28 қаңтар 2010
Ақтөбедегi «джихад» жыры
Ақтөбе қалалық сотында 24-25 жастағы Асхат Түркiмбаев, Серiк Iзтаев және Дәулет Есенбаевтың үстiнен қозғалған қылмыстық iс қаралуда. Ақтөбе облысы бойынша ҰҚК департаментi ақтөбелiк үш жiгiттi Дағыстандағы террорлық ұйыммен бiрiгiп, қарулы джихадқа қатыспақ болды деп айыптауда.
Бұлар өткен жылдың 25 шiлдесiнде РФ Астрахань облысы аумағындағы «Қараөзек» шекара өткiзу бекетiнде ұсталған. Оларды атыраулық әлдебiр азаматтың жеке көлiгiнен түскен бойы РФ Федералды қауiпсiздiк қызметiнiң Астраханнан келген 15 қызметкерi ұстап алған. «Дағыстанға джихадқа бара жатырсыңдар» деп ұрып-соғып, қинаған. Бiр күн бойғы тепкiлеуден соң олар «джихадқа барамыз» деп мойындауға мәжбүр болған. Ресейлiктер «шекара тәртiбiн бұзды» деп әкiмшiлiк айыппұл төлеттiрiп, бұларды Атыраудан келген ҰҚК департаментi қызметкерлерiнiң қолына тапсырған.
26 шiлдеде түскi сағат 2-де күдiктiлердi «Газельге» отырғызып, жолға шығады. Сотта Дәулет Есенбаев: «Ресейде тағылған кiнәнi мойындамадым. Ұрды, соқты, қинады. ҰҚК-нiң Атыраудан келген қызметкерлерi «джихадқа бара жаттық деп мойындасаңдар, алып кетемiз, қалсаңдар, бұлар өлтiрiп тастап, жоқ қылады» дегенге келтiрдi. «Газельге» отырған соң түскi сағат 2-ден таңғы 4-ке дейiн жол бойы тағы азаптады. Ақтөбеге жеткенде өздiгiмнен отыратындай жағдайым болмады. Пышақпен кескiлеп қинады, денеме темекi басты, электрошокпен ұрды. Ақтөбеге әкелген соң бiр пәтерге үшеуiмiздi үш жаққа бөлiп қамап тастады. Туысқандарға айтылмады», — дедi.
ҰҚК департаментi айыптау қорытындысында «Асхат Түркiмбаев Солтүстiк Қапқаздағы ұрыс қимылдары аймағына бармақ болып, интернет-клубтардың бiрiнен үнемi радикалды сайттарға хат жазып, сол жаққа барудың жолдарын қарастырған» дейдi. Асхат болса, «мұның бәрi қолдан жасалынған жала, ешқашан да джихадқа сұранып хат жазған емеспiн» деп үзiлдi-кесiлдi бас тартты. Айыптауда екi серiгiмен бiрге Солтүстiк Қапқазға шығудың жолын iздеп, мешiтте кездесiп жүрген Азамат Iлиясовтан көмек сұрағаны жазылған.
Азамат Iлиясов шешесiмен бiрге Ақтөбеде тұрады. Әкесi — Дағыстанның Мацалаул елдiмекенiнiң тұрғыны. Азамат оларға әкесiнiң телефон нөмiрiн берiп, үш танысының сол жаққа бара жатқанын хабарлайды. Ақтөбеден Атырауға әрi қарай Астрахань шекарасында көлiк жалдап жеткен үшеудi федеральды қауiпсiздiк қызметiнiң өкiлдерi тосып тұрған. Оқиғаның бар мән-жайы осы.
Ақтөбе қалалық сотында судья Раулия Құстанова үшеудiң Дағыстанға не мақсатпен бара жатқанын анықтауға тырысып бақты. Айыпталушы жақ «бизнестiң шаруасымен, Астрахандағы кейбiр тауар бағаларын қарап қайтпақшы едiк» дейдi. Шекарада қолға түскенде олардың қалтасынан бар болғаны ұялы телефондары мен 50 мың теңгеге жетпейтiн қаражат қана шыққан. Қараөзекке жеткен бойы «керi оралғанда Атырауға ала кетерсiз» деп жеткiзiп салған көлiк жүргiзушiсiнiң телефон нөмiрiн жазып алған.
Қылмыстық iс Азамат Iлиясовтiң арызы бойынша қозғалды, ол мұсылман үш жолдасына жол сiлтегенiмен, «ана жақта бiрдеңеге ұрынып қалар немесе әкесi мен туыстарына кесiрi тиер деп мазасызданып, департаментке өзi арыз жазған» көрiнедi. Сотта Азамат 23 шiлде күнi қауiпсiздiк қызметкерi оны көшеде келе жатқанда көлiкке күштеп мiнгiзiп алып кеткенiн айтты. Қасында әпкесi Динара Қапенова болған. Бiр апта бойы ол пәтерде «өңдеуден» өтiп «джихадқа» кеткен таныстарының үстiнен арыз жазып қана қамаудан босайды. Бұл кезде Азаматтың туыстары оның қайда кеткенiн бiлмей, iздеумен әлекке түскен.
Сотта прокурор: «Сендердi кiм шақырды? Джихадты қалай түсiнесiң?», — деп дiгiрледi. Дәулет Есенбаевтың жауабы мынау: «Бiздi ешкiм шақырған емес. Өзiмiз бiр күнде шештiк. Барайық, ол жақтың жағдайын көрейiк дедiк. Джихад – соғыс емес, күрес».
Серiк Iзтаев бұл сұраққа былай жауап бердi: «Джихад ұғымының мағынасы кең. Қанша анықтамасы болса, сонша түсiнiгi бар. Дәрiстердiң бiрiнде ондағы мұсылмандарға қысым көрсетiлiп жатыр деп естiдiк. Барып, жағдайды өз көзiмiзбен көрмек едiк». Прокурор да қояр емес. «Сонда бұл әлдекiмнiң алдындағы қарызды өтеу ме?», — деп қайыра сұрақ қойды. «Әркiм әртүрлi айтады Бiреулер мұсылманның атын жамылған наркомандар соғысып жатыр дейдi. Барып көрмекшi едiк. Бiз жеке шаруамызбен бара жаттық», — дедi Асхат Түркiмбаев.
Сот процесiнде Асхат, Дәулет және Серiк бiрнеше жылдан берi дiн жолында жүргенiн, Ақтөбе мен Атырауға келiп-кетiп жүрген миссионерлердiң дәрiсiн тыңдағанын да жасырмады. ҰҚКД-нiң айыптау қорытындысында әлгi миссионерлердiң бiрiнiң джихадқа шақырған үндеуi интернетте жиi жарияланатыны айтылыпты. Ол 2008 жылы Сауд Арабиясына қоныс аударыпты. Алайда, қамаудағылар: «Саид Бурятский бiздi ешқашан джихадқа шақырған емес. Айтылғандардың бәрiн терiстеп отырған жоқпыз. Бiрақ қауiпсiздiк органы қылмыстық iс қозғалатындай жағдайға жеткiздi», — дейдi.
2008 жылдың наурызында Асхат Түркiмбаев Сауд Арабиясына дiни оқуға жиналғанда, қауiпсiздiк департаментi жолын кесiптi. «Бұлар ваххабизм-салафизм бағытын ұстанады» деп белгiсiз бiр куәнiң айтқаны айыптау қорытындысына тiркелген. Демек, қауiпсiздiк қызметi бiрнеше жылдан берi осы жiгiттердi аңдып келген. Олай болса, Атырау мен Ақтөбенiң арасында еркiн қыдырыстап жүрген «шетелдiк дәрiс берушiлердi» елiмiзге неге кiргiздi? Ресей Федералды қауiпсiздiк қызметiнiң қара тiзiмiнде тұрған болса, «балалардың басын қатырма» деп оны шекарадан керi қайтару керек едi ғой. Осы жерде екi түрлi ой келедi: не «жұмбақ жандардың» елiмiздiң батысына келiп-кетiп жүруiне әлдекiмдер мүдделi, не болмаса олардан сескенедi.
Дағыстанға өтiп бара жатқан үш жұмыссыз жiгiттi өз шекарамыздан өткiзiп жiберiп, Ресей жерiнде торға түсiрдi, ондағы қауiпсiздiк қызметкерлерiнiң соққысына жығып бердi. Ресей шекарасында ұстау жоспарланса, неге сол жақтың заңымен жазаға тартылмайды? Неге бұларды өлiмшi қылып сабатады да, ертеңiне әкiмшiлiк айыппұл төлеткiзiп алып кетедi? Не үшiн? Терроршылардың жолын кестiк деген көрсеткiш үшiн бе? Елiмiздiң шекарасынан өтiп бара жатқанда, шекара өткiзу бекетiнде бұлардың төлқұжаттағы суреттерiн бiлiнбестей етiп тесiп тастағаны тағы бар. Осы жерде неге тоқтатпады?
Егер бұл үшеуi Дағыстанға өтiп кетсе, керi қайта алар ма едi? Дәулет Есенбаев: «Мен шекара қызметiнде әскери борышымды өтедiм. Отбасымда адал тәрбиеленген жанмын. Соғысқа жүгiрiп баратындай ақымақ емеспiн. Өз iсiме жауап беремiн. Үйленгенiме де 20 күн болды. Әке-шешемдi тастап, бәрiне қол сiлтеп кетпеймiн», — дейдi шыр-шыр етiп.
...Елiмiздiң батыс аймағында дiни ахуал өршiп тұрғаны анық. Бұл жазалаумен, қорқытумен шешiлетiн шаруа ма? Жаппай жазалау шаралары жалғаса берсе, көптiң қарсылығын туғызбай ма? Жағдайға көз жұмып қарауды жалғастырсақ, дiни қарсылық өршiмесе, бәсеңдей қоймас, сiрә. Не амал жасау керек? Дiни басқарманың жергiлiктi өкiлдерi әдеттегiсiнше үнсiз. Өтiп жатқан сот процестерiне қатысып, дiн адамдарының уәж айтқандары абзал едi. Сот әлi жалғасуда. Iстiң немен тынары бұлыңғыр.
Баян СӘРСЕМБИНА,
Ақтөбе
Уәж айту