Байқап-бажайлағанға, әсiре­се, соңғы кездерi қайдағы бiр қаңғыма сөздер тiлдiк лексиконымызды барынша байытып, жаңаша жарылқап жатқанға ұқсайды: «меморандум», «доктрина» және т.т. Ауылдас екi әкiм өзара кездесе қалады да, бiр-бiрiмен хаттама алмасып, әлде бiр құ­жат­қа құнжыңдасып қол қойысып жатады. Мұнысына «меморандум» деп дырдай ат қойып, айдар тағады. Күлкiң келедi! Ол шiркiнге (орындалсын, орындалмасын), «келiсiм» деп-ақ ат бере салуға болмай ма? Шамасы, Шығысқа кекiрiп, Батысқа секiрiп әдеттенген «әсiребiлiмдi» азаматтардың тiрлiгi бұл.

«Доктрина» демекшi, менiң әрiптесiм әрi қаламдасым Бек­сұлтан (Нұржекеевтi айтам) өз мақаласының тақырыбынан, неге екенi белгiсiз, «Ел бiрлiгiне» қойы­лар тырнақша қаусырманы («Ел бiрлiгiне қарсы шығуға бола ма?») алып тастапты. Дұрысы «Ел бiрлiгiне» емес пе? Ұмытып кеткен шығар дейiн десең, сарабдал жазушы, сауатты баспагер. Басқа басқа, тақырыптың өзiнен алып тастайтындай тырнақша байғұста не кiнә бар едi? Тырнақша iшiндегi «ел бiрлiгi» тек доктринаға қатысты, ал Бексұлтанның Ел бiрлiгi... Екеуiнiң мағынасы да, мәнi де жер мен көктей емес пе?! Сонда мақала иесiнiң көкейiнде не тұр, көксегенi не? Түсiне алмадық. Артық ақылдымсудың кейде жүрек айнытатыны бар...

Бiр рет аузы күйген билiк «қа­зақстандық ұлтты» адырайтып, бадырайтып екiншi, үшiншi рет қайдан айтушы едi. Доктринаның астарында «америкалық модель­дiң» момақансып тұрғанын бiлдей жазушы бiлмейдi дегенге, әй қайдам, сене қою қиын шығар...

Айттың не, айтпадың не, «Асыққан сайтанның iсiнiң» керi келдi. Әйтпегенде, арағайындық рәуiштегi осы мақаласын Бек­сұл­тан сәл-пәл ойлана отырып, Амангелдi ағасынан (Айталы) кейiн жазғанда бар ғой, бәлкiм, әлгi тырнақшаны «әбестiкпен» ұмыт қалдырып кетпес пе едi?! Кiм болғанда да, ел тағдырына қатысты он қатпарлы, жүз қыр­тыс­ты мәселеге келгенде ең әуе­лi алды-артына, оң-солына қарап алып қалам тартқаны жөн-ау дейсiң мұндайда. Бiр Бексұлтан болса мейлi едi, жақында Мырзатай ағамыз (Жолдасбеков) теледидардан: «...Мұхтар айналайын, сен үлкен ақынсың, бәрi­мiз де сенi жақсы көремiз, құр­мет­тей­мiз, бiзге керегi сенiң денсаулығың...» деп iнiсiне басу айтып отыр. Дұрыс қой, ақсақал бола бiлгенге не жетсiн, бiрақ бiр жаққа басу айтқан адам екiншi жаққа неге ашу айтпайды? Ретi ке­­­­­лiп тұр емес пе! Шын­дық iз­деп шыр-пыр етiп жүр­ген iнi­сiне ағасының неге шыр-пыры шықпайды, бас­қа басқа, тап осы арада? Ақсақалдықтың айбыны да, абыройы да, ақи­қаты да таразы басын тең ұстауда жатыр емес пе, тәйiрi? Шынымен-ақ, Бұқардан бұлақ, тұлпардан тұяқ қалмағаны ма? Қасиетi мен өсиетi өмiрлiк өнеге, қайран Ғабеңдер, Баукеңдер-ай!..

Үлкендердiң аузынан сөз аулап өскендiктен бе, нақ осы арада Ахмет Байтұрсыновтың мына бiр айтқаны ойға орала кетедi: «Қазақтың бас адамдары! Әуелi сiздер адаспаңыздар, адаспас үшiн ақылдасып, ойласып, ынтымақпен iс iстеңдер! Екiншi, Алашқа аты шыққан адамдар! Көсемдiктерiңдi адаспай, түзу iстеңдер. Сендер адассаңдар, арттарыңнан Алаш адасады».

Әулиелiк пе, көрегендiк пе, болжампаздық па, не бұл? Мұны аз десеңiз, Сарышолақ жыраудың мына бiр кестелi де кесiмдi сөзiн ауызға алайықшы:

Күнде жасып жүргенше,

Көздегi шерлi жас кепсiн.

Құлдықпен өмiр сүргенше,

Қанжығада бас кетсiн!

Мұның ар жағында «мың өлiп, мың тiрiлген» қазақтың қасiреттi де қасиеттi тағдыры жатқан жоқ па?! Кешегi Желтоқсан желектерiнiң көкейiне қона кеткен тастүйiн шешiм, нартәуекел байлам да осы емес пе едi?! Ал ендi Әулие Мөңкеден хабарыңыз болса, мынаған үңiлiңiз:

Бағымның неге қайтқаны,

Тәңiрдiң көңiлi қалды ма?..

Елiмдi билеп кете ме

Кешегi келген қаңғыма?

Жырау ерлiкке шақырса, Әулие елдiкке, есендiкке еңсесiн берiп отыр. Қасiрет-қайғымен, арман-аңсармен келген теңдiк пен азаттықтың алды-арты абат болса игi едi деген күдiк-күмән аралас қауiп-қатер де жоқ емес. Қай кезде де қалғып-мүлгуге мұрсат бермейтiн, адым сайын қаперге алатын қастерлi сөз ғой бұл!!!

Айта берсең, әңгiме бiтпейдi. «Қазақтың өзге жұрттан сөзi ұзын» екенiн еске алсақ, өртi мен дертi өзектес Өлең жұртына да бiрауық кезек бергенiмiз жөн болар:

 

Көкте тырна тыраулады,

Жерде желек қыраулады.

Жәми жалған тiршiлiктiң

Жамау, жасқау, құрау бәрi.

 

Бәрi алдамшы!

Бәрi өтпелi!

Өлараның тар өткелi.

Шетте қалды-ау шермендедей

Шекспирдiң сонеттерi...

 

Ұйқы ұйытып тұла бойды,

Тұмшалады тұман ойды.

Ұлықсыған кейбiреуге

Ұлы Абай да ұнамайды.

Бәрi өтiрiк!

Бәрi жалған!

Көздi арбайды сағым-арман.

Жезтырнақтың әлемiшiн

Жезөкшелер тағып алған.

 

Қазақы үйдiң қан қасабы

Жең ұшынан жалғасады.

Қарға қарқ-қарқ күлген сайын

Қара орманнан ән қашады.

 

Болсын деп ем Ай, Күн аман,

Ажал құшақ жайды маған.

Әр кеудеде бiр құдай жүр

Қуыршақтан айнымаған.

 

Жөргектегi, құндақтағы

Ей, «құдайлар», тiл, қат, кәнi?!

Қасиеттi қара жердi

Жебiр жайлап, жын қаптады.

Жер желiксе бүгiн егер,

Көк күрсiнiп, күңiренер!

«Құдайлардың» несi кетер?

Екi ортада шыбын өлер...

 

Жақсысы атылған заман,

Жаманы сатылған заман.

Еркегi қатыннан жаман,

Қатыны шатылған заман.

 

Iбiлiс ылыққан заман,

Бүлiнген, былыққан заман.

Құлқыны құныққан заман,

Құдайын ұмытқан заман!

 

Байлыққа бас ұрған заман,

Әптiңдi қашырған заман.

Араны ашылған заман,

Адамы ашынған заман!

 

 

Талабын тасқа ұрған заман,

Қамалын қапсырған заман.

Арамды ас қылған заман,

Адалды лас қылған заман.

 

Талағы тасырдан жаман,

Тарыдай шашылған заман.

Айласын асырған заман.

Абыройы ашылған заман.

 

Ұлдары ұрынған заман,

Қыздары қыдырған заман.

Түлкiдей құбылған заман,

Түгелдей жын ұрған заман...

 

Өсiрiп айтсам, кеш, елiм:

Өршiп тұр өрттей кеселiң.

Өмiрем қапса болмай ма,

Өз әнiн «әңгi» десе кiм?!

 

«Өз үйiң өлең төсегiң»,

Өз елiң мерей, меселiң.

Өмiрем қапса болмай ма,

Өз тiлiн өгей десе кiм?!

 

Өзеуреп едi кеше кiм,

Өзiнiң ойлап есебiн?

Өмiрем қапса болмай ма

Өз етiн жұлып жесе кiм?!

 

Өзiңнен туған «бәтшаның»,

Өзгеден бұрын қақ шаңын!

Өмiрем қапса болмай ма

Өз жерiн жатқа сатса кiм?!

Өгiзше өксiп батса Күн,

Өлмейтiн күннiң жақ шамын!

Өмiрем қапса болмай ма

Өздi-өзiн иттей қапса кiм?!

 

Аттанып жүрсең алқасың,

Топтанып жүрсең торқасың.

Мүлгiп те жүрсең мiскiнсiң,

Қалғып та жүрсең қаңқасың.

 

Серiктiң бәрi серi емес,

Желiктiң бәрi жел емес.

Алқаның бәрi ағайын,

Тайпаның бәрi ел емес.

 

Жұмылып жүрсең жүрексiң,

Түңiлiп жүрсең түнексiң.

Сүрiнiп жүрсең – сүмелек,

Бiрiгiп жүрсең бiлексiң!

 

Жалғыздың жауы – көпшiлiк,

Жалмауыз жауы – тоқшылық.

Арлының жауы – арамдық,

Жарлының жауы – жоқшылық.

 

Тiрлiк пен бiрлiк тiзелес,

Қисықты қыңыр түземес.

Еркектiң бәрi ер емес,

Еркенiң бәрi қыз емес.

 

Орманның түбi бiр шыбық,

Арманның туы тiршiлiк.

Адамның досы адалдық,

Алланың досы құлшылық.

 

Уысында ұстайтын ұлы халық,

Ұсақтардың қашанда күнi ғарiп.

Көресiнi көрермiз әлi талай

Көкбөрiше аспанға ұлып алып...

 

Кеше бiз де ұлы едiк, Тұран едiк,

Қанаттының көктегi Қыраны едiк,

Санаттының жердегi

 сыңары едiк..,

Қалмайды екен ұлылық мұра

болып.

 

Түркi – ертегi,

Бүгiнде Тұран – аңыз,

Көрiнгеннiң аузында сыбағамыз.

Ұлы көштiң жұртында

қалып қойған

Қара бақыр құны жоқ құрамамыз.

 

Түркi – ертегi,

Бүгiнде Тұран – аңыз,

Болмашыға баладай жұбанамыз.

Ұлардайын шулаған ұл-қыздарын,

Уатпайды Ұмайдай ұлы анамыз.

 

Ұмай ана,

Ұл туса әппақ ана,

Таусылар ма ем таласып

таққа бола?

«Бас басына би болған

өңкей қиқым»

Ұсақтарды неғылсын

Хақ тағала?!

 

Күлдiбадам,

Күлбiлте

Күнi ғарiп

Ұсақтарды неғылсын ұлы халық,

...Көк етiмдi сөгемiн түн баласы

Көкбөрiше аспанға ұлып алып!

 

Қас-қабаққа қарағансып,

Айды аймалап, құшып Күндi,

Таңы айырылған Алақаншық

Тағы да бiр күшiк туды.

 

Күшiк өсiп итке айналды

Қожайынның қорасында.

Сiрке өсiп битке айналды

Бас пен балақ арасында.

Арман – ауру, қиял – ғарiп,

Қайран, қазақ, бала сынды.

Аңғалдығым жиi алданып,

Адалдығым аласұрды!

 

Ұйқы залал, қүлкi жалаң,

Тауды тұман тұмшалады.

Бұлаңдаса түлкi-заман,

Тазы болып кiм шалады?

 

Көңiлiмнiң хошы кәнi,

Бiр күн тiрi, бiр күн өлi?

Неден жаным шошынады?

Неден көңiл үркiнедi?

 

Төбе биiм төрiмдегi

Керiледi, кекiредi.

Әруағым көрiмдегi

Өкiредi, жекiредi!..

 

Кеше келген келiмсегiм

Бастан аттап басынады.

Қойнымдағы келiншегiм

Әлдекiммен ашыналы...

 

Қайтсем екен Түстi мына?

Қайда безiп кеткен Өңiм?

Қараймын да ұсқыныма,

Өзiмдi өзiм жек көремiн!!!

 

Ұры-қары iзiндей,

Ит құйрығы бiр тұтам.

Ұстараның жүзiндей

Ғадiлдiктi пiр тұтам!

 

Тер шығармай Салкүрең

Тегiн бәйгi алмақ па?

Айтарыңды алдымен

Сары алтындай салмақта.

 

Жантықтардың шырағы

Жалтаң қаққан жасық көз.

Көр көмейден шығады

Көңiрсiген сасық сөз.

 

Ащы түтiн абайсыз

Ағызады көзден жас.

Ақымаққа рабайсыз

Айтқаныңмен сөз қонбас.

 

Жазалыға, жазғанға

Қалай, қайтiп ем қонар?

Адам азып-тозғанда

Көрiнгенге жем болар.

 

Төгiп өттi жаңбырын

Төңiрекке ақсұр бұлт.

...Талайлардың тағдырын

Тәңiрсотқа тапсырдық...

 

Кiмге құлап, апыр-ай,

кiмге сенем?

Жерiп бiттiм желбуаз,

мiнбе, сенен!

Саясаттың сазайын беретiндей

Уақытпен жазайын үндес өлең!

 

«Өзiңе сен...» деушi едi

ұлы атамыз,

Құздан неге көңiлдi құлатамыз?

Еңсемiздi еземiз неге сонша?

Неге сонша жүректi жылатамыз?

 

Түсiн, мейлi,

Жайымды түсiнбе, елiм..,

Қан майданның мен

қазiр iшiндемiн:

Махамбеттей жортуыл

жырын жазып,

Исатайдай илiкпес пiшiндемiн!

 

Жалғыз шауып белгiлi

бәйгi алмасым,

Жайбарақат және аян

жайланбасым.

Қараңды бiр көрсетшi

 осындайда

Қайран, досым,

Бола алсаң майдандасым?!