— «Қаражорға» — қазақ халқының ұлттық құндылықтарының бiрi. Қазiргi заманда ұлттық дәстүрiмiз тұрмақ, аузымыздағы асымызды иеленiп кеткiсi келiп жүргендер көп. Қазақтың кейбiр ұлттық дәстүрiне лицензия алып, «мұның бәрi — бiздiкi» деп жүр­гендер бар. Мәселен, көкпарды қырғыздар иеленiп алды. Берерi­мiздi бердiк, «Қаражорғадан» да айырылып қалмайық ендi, — дейдi Ж.Диқанұлы. — Ұлттық өнердi халықтан алдық, ендi оны қайтадан халыққа беруiмiз керек. Қытайдан елге оралғанда да туған жерден аламыз деп емес, қаймағы бұзылмаған қазақы дәстүрдi халыққа қайтарамыз деп келдiк.

— Өздерiңiз бiлесiздер, «Қа­ражорғаның» тарихы тереңде жатыр. Қазақ жерiнде күнi кешеге дейiн насихатталмағанымен, Қытай елiнде бұл би жақсы танымал. Бағзы заманда ас-тойларда ат шаптырып, көкпар тартқызып, жорға жарыстыр­ған ғой. Қай заман екенiн кiм бiлсiн, бiр байдың бәйгеде ешкiмге жүлде ұстатпайтын тайпалған керемет қаражорға аты болыпты. Күн­дердiң-күнiнде байдың жалғыз қызына бiреу құда түсiп келедi. Сонда қыз әкесiне: «Әке, қалыңмалымның өтеуi болсын, маған қаражорғаны бер», — дейдi қиылып. Жорғасын берейiн десе, қимайды. Бермейiн десе, жал­ғыз қызы. Ақырында бай ойлана келе, қаражорғаны қызының қалыңмалының өтеуiне бермек болады. Ол кезде байлар қызын сән-салтанатымен ұзатқан ғой. Қызы кетiп бара жатқанда бай былай дептi: «Қызым, қаражорғаны бiр тайпалтып жорғалатшы. Жат жұртқа әкетiп барасың ғой, бiр көрiп қалайын», — деп өтiнiш айтыпты. Сөйтiп, қаражорғаны ноқталы ұзын арқанымен бос қоя бередi. Сол кезде қаражорға ат су тө­гiлмес жорғасына сала жөне­ле­дi. Сонда ноқтаға байланған ұзын арқан толқынданып, атпен бiрге жорғалап бара жатқандай әсер қалдырады. Осыны көрген бiр күйшi «Қаражорға» деген күй шығарыпты деседi...

— Оның аты-жөнi нақты анықталмаған. Бiреулер мұны Құлыншақ күйшi деп жүр. Кәдiмгi Еренқабырға өңiрiнiң атақты күйшiсi Құлыншақ. Бұл әлi де зерттеудi қажет ететiн мәселе.

«Қаражорғаны» естiгенде қазақтың буыны босап, билегiсi келiп тұратыны осы күйдiң құдiретiнен болса керек. Осыны ескерiп, кейiн­нен «Қаражорғаға» би шығарады. Күй мен би сәй­кес келгеннен кейiн «Қаражорға­ның» құдi­ретi одан әрi арта түстi.

— Ұжымымыз құрылғалы үш айдың жүзi болып қалды. Бiз бұл мәселеге үлкен дайындықпен келдiк. Жақында ұжымымыздың көркемдiк жетекшiсi әрi әншiсi етiп Қажымұрат Шешенқұл деген жас жiгiттi Қытайдан арнайы алдырдық. Әрi өзi сазгер. Бесаспап жiгiт. Қазiр ол елге келдi. Амандық болса, азаматтығын да алар. Осы Қа­жы­мұрат iнiмiз «Қаражорғаға» ән жазды. Ата-бабамыз күй болып басталған «Қаражор­ғаны биге айналдырса, Қажымұрат оған ән қосып, үш жақты етiп бұрын­ғыдан да байыта, кемелден­дiре түстi.

«Қаражорғаға» бұған дейiн де бiреулер ән жазып, шалалау жазыл­ған ән ел арасына тарап кетiп, ол халық әнi ретiнде бiр­шама танылып та қалған. Оны бiз бiршама өзгертiп, кәсiби ақындарға мағынасы бай сөз жазғыздық.

— «Қаражорға» биiн Қытайда бiр мезетте 13 мың адам билеп, Гиннес­тiң рекордтар кi­табына ендi. Осы ке­ремет құбылысты көзiңiзбен көрдiңiз бе?

— Өкiнiшке қарай, мұны көре алмадым. Бiрақ, көз көргендерден естiдiм қалай болғанын. Қытайдың Өр Алтай өңiрiндегi Шiңгiл ауданында бiр уақытта 13 мың адам көшеге шығып, «Қаражорғаны» биледi. Қытай елi ұлттық құндылықтарды, тарихты бағалай бiледi. Осыншама адамның билеп жүрге­нiн көрген өкiмет адамдары арнайы комиссия құрғызып, мұны Гиннес­тiң кiтабына енгiзiптi.

«Қызыл мата» мен тағы бiрдi-екiлi билерiнен басқа қытайлардың атасында би жоқ. Бертiнде ғана «Айдаһары» пайда болды. Бiздiң «Қаражорғаны» көргенде таң-тамаша қалғаны да сондықтан ғой. «Қаражор­ғаның» құдi­ретiн осыдан-ақ тани берiңiз. Бiр бұл ғана емес, жастар үшiн керемет құндылық болатын «Айжарық» деген өте сәндi би бар. Осындай тамаша билерiмiз барда бiз неге өзбектiң, ұйғырдың, шешеннiң билерiн билеуiмiз керек?!

2011 жылы Алматы мен Астанада бүтiн Азияның қысқы спорт ойын­дарын өткiзбекшiмiз. Бұл — ұлттың ұлылығын өзгелерге көр­сетудiң таптырмас мүмкiндiгi. Ендеше, қазақтың «Қаражорғасын» неге осы Азияданың ашылу салтанатында билемеске?! Аллаға шүкiр, оған шамамыз же­тедi. Жалт-жұлт етiп билейтiн жастарымыз да бар. Тек ынта болса жеткiлiктi.

Өзге ұлттардағыдай бiзде жалаңаш балтыр, жалаңаш кiндiк көрсе­тiл­мейдi. Қазақтың салт-дәстүрiнiң өзiне тән құндылығы да осында емес пе? Осы ойымызды Азияданы ұйымдастырушылар ескерсе екен деген тiлегiмiз бар.   

— Моңғол халқында «Буын биi» деген бар. Осыны көп жұрт «Қара­жор­ғамен» шатыстырады. Осының ара-жiгiн ажыратып берiңiзшi.

— Кейбiреулер «Қаражорғаны» моңғолдың биi деп сұхбат берiптi. Бұл — өрескел қателiк һәм сауатсыздық. Қазақ пен моңғолдың төс­кейде малы, төсекте басы қосылғанымен, екеуiнiң биi екi бөлек. Моң­ғолдардың билейтiнi — буын биi. Ал бiздiкi — «Қаражорға». Буын биiнде бишiнiң қимыл-қозғалыстары өзгешелеу келедi. Атауы айтып тұр­ған­дай, мұны буын-буындарға салып билейдi. Ал қазақтың биi кәдiм­гi тайпалған жорғаны көзге елестетедi.

— Мұныңыз рас. Қытай мек­тептерiнде сабақ басталмас бұрын оқушылар жаттығу жасайды. «Қа­ра­жорға» рекордтар кiтабына кiр­геннен кейiн Қытайдағы жарнамасы керемет болды. Ендi бұл бидi мектеп бағдарламасына кiргiзейiн деп жатыр. Қытай елi анау-мынау­ға мойын бұра бермейдi. Әбден зерттеп, зерделеп барып бiр-ақ қабылдайды.

«Қаражорғаны» алдымен Алтайы өңiрiнiң мектептерiнде сынақтан өткiзiптi. Сынақтан кейiн нәти­жесi өлкелiк оқу-ағарту коми­те­тiне жiберiлген. Ендi мiне, Шыңжаң өлкесiндегi барлық мектептер сабағын «Қаражорғамен» бастайтын болды. Оны айтасыз бұл шара бүкiл Қытай мемлекетi дең­гейiнде қолданылуы да мүмкiн.

Ал бiзде «Қаражорға» биi ойын-тойлардың шеңберiнен шыға алмай жүр. Мектеп бағдарламасына кiргiз­бей-ақ қойсын, ең болмаса, «Қаражорғаның» насихатын Азияда ойындарынан бастайықшы әуелi. Гин­нестiң рекордтар кiтабы­на кiргiзiп бiр таңдандырдық. Ендi Азия ойындарының ашылу салтанатында билесек, ұлттық өнерiмiз­дiң құны одан әрi өсе түсер едi.