанда, экономикалық ахуал жақсы дей алмаймын. Сондықтан борышты азайту керек. Әйтпегенде, бұл экономиканың дамуына кедергi келтiредi.

–             Егер мемлекет сыртқы қарызын өсiре берсе, дефолтқа ұшырауымыз мүмкiн бе?

–             Менiң ойымша, әбден мүмкiн. Билiк кезiнде шикiзат саласын шетелдiктерге арзан бағаға сатып жiбергенi белгiлi. Өйткенi, бiзде бұл саланы дамытуға қаржы көзi болмаған. Ендi үкiмет соны ұлтқа қайтаруға тырысып жатыр. Бiрақ, бұл әрекетiнен әзiрге түк шығар емес. Қазiр бұл байлықтың қызығын шетелдiк инвесторлар көрiп отыр. Ал Қазақстан халқына бұл байлықтың аз ғана бөлiгi қалары анық. Егер шикiзат саласындағы байлық шетелдiк инвесторларға сатылмай, өз қолымызда болса, мемлекет сыртқы қарызын он жыл iшiнде өтей алар едi. Жағдай басқаша болған соң, сыртқы қарыздан құтылу ұзақ жылдарға созылары анық.