1921 жылы 22 наурыздан шыға бастады
Бастапқы
САУАЛНАМА
Алматы қаласының әкімі Ахметжан Есімов Мемлекеттік сыйлыққа ұсынылыпты. Не үшін?
Қаланы қоқысқа толтырғаны үшін
Анекдот болсын деп...
Метро салғаны үшін
...Құдай болсам дейді
АЙТЫЛҒАН СӨЗ
Сталин ашқан Академия тәуелсіздікке қол жеткен кезде жабылды. Қазақ Үкіметі оның жабылуына айдың күннің аманында жол берді. Бұл – біздің саяси жүйенің қателігі. Бұл – факт.  Сөйтіп, 70 жылдан астам тарихы бар Қазақ Академиясының құны бар-жоғы 500 доллар болып шыға келді. Оның бағасын Үкімет те, академиктер де солай деп бағалады.
Автор: Асқар Жұмаділдаев, Профессор, физика-математика ғылымдарының докторы
Информационный сервер xFRK: валютные баннеры для Вашего сайта
Жас Алаш №58-59 (15932-33) 24 шілде, бейсенбі 2014

Көптен берi қазақ билiгi орал­ман­ға обал жасап жүрген едi. Ендi тоң жiби бастаған сияқты. Бiрақ әлi де толық сенiм жоқ. Қазақ билiгiнiң қыңыр саясатынан көңiлi қалған ағайын атының басын берi бұра ма, бұрмай ма, оны уақыт көрсетер. Ал Қазақстандағы қазақ жұрты шеттегi қаракөздердiң тезiрек оралуын Құдайдан мың мәрте тiлеп отыр. Өйткенi Қазақстанның келешек тағдыры қазақтың санымен өлшенедi. Қазақтың қарасы көбейгенде ғана Қазақстан еңсесiн тiктейдi, шын мәнiнде тәуелсiз ел болады. Мұны ендi iштегi қазақпен бiрге сырттағы қазақ та түсiнуi тиiс. Ал түсiну – көштi тездетедi.

Шiлденiң аяғында Түркияда өтетiн кiшi құрылтайға әзiрленген қазақтар қай құрылтайға қатысатынын бiлмей дiлгiрiп отыр. Себебi құрылтай бiр емес, екi жерде өтедi. Ұйымдастырушылары да бөлек. Ендеше әлемдегi қазақтың басын қосуды көздеген құрылтай неге екiге жарылды? Жуырда ғаламторда белгiлi ғалым, Түркияның Мимар Синан университетiнiң профессоры Әбдуақап Қараның «Түр­кия­дағы кiшi құрылтай қалай екi құрылтайға айналды?»

Әр жыл сайын Юрмалада (Латвия) “Новая волна” деп аталатын ән конкурсы өтiп тұрады. Бұл конкурстың ұйымдастырушысы – белгiлi Ресей композиторы Игорь Крутой. Дәстүрлi конкурсқа Ресейдiң әншiлерi, бишiлерi, әзiлкештерi, әртiстерi көптеп қатысады. Мiне, осы конкурсқа биыл орыстың атақты әншiлерi Иосиф Кобзон, Олег Газманов, Валерия қатыспайтын болды. Латвияның сырт­қы iстер министрi Эдгар Ринкевич бұл үшеуiнiң латыш жерiне келуiне тыйым салды. Неге?

Өткен аптаның соңғы күндерiнде бензин қымбаттайды деген хабар тарады. Бiрiншi тамыздан бастап елiмiздегi ең өтiмдi АИ-92 бензинi 30 теңгеге, АИ-80 – 33 теңге, ал дизель оты­ны бiрден 28 теңгеге қымбаттайды екен деген ақпаратты баспасөз құралдары да жарыса жазды.

Сонымен, сепаратистер “қара жәшiктi” Малайзияның өкiлдерiне тапсырды. «Қара жәшiктердiң» құпиясын Ұлыбританияның мамандары анықтайды. Ал бұл уақытта АҚШ-тың барлау қызметi “Боингтiң апатына Мәскеудiң тiкелей қатысын көрсе­тетiн айғақтар болмаса да, Ресей бұған белгiлi бiр дәрежеде кiнәлi” деп мәлiмдедi.

ҚХА ХАЛЫҚТАР ДОСТЫҒЫНЫҢ КЕПIЛI БОЛЫП КЕЛЕ МЕ?

Жақында Қазақстан халқы ассамблеясының ХХI сессиясының талаптарын орындау мақсатында облыс әкiмшiлiгiнде өткен облыстық кiшi ассамблеяның мәжiлiсiне шақырылдым. Жиынға ҚХА төрағасының орынбасары Анатолий Афанасьевич Башмаков қатысты.  2010 жылы “Қазақ тiлi” қоғамының төрағалығына
Бейiмбет Майлиннiң туғанына – 120 жыл     
Биыл, яғни, 2014 жылдың 31 мамырында “Ашаршылық және қуғын-сүргiн” күнi қарсаңында   қазақтың кемел қаламгерi, зұлмат жылдар құрбаны Бейiмбет Майлиннiң 120 жылдығына орай “Бейiмбет Майлин қоры” құрылған. Қорды құрушылар – Би ағаның қызы Рәзия апайдан тараған ұрпақтары. “Бұл өзi көптен ойда жүрген мұрат едi, соның сәтi биыл түстi”, – дейдi қордың құрылтайшысы, Рәзия апайдың немересi Салтанат Мұстафина.
АЛҚА БИЛЕР ТӘЖIАЯҚОВТЫ КIНӘЛI ДЕП ТАПТЫ
АҚШ-та тергеуге кедергi келтiрдi деген айып бойынша сотқа тартылған қазақстандық студент Азамат Тәжiаяқовтың iсiн қараған алқа билер оны кiнәлi деп тапты. А.Тәжаяқовқа қатысты ақырғы шешiм қазанның 21-i күнi шықпақ. Сот туралы егжей-тегжейлi жазған The Boston Globe басылымы алқа билердiң шешiмiн естiген студенттiң анасы жылап жiбергенiн, ал әкесi сұп-сұр болып кеткенiн жазады.
Жақында “Айтуға оңай” бағдарламасын көрдiм. Онда қазақы әзiлде, салт-дәстүрiмiз туралы тамаша пiкiрлер айтылды. Нағашы мен жиен, балдыз бен жезде туралы “Тамашаның” тарландары сөйледi. Қазақстанның әр өңiрлерi­нен келген қонақтар әртүрлi пiкiр бiл­дiрдi. Оңтүстiктен келген қонақтар “балдыз” деген ұғымның тек әйел балаларға ғана қатысты айтылатынын айтты. Басқа өңiрдiң қонақтары ер балаға да айтыла бередi деп жеңiстiк бер­медi.

Мемлекетiмiзде тек қана “қазақ” және “орыс” тiлдерi бiрi мемлекеттiк, екiншiсi ресми қатынас тiлi ретiнде жүредi. Өз кезегiнде заңға сәйкес қос тiлдi де республикалық бюджеттен тиесiлi қаржыландыру қарастырылған. Себебi елiмiздiң Тiл туралы Заңы” бойынша (4-бап) республикамыздың орта мек­тептерi тек қана екi тiлде – қазақ және орыс тiлдерiнде оқытуға бағытталған.

Мен кiшкене кезiмнен адам жанына арашашы дәрiгер болуды армандадым. Мектептi мақтаулылардың қатарында тәмамдадым. Бiрақ мен секiлдiлер өте көп екен, Алматы мемлекеттiк медицина институтына оқуға тапсырған алғашқы жылы тауым шағылды. Әрине, өзiме де сондай ауыр тисе де, “биыл құладым екен деп таусылмайын, өмiрiм алдымда ғой” деп ауылға қайттым, – дейдi құрдасым Алтынғазы

Ақпарат құралдарынан мем­лекеттiк деңгейдегi iрi лауазымды шенеунiктер мен облыс әкiмдерiнiң рейтингтерiнiң мез­гiл-мезгiл жарияланып тұратынын бiлемiз. “Дат” газетiнен кезектi бiр рейтингтiң жарияланғанын көзiм шалды. Әдеттегiдей бұл жолы да рейтингте Ақтөбе мен Солтүстiк Қазақстан облыстарының әкiмдерi ең соңғы орында тұр.

Теледидардың тетiгiн қосып қалсаңыз, арзан ыржаққа құрылған ойын-сауық, шоулардан ығырыңыз шығады. Ток-шоу, реалти-шоу, шоу-бизнес, бауырсақ-шоу және өзге де толып жатқан шоулардан шаршайсыз. Бұл жерде, әрине, жазушы Бернард Шоудың еш қатысы жоқ. “Шоу” сөзi – қойылым, көрсетiлiм деген мағынаны бiлдiредi. “Шумахер” деген сөздiң “етiкшi” дегендi бiлдiретiнi секiлдi.

Дүниенiң есiгiн жылап ашқан,
Мұң оранған халықпыз, сiрә бастан.
Зымыранын құлатып орыс жиi,
Зарыма жоқ кездерi құлақ асқан.

Репертуарында халық термелерi, халық әндерi, қазақ композиторларының әуендерi, эстрадалық шығармалар әсем үйлесiмiн тапқан Гүлжан Қисабекованың есiмi жетiсулық өнер сүйер қауым­ға жақсы таныс. Бүгiнгi таңда Сарқан аудандық мәдениет үйiнiң директоры қыз­метiнде жүрген өнердiң өз өкiлi облыстық, республикалық байқауларда талантымен талай рет топ жарған болатын. Гүлжан Есiмханқызы өнердiң өмiр­шеңдiгiн, дәс­түрдiң сабақтастығын дәлелдеп, кезiнде сахна саңлағына айнала бiлген ата

ҚАТЫГЕЗ, ТАСБАУЫР БОЛАТЫНЫ АНЫҚ
“Жас Алаш” газетiнен (№50, 26 маусым, 2014 жыл) оқырман Ж.Бектасовтың “Мұндай баласы бар болсын?!” деген мақаласын оқыдым. Қазiр мұндай келеңсiз оқиғалар көбейiп кеттi. Бұл тек келеңсiз оқиға ғана емес, бұл – қазағыма төнген қасiрет. Ата-анасын үйiнен қуу, бiр кiндiктен шыққан бауырлар үй үшiн бiр-бiрiмен соттасу, бiрiн-бiрi өлтiру қалада ғана емес, ауылдық жерлерде де белең алды.
Ауғанстанның қазiргi саяси дау-дамайдан шығатын бiрден-бiр жолы – парла­менттiк жүйе орнату болар едi. Бiрақ бұл процесс тым ұзаққа созылып, елдiң бөлшектенуiне ұласып кетуi мүмкiн деген қауiп те бар. Өзара дүрдараз этникалық топтардың өкiлдерiне үкiмет­тен жоғары қызметтер берген президент Хамид Карзай ұзақ жылдар бойы Ауғанстанда шексiз билiк жүргiзiп келдi.

Тайпейде жасөспiрiм қыздар арасында волейболдан Азия чемпионаты өтiп жатыр. Қазақстандық волейболшы бойжеткен Сабина Алтынбекова “жарыстың ең сұлу қызы” ретiнде танылып, аз уақытта жергiлiктi жұрттың көзайымына айналып үлгердi. Жанкүйерлердiң сөзiне қарағанда, қазақ қызы жапонның анимесiндегi кейiпкерге қатты ұқсайды-мыс. Қазақстандық спортшылардың арасында дәл Сабинадай танымалдыққа бұған дейiн ешкiм ие болмапты.

Дәрiлiк заттар емдеп қана қоймай, кейде олардан ағзада жанама әсерлер    туындайтын жағдайлар кездесiп жатады. ДДСҰ анықтамасына сәй­кес, дәрiлiк зат­тардың жанама әсерлерiне, емдеу­ге, аурудың диагностикасы мен алдын алу үшiн препараттарды тағайындаған кезде пайда болған, ағза үшiн кез келген жағымсыз әсердi жатқызады.  

деп күрсiнiп алып, Бердiбек Соқпақбаев өз шығармасында оларды өлместей етiп қайта тiрiлтедi
Биыл Бердiбек Соқпақбаев ағамыздың өмiрден озғанына 23 жыл болыпты. Көзi тiрiсiнде қазақ балалар прозасының көш басында тұрған айбозым қаламгер осы ширек ғасырға жуық уақыттың iшiнде маң-маң басып маңайымызда жүргендей әлi де сол өз биiктiгiнен ерекше тұлғаланып көрiнедi. Неге?
Дәулескер домбырашы, атақты күйшi Қаршыға Ахмедияровтың Қытай астанасы Бейжiңнен бүйрек алмастырып, емделiп қайтқан кезi. Өңi жақсы, расында, өте келбеттi де жан едi ғой: сол сәт тiптен нұрланып, жасара түскендей екен, жайдарылана қарсы алды.  Әжептәуiр әңгiмелестiк. Бiрақ сөзiмiз керемет жарасып та кете қоймады. Жекелеген тосындау сұрақтарым да жоқ емес-тi. Соны аңдағанда сезiмтал күйшi аздап тiксiнiңкiреп, тым тереңге түсудi қаламады.
Кейiнiрек тағы бiр оралармын деп шықтым. Александр Бектiң Бауыр­жан Момышұлын көп жағалап жүрiп зорға илiктiргенiн ойлаймын. Сол сияқты, сұхбатты белгiлi деңгейiне жеткiзгенше бiр нысан­ға
ШӘКӘРIМ ҚАЖЫНЫҢ ҚОЛЖАЗБАСЫ ТАБЫЛДЫ
1930 жылдары Шәкәрiм Құдайбердiұлының кiшi баласы Зияттың Қытайға өткенi мәлiм. Осы Зият өзiндегi Шәкәрiмнiң бiраз қолжазбасын Кәрiм Дүйсенов деген азаматқа аманат етiп тапсырып кеткен екен. Бiраз уа­қыттан соң К.Дүй­сенов бұл қолжазбаларды Үрiмжiде тұратын Көбен Асқарұлына табыстап­ты. К.Асқарұлының Қытайдағы ұрпақтары Шәкәрiмнiң қолжазбасын ендi оның тарихи отанына қайтарды.

Расында, құрметтi оқырман, сiз бұл диалогты ешбiр көне (жаңадан да) кiтаптан таппайсыз. Бұл ойдан құрастырылған сұхбат. Несiне таңғаласыз, ақиқатында әуелi әлемнiң өзi ойдан құрастырылған нәрсе емес пе едi? Бiрақ бiз пақырыңыз бiр замандарда (нақты айтсақ, осыдан бар-жоғы жүз, екi жүз жыл шамасы бұрын) әлдебiр елдерде, әлдебiр жанұяда, жанұяда болмаса шiркеуде, мектепте, барда, пабта, жезөкшелер үйiн­де, парламентте, түрмеде әке мен баланың,аға мен iнiнiң, шеше мен қыздың, ақылды

Дүниеде жұмбаққа толы бiрнеше мекен бар болса, соның бiрi – Тибеттегi Кайлас тауы. Ежелгi тибеттiктер бұл тауды ерекше қадiр тұтқан, табынған. Индуистер оның шыңын Шива мекендейдi деп сенсе, буддистер бұл тауды Будданың мекенi­мен байланыстырады. Тибет­тiктер Кайлас тауын бағындыруға тырысқан жан көп ұзамай ажал құшады дейдi. Расында да, осы күнге дейiн таудың шыңына шыға алған тiрi пенде жоқ.

Адамзат Жер бетiндегi мұнай мен газ бiткен соң қайтiп өмiр сүредi? Энергия көзiнсiз қалған соң, мұның арты энергетикалық апатқа ұрындырмай ма? Ғалымдар балама энергия көздерiн зерттеп, қайсыбiрiн енгiзiп, сынап та жатыр. Алайда әзiрге мұндай жобалар дәстүрлi энергия түрлерiн толық алмастыра алмайды.  Айтпағымыз, түрлi сынақ жобаларының арасында сәттiлерi жоқ емес. Мәселен, Калифорнияда жақында әлемдегi ең iрi күн электр стансасы iске қосылды. Бұл станса электр энергиясын тiптi түнгi уақытта да өндiре алады.
Жақында Вашингтонда өткен қоғамдық тыңдау ке­зiнде НАСА мамандары 20 жылдан кейiн басқа ғаламшарда өмiр сүретiн тiршiлiк иелерiн анықтаймыз деп мә­лiмдедi. Алайда НАСА бөгдеғаламшарлықтарды Күн жү­йесiндегi ғаламшарлардан емес, одан тысқары жатқан басқа ғаламнан iздемек. Әйтеуiр АҚШ ғарыш агент­тiгi жетекшiлерiнiң бiрi, бұрынғы астронавт Чарльз Болден Жер бетiнен бөлек ғаламда бөгде тiршiлiк иеле­рi­нiң өмiр сүретiнiне сенiмдi. Болденнiң бұл пiкiрiн Массачусетс технологиялық уни­верситетiнiң профессоры Сара Зигер де қуаттап отыр.

Бұл – елiмiздiң оңтүстiгiнде болған оқиға. 6 жастағы бала ауырмай-сырқамай кенеттен қаза болыпты. Баласынан айырыл­ған әке-шешесi өлген балаларын аза тұтып, жылап-сықтап, қатты қайығырыпты. Сондай кеш­тердiң бiрiнде, қараңғы түсiп, түн ортасы ауғанда өлген ұлы үйге кiрiп, тап бiр тiрi кезiн­дегiдей шешесiнiң қойнына енiп, омырауын еме бастайды. Кейiн де бала түнде­летiп, бес-алты айдай үйiне келiп, түн ортасында анасын емiп жүре бередi.

Гитлер туралы материал жариялаған “Аңыз адам” журналы мен оның бас редакторы Жарылқап Қалыбайға айып тағылып, iсi сотта қаралып жатыр. Бұл туралы “Жас Алаш” газетiнен оқып, ерiксiз қолыма қалам алдым.“Аңыз адам” журналының бiрде-бiр нөмiрiн қалдырмай оқимын. Гитлер туралы жазылған журналдың нөмiрiн де басынан соңына дейiн түгел оқығанмын.

«Аңыз адам» журналын Гитлер туралы материал жариялағаны үшiн 13 мил­лион теңге моральдық шығын өндiруге сот шешiм шығарғаны туралы “Жас Алаштан” оқып, бiлдiм. Гитлердiң адамзат алдындағы жауыздығын, басқыншылығын бү­гiнгi жас қауымға жеткiзудi және қазiр шетелдердiң iшiнде оның iс-әрекетiн жақтаушылардың бар еке­нiн түрлi баспасөзден оқып жүрмiз. 

Жыл сайын мектеп бi­тiрушi түлектерге мем­лекеттiк грант негiзiнде тегiн оқуға берiлетiн мүм­кiндiк бар. Мемле­кеттiк грант әр жылда түрлiше бөлiнедi. Мысалы, былтыр 30 мыңнан сәл ғана асатын көлемде болса, биыл 35 мыңға жетеқабыл. Алайда осы гранттарды бөлу ке­зiндегi әдiлетсiздiк ме­нiңше, билiк тарапынан жасалып отырған қиянат қана емес, заң аясында қаралуға тиiс мәселе.

Ата-аналар амалсыз көнiп келедi... деген өлең жолдарын оқығаным бар едi. “Жас Алашта” жарияланған ұстаздардың ақша жинау мәселесi туралы мақалада айтылғанынан бөлек, мұғалiмдердiң баспасөзге жазылу науқанында басшыларының тапсырмасымен газет-журналға

Қазақта “Отыз күн ойын, қырық күн тойын тойлады” деген мәтел бар. Дүниежүзiнiң футбол бiрiншiлiгi да осыншалық қызығына кенелттi. Ұлы думанға жанкүйерлер қауымы да қатты дайындалды деп бiлем. Мен де солардың бiрiмiн. Жарыс басталардың қарсаңында көршiмнен “тұр­саңшы” деп шырылдап оятатын сағатын сұрап алдым. Оның дұрыс жүретiнiн, дәл уақытында безек қағатынын тексердiм.

Менiң Қалдыбай көкем – қызық адам. “Көке, қалайсыз?” деп хабарлассаң, бiрде ұзақ-сонар әңгiме айтып, жағдайыңды сұрап, iшi-бауырыңа кiрiп кетедi. Ендi бiрде “Жақсы, жарайды” деген екi ауыз сөзбен ғана жауап берiп, тым салқын сөйлеседi. Танымай тұр ма деп қаласың, тегi... Хал-ахуалын сұрағаның үшiн өзiңдi     айыпты сезiнiп, ендi хабарласпайтындай боласың. Бiрақ көп ұзамай өзi қайтып тауып алады.

Қазiр барлық пен ба­й­лықты көрсетудiң бiр жолы – өлiк жөнелту, яғни қайтыс болған адамның ағыл-тегiл қылып жаназасын беру, сосын қайтқан адамның басына кесене-зират тұрғызу. Бұл қазiр қазақтың өзге де шаруасы секiлдi кәдiмгiдей бәсекеге айналып барады. Астана мен облыс орталықтарында “майлы жiлiктiң” басын ұстап жүргендер қаза болған ата-анасының, туыс-туғандарының жаназасына бестен,

Гүлдана келiншек күн­шығысқа телмiре қа­рап ой үстiнде отыр. “Таяқ еттен, сөз сүйектен өтедi-ай!..” Әкесi Жоламан түс әулетiнде жұмыстан оралды. Би­бiш анасы қол орағын белiне қыстырып, қозы-лаққа деп көк майса шөптi оруға кеткен. “Әкең шөлдеп келедi, алдын-ала шайын әзiр­леп қой” деп, қадап тапсырған-ды. Шай үстiнде ауылдасы, қыдырымпаз сүрбойдақ Келiмбет келдi. Нағашы-жиендiгi, оның үстiне тiлiнiң қотыры бар, қыршаңқы сөй­лейтiн зуылдақ-тұғын.

Алматы 2022 жылғы қысқы Олимпиада ойындарын өткiзетiн қала деген мәртебенi жеңiп ала ма деп қауiптенемiн. Дәл қазiргi билiктiң жуан дiңiнен тартып әр бұтағын ұстап отырғандарға қажет бұл олимпиада ойындары қаймана Қазақ үшiн мәртебе емес. Ендi ақ Олимпиаданы өткiзуге нелiктен қарсы екенiмдi тарқатып айтайын. Алматы мен Астанада 2011 жылы қысқы Азия ойындары өттi ме, өттi.
ЖIГIТТЕР ЖЕРГЕ ҚАРАҒАН ЖОҚ
Қытайдың Мұңғылкүре ауданына қарасты Қарағанты жайлауында көкпардан халықаралық сайыс ұйымдастырылды деп хабарлайды ҚР ұлттық спорт түрлерi қауым­дас­тығы. Iле-Қазақ автономиялы облысының құрылғанына 60 жыл толуына орай өткiзiлген көкпар тартысына елiмiздiң көкпаршыларынан өзге Қытайдың, Моңғолияның,