– Мынауыңыз өте қиын сұрақ екен. Бiлгенiмше айтып беруге тырыса­йын. Мен бiлсем, Алте­кең шын мәнiнде өзiнiң кемелiне жетiп, өзiн-өзi үлкен ұлттық көшбас­шы­лыққа дайындап келе жат­қан саясаткер едi. 2006 жыл­ғы ақпан айын­­дағы қайғылы оқи­­ғалар болмаған жағдайда, Алтекең 2012 жыл­ғы және одан кейiнгi президент сайлауларына түсетiн едi деп ойлай­мын. Қазақтың ұлттық сана­сы, жiгерi оянып ке­ле жатқан кезде оның сай­лауға түсiп, белсен­дiлiк танытуы, президент Н.Назарбаевқа шынайы балама болуы елдегi саяси ахуалды өзгерте алар едi деп сенемiн. Тiптi, сайлауға түс­пеген­нiң өзiнде, оппозицияда жүрiп-ақ билiктiң ұлтқа қатысты саясатына оң ықпал жасайтын едi. Әт­тең дегеннен басқа не дейсiң?..

Алтекеңнiң арманда­ры­на келетiн болсақ, ме­нiң пайымдауымша, оның басты ойы – қазақ ұлттық мемлекетiн құрып, оның тәуелсiздiгi мен тұтастығын мәңгi сақтау дер едiм. Әлi есiмде, 2003 жылдың басында Алтекең Мәс­кеу­ден Алматыға келiп, менi бүгiнгi 28 панфиловшы­лар паркiне шақырып ал­ды. Екi сағаттай серуендеп жүрiп сөй­лестiк. Сонда жұмыстың анық-қанығы туралы (мен ол кезде «Ақ жол» пар­тия­сының баспасөз хат­шысы, кеңесшiсi болып қызмет етiп жүр­дiм) сұрастырып, сө­зiнiң соңында: «Айдос­­жан, мен мына елшiлiктен кететiн болдым. Әрi кетсе жылдың соңына дейiн бiр жағына шығарам. Ресей­дiң қысымы үдеп ба­рады. Бiздiң шикi, ақша десе анасын сатуға дайын билiктегiлерден үмiт жоқ. Бұлай кете берсе, мыналар елiмiздi Ресейге бiр-ақ қосып жiберуi де мүмкiн. Бас­шыға айта-айта шар­шадық, түсiнбей ме, қаса­қана iстей ме, кiм бiледi? Не болса да елге қайтып, қоғамның ара­­сына енiп, ұлтты ояту керек. Жабық саясатқа қарсы тек ашық саясат­пен күресуге болады. Алда Парламент сайлауы келе жатыр, соған мықты дайындық керек. Ұлттың сана-сезiмiн оятып, оның саяси ұстанымдарын би­лiкке айқын көрсету ке­рек» деген едi. Ақыры сол жылдың қараша айында Алтекең елге оралып, ашық саясатқа араласып кеттi. Сол кезде өткен «Ақ жол» партиясының құрылта­йын­­да теңтөраға болып бiр­ауыз­дан сайланды. Өзiмен бiрге пар­тияға қазақтың қаймақтарын, ұлт зиялыларын ертiп келдi. 2004 жылғы сай­лауда шын мәнiнде же­ңiске жеткен «Отан» пар­тиясы емес, дәл осы «Ақ жол» болатын. Билiктiң зымиян саясаты мен сол «Ақ жолдың» iшiндегi сат­қындық болмағанда, бүгiн бiз басқа қоғамда өмiр сүретiн едiк...

Басқасына келер болсақ, Алтекең өзiнiң соңғы сұхбатында бiраз нәрсенi айтып үлгерген сияқты. Сол сұхбатында бiрнеше ой айтып едi. Мысалы, «ұлт зиялылары билiк алдындағы «бо­рыш­­тарын» толық өтеп болды, ендiгi уақытта қарапайым халықтың жағына шығып, соның мұңын, мұқтажын билiкке жеткiзу керек» деп қа­дап-қадап айт­қан болатын. Сол тұрғыда өзi бастап бiраз жұмыстар жасап та үлгердi. Құ­дай­ға шүкiр, сең қоз­ғалған секiлдi. «Де­мократиялық оп­позиция мен қазақ ұлт­шылдары бiрiгуi ке­рек» деген болатын. «Демократиялық дис­курс пен ұлтшылдық дис­курс айналып кел­генде бiр ұғым, мақсаты мен мүддесi бiр» дегендi жиi айтатын. Онысы да орындалып келедi: оппозиция мен ұлтшыл­дар­дың арасы бiршама жақындай түстi, өзара iс-қимылдар дәстүрi пайда болды. Үдеп келедi. Оппозицияның бiрiгуi хақында бiраз еңбек еттi. 2005 жылы «Әдiлеттi Қазақстан» қозғалысын құруға ең көп еңбек еткен дәл осы Алтекең едi. Осыған қатысты ұзақ мер­зiмдi стратегиялардың кескiнi жасалып, оны iске асырудың бiрнеше жолдары айқындалып жатты. Олар да бiрте-бiрте iске асып жатқан секiлдi. Әрине, өмiрдiң аты – өмiр, адамның аты – адам. Кешiгу де, iлгерi­леу де, шегiну де бар. Бiрақ iске асып келедi. Айта берсе, әңгiме көп қой. Ең бастысы, бүгiнгi күнi Алтынбек Сәрсен­бай­­ұлы қоры құрылып, оның бай рухани және саяси мұрасын насихат­тап келемiз. Бүгiнгi ай­тып, жазып жүрге­нiмiз­дiң астарында Ал­те­­кеңнiң ойлары мен сөз­дерi жатыр.

 

 

– Алтекеңе қатысты көп адамдар бiле бер­­мейтiн, естiмеген әңгiмелер жетерлiк. Бiздiң бiлетiнiмiз оның жартысына жетедi ме, жетпей ме, кiм бiледi? Бiраз оқиғалар мен әңгiмелер, өкiнiшке қарай, өзiмен бiрге кеттi. Алтынбек қоры осы тұрғыда бiраз iзденiстер жасап жатыр. Барлығы ойдағыдай болса, алда­ғы жылдары арнайы әде­би-деректi және ғылы­ми еңбектер жарық­қа шығады. Оған арнайы тапсырыс жасаймыз. Соны­­мен қатар, «ғасыр сотына» қатысты арнайы бiр кiтап дайындап, оған сот iсiне қатысты барлық құжаттарды кiргiзе­мiз. Мен бiлсем, ерте ме, кеш пе, Алтекеңдi өлтiргендердiң аты айқындалады, сот iсi қайта қаралады. Сол кезде әлi талай жаға­мызды ұстап, жанымыз түршiгедi. Оған дейiнгi мақсат – барлық құжат­тарды сақтап, олардың мазмұнын халыққа жеткiзу. Алтекеңнiң мұрасына келер болсақ, негiзгi сұх­баттары мен мақалалары кiтап болып жарық көрдi. Кiтап бо­лып шықпаған ағым­дағы саяси жағдайларға қатыс­ты кiшiгiрiм сұх­баттары мен пiкiрлерi бар. Өзi қатысып, бас болып, қол қойған талай ресми құжаттар бар. Олар­дың да уақыты ке­ледi. Құдай қаласа, алдағы уақытта өзiм де Алтекеңе қатысты бiр кiтап жазамын деп жоспарлап отырмын. Бiрақ оған iштей дайын­дық керек. Өз басым әлi күн­ге дейiн Ал­текеңдi өлiмге қимай келем. Сол ма, әлде iшкi жауапкер­шiлiк пе, әйтеуiр әзiрге бiрдеңе iштей тежегiш болып отыр. Егер қажет­­тi мүмкiндiктерге қол жеткiзсек, Алтекең­нiң өлiмi мен сот iсiне қатысты деректi фильм түсiрудi ойлап отырмыз. Бiраз әңгiме қаражат мәселесiне тiрелiп отырғанын да ұмытпа­йық. Қолдан келгендi iстеп келемiз. 2006 жыл алыстаған сайын көпте­ген нәрселер айқында­лып, бол­ған оқиғалар мен жайттарға деген көзқа­рас­тар өзгерiп келедi. Алте­кең уақыт өткен са­йын iрiленiп, дара­ла­нып келедi. Көптеген оқиға­лар қайта қарау­ды, қайта зер­делеудi талап етедi. Бас­ты жұмыс осы тұр­ғы­да.

 

– Жоспар көп. Оның барлығын тiзбелеп айта берудiң қажетi шамалы. Олар iске асқан кезде өздерiңiз естiп те, бiле де жатарсыздар. Басты бағыт үшеу: Алтекеңдi еске алу шараларын өткi­зу (11 ақпан мен 12 қыркүйек күндерi еске алу шараларын ұйымдастыру, Алтекең атындағы журналистiк сыйлықты тапсыру т.т.); Алтекеңнiң сая­си мұрасын дамыту, оны нақты сая­си жобаларға не ғылыми еңбектерге арқау ету; бүгiнгi қазақ елi мен қоғамын терең зерттеу, терең түйсiну (бұл тұрғыда бiраз еңбектер жарық көрдi, бiрнеше кiтап дайындалып жатыр). Бiраз мәселе, қайталап айтамын, қаржыға тiреледi. Бүгiнгi дағдарыс кезiнде қорға көмек көрсетушiлердiң саны азаймаса да, олардың қаржылық мүмкiндiктерi бiршама шектелiп қалды. Қорға көмек көрсетiп отырған тек қазақ бизнесмендерi екенiн басып айтайын. Бiздер қордың Алтекең­нiң атында екенiн ескерiп қаржыландыру мәселесi­не келгенде белгiлi тал­ғам мен тәкәппарлық таны­туға мiндеттiмiз. Бәл­кiм, бұл қордың жұ­мысын тежеп те отыр­ған болар. Алайда, Ал­тын­бек ағамыздың аты­на кiр келмеуi керек. Мы­салы, мен қордың Машкевич, Миттал сияқ­­ты атынан адам жеритiн алпауыттардан ақша алғанын елестете де алмаймын. Анау бар, мынаны iстеу керек деп жәрдемшiлердi талғамай ақша ала алмаймыз. Одан да кейбiр шара­лар­ды кейiнге қалдырған аб­зал. Менiкi дұрыс па, бұ­рыс па? Кiм бiледi? Ме­нiң ұстанымым осын­дай. Алдағы жылдары дағ­дарыстан шықсақ, жәр­демшiлердiң мүм­кiндiктерi ашылып, заман ор­нына келген соң қор­дың белсендiлiгi тек ар­та түсетiнiне кәмiл сенемiн.

 

– Дәл солай. Оны Алтекеңнiң достары да, жаулары да талай мо­йындады. Ол кiсi шын мә­нiнде қазақ оппози­ция­­­сының идеологы, ст­ратегi болатын. Оның осы қасиеттерiн оппо­зи­циядағы барлық топтар тiрi­сiнде мойындаған, бас иген. Сондықтан да белгiлi оқиғалардан кейiн оппозицияның әл­сiр­еуi, есеңгiреуi орын ал­ғаны да хақ. Оның тағы бiр үлкен ерекшелiгi, ол – тiкелей мемлекет бас­шы­лығымен сөйлесiп, оп­позиция мен билiк арасында дәнекер болатын. Оның ұялы те­ле­фонын алып, мем­лекет басшылары­мен са­ғат­тап сөйлесiп, жағ­­дайды түсiндiрiп жат­қанына талай куә бол­ғам. Кейбiр кездерi теле­фонның ар жағын­дағы кiсiлермен керемет сөзге келiп қалатын. Кейде тым қатты сөздер айтатын, олардың қа­ра­пайым нәрселердi тү­с­iнбей, қипақтап жат­қанына күйiп-пiсетiн, на­литын. Қажеттi жағ­дай­да оппозиция та­ра­пы­­нан шығатын мәлiм­де­ме­лер мен ресми құжат­тар­ды президенттiң өзi­не тiкелей жеткiзе ала­тын, соның мүм­кiндiк­те­­рiн табатын. Оның та­лай мысалын айта ала­мын. Осыған дәнекер бол­ған билiктегi адам­дарды да жақсы бiлемiн. Уа­қыты келген кезде оны да айтармыз. Алтекең дү­ниеден озған соң оппо­зиция мен билiк бiр-бiрi­мен тiлдесуден қал­­ды. Оппозицияда би­лiк­тегiлер сыйлайтын, сөзi өтiмдi адамдар некен-саяқ, жоқ десе де болады. Бұным оппози­циядағылар жаман ия әлсiз адам дегенiм емес. Алайда, шынайы жағдай осы. Елдегi жағдай, оппозицияның ойы мен iстерi туралы ақпарат президентке жете бер­мейдi. Жетсе бұрма­л­а­нып жеткiзiледi. Бұл да анық нәрсе.

Оппозицияның жағ­да­йына келер бол­сақ, менiң ойымша, Алте­­кең тiрi болса оп­по­зицияның мүм­кiн­дiктерi әлдеқайда мықты бо­лар едi. Кем дегенде ба­сы бiрiккен, ойы анық, бағ­дары айқын күш бо­лар едi деп ойлаймын. Бүгiнгi күнi байқап жүрем, көптеген оппо­зи­цияда жүрген адамдар ретi келгенде «Алтекең мар­құм бар болса былай етер едi, былай iстер едi» деп жатады. Осы­ның өзi көп нәрсенi аң­ғар­тады емес пе? Қал­ғ­анын өздерiңiз топ­шылай берiңiздер.

 

 

– Алтекеңнiң сөзiне, оның көреген ойларына алып-қосарым жоқ. Өзiм де сол ойдамын. Ал ЕҚЫҰ-ға төрағалық мә­се­лесiне келсек, оның қа­заққа берерi шамалы. Бұл тек жарнамашыл, жа­рапазаншыл оқиға болып өтедi де кетедi. Бiздiң ондағы төрағалы­ғымыз елдегi реформа­лар­ға бастама бол­май­ды. Ол бiр қымбат әше­кей, ойыншық. Мы­салы, Назарбаев Фран­циядан қымбат костюм сатып алса, бiздер мiндеттi түрде сол Франциядай бола­мыз деп ешкiм айта ал­май­ды ғой? Мына бiз­дiң төрағалығымыз да сол шетелдiң «костюмi» сияқ­ты. Киген адамға қуа­ныш, қалғаны ия са­нын соғады, ия қыз­ға­на­­ды.

 

 

– Тергеу мен соттың құжаттары толық қолы­мыз­да бар. Бiраз ресми, бей­ресми ақпараттарды алып отырмыз. Оларды сақтау, өңдеу бiздiң мiн­­детiмiз. Болашақта бiр мүмкiндiк ашыла қал­са, оны дереу пай­да­ла­нуға әзiрмiз дей ала­мын. Бүгiнгi жағ­дай­да елiмiздiң сот және құ­қық қорғау орындары бұл мәселенi «жылы жа­уып тастады». Алайда, ер­тең заман сәл өз­гер­се, алғашқы болып қайта қара­лар екi iс болса, бiреуi – Заманбектiң, екiншiсi – Алтынбектiң iстерi. Аман болсақ, оған да жетемiз. Сол кезде тапсырыс берген, тап­­сырысты орындаған, би­лiк­тiң артын жабу үшiн қызмет еткен, тергеу­дi бiр iзге салып, оны бұр­­малаған, сотта iстi дұрыс қарамай, оны басқа жаққа бұрып кет­кендердiң аты шыға­ды. Айналып кел­генде, бұндайлардың саны жүзден асады. Заман өзгерсiн, бұлар­дың өздерi бiрiншi болып алға шығып, ашыла сай­райды. Бүгiн Қа­зақ­стан Еуропадағы адам құқықтары жөнiндегi сотты мойындамай отыр. Егер Қазақстан оның пәрменiн мойындаса, бiр аптадан кейiн Алтекеңе қатысты құжаттар оның алдына барар едi. Тағы да қайталап айтам, ЕҚЫҰ-ға төрағалық бiзге ештеңе бермейдi.

 

 

– Құжатты дер ке­зiн­­де дайындап интернетке басылып шықты. Мазмұны мен бағытын кез келген адам сол жерден оқи алады. Билiкке ол құжат қазақ зиялылары мен ұлтшыл ұйымдарының атынан табысталды. Бiздiң та­лабымыз айқын: билiк уәдесiне тұрып, бiз жаса­­ған балама жобаны ресми баспасөзге жа­рияласын; екi құжат­тың басын бiрiктiретiн екi жақтан бiрдей адам қатысатын жұмыс тобын құрсын. Бiздiң ойымыз, ұстанымдарымыз дайын­­дал­ған құжатта айқын­дал­ды. Болашақта сол құ­жатты кеңейтiп, үлкен құ­жат дайындап, оны бо­лашақта өтетiн Қазақ құрылтайының талқы­сы­нан өткiзiп, қабылдатамыз. Сол құжат (манифест бола ма, басқа бола ма) жалпы қазақ ұлтын, қазақ қоғамын бiрiктi­ретiн тұғырнама болуы керек. Ол мемлекет органдары мен саяси партиялар үшiн бағдар болатын дүниеге айнал­ғанын қалаймын. Ал док­три­наға келер болсақ ендiгi шешiм билiктiң қолында. Егер билiк шынайылық танытса, бiрiгiп жұмыс iстеуге әзiрмiз. Егер ойын мен айлаға басатын болса – бiздер саяси күрестi одан әрi жалғастырып, үдете­мiз. Бiр соқыр ай­тыпты ғой «Көремiз» деп. Билiктiң жауабын күтейiк.

 

– Мен Кедендiк одақ дегенге үлкен күдiкпен қауiптене қараймын. Егер Ресейдегiлер бұны «баяғы Кеңес Одағын қалпына келтiру» деп түсiнiп, бөрiктерiн ас­панға атып жатса, бiз­дiң басшылықтың «ала­қайы» ақымақтық. Әзiрге ақымақтық. Болашақта қылмыс­қа айналмасын деп тiлей­мiз. Ерте ме, кеш пе, Қазақстан бұл Одақтан шығады деп сенемiн. Билiкке ұлтшыл күштер келсiн, бүгiнгi билiк мақтанып отырған ай­мақ­тық одақтардың бiрi де қалмас. Дәл қазiргi уақытта Ресей бiзге бiр қадам жасаса, бiздер одан он қадам жасап қашуымыз керек. Ең алдымен рухани, сая­си, ақпараттық сала­да. Ресеймен сау­да-саттықты жасауға бо­лар, алайда ағайын­шы­лық пен достық бола­ды дегенге сен­бей­мiн. Қой мен қасқыр, жылқы мен аю он рет қосса да «дос» болмайды. Билiк «кедендеткен», «одақтасқан» сайын оған деген ұлттың наразылы­ғы еселеп өсе беруi керек. Дүйiм қазақтың Ресейге деген көзқа­ра­сы белгiлi: ата-бабасын мил­лиондап қырған мем­лекет пен халықты кешi­ру оңай шаруа емес. Ол үшiн Ресей өзi ке­шi­рiм сұрау керек. Ал бү­гiнгi Ресей ондай қа­дам­ға дайын емес. Ал­дағы жиырма жылда бұл мүмкiн емес. Ресей елiмiзге ондаған мил­лиард доллар салса да, қазақтың көңiлiн өзгерте алмайды. Мысалы, атам заманда түрiк бабала­ры­мызбен жауласқан Қы­тай­ға деген көзқа­рас­тар мың жарым жыл iшiн­де аса қатты өзгере қой­ған жоқ. Ресейге де сон­дай көзқарас қалып­тасып болды. Сондықтан бү­гiнгi «одақтардың» барлығының терең, та­рихи, рухани негiзi жоқ. Негiзi жоқ, тамыры жоқ құбылыстар ұзаққа бармайды. Олар желдiң ығына қарай жүйiткитiн қаңбаққа ұқсайды. Ал қаңбақ мәуелi бәйтерек бола ала ма? Сондықтан осыған қарсы күрес тоқтамауы керек.

 

 

– Айтарымды айттым. ЮНЕСКО-дағы бiздiң елшiлiктiң поштасына жiбердiм. Шынын айтсам, жауап күтiп отырған жоқпын. Олжас Сүлей­мен­­ов кешегi күн мен келмеске кеткен қоғам­ның адамы. Оның пiкiрi мен үшiн қызық емес. Адам ретiнде, азамат ретiнде бiлгенiн iстесiн. Бiрақ ондай адамдар ЮНЕСКО сияқты ұйымда елшi болуға қақысы жоқ. ЮНЕСКО – әлем елдерiнiң мәдениетiн сақтау үшiн құрылған ұйым. Ал Олжас Сүлейменов өз тiлi, мә­де­ниетi, тарихына, ай­на­лып келгенде ұлтына қарсы шығып отырса, ол ана жерде қай түрiмен жүрмек? Жетпiстен асты, алатынын алды, жейтiнiн жедi, демалсын ендi. Әбден алжытып, беделiн құм қылып, оны елшi қылып ұстаудың не керегi бар? Ол кезiнде ұлттық рух үшiн бiраз еңбектендi. Талай қазақ­­тың қазақтыққа қайтуына ықпал еттi. Ол еңбегiн мен жоққа шығара алмаймын. Алай­да, оның бүгiнгi күнгi тiр­лiгi сол еңбегiн жоққа шығарып отыр. Мен мынадай астрономиялық мысалды жиi айтам: түн­де далаға шығып, жұл­дыздарды көремiз. Сөйт­сек, бiз көрiп отыр­ған жұлдыздардың жа­рығы олардың осыдан мыңдаған жыл бұрынғы жарқылы екен. Сол жарықтың жерге жетуi үшiн мыңдаған жыл қа­жет. Ал осы арада кейбiр жұлдыздар өшiп те қалады, жарылып та кетедi. Мiне, Олжас ағамыз да осындай «жұлдыз». Бұрынғы жарығы бар, ал өзi жоқ.