“Айтпарктiң” кезектi қонағы экономист ҚАНАТ БЕРЕНТАЕВ болды. Модератор Нұрлан Ерiмбетов алғашқы сұрағын былайша төтесiнен қойды: “Жақында премьер-министр Кәрiм Мәсiмов: “Шетелдiктерi бар, өз iшiмiздегiсi бар, көп сарапшылар бiздi жыл бойы сынап келдi. Құлдырайды, қирайды деп басымызға қара бұлт үйiрдi. Олардың айтқаны келген жоқ. Бiз бәрiне төтеп бердiк. Тiптi күшейiп барамыз”, – дегенге саятын сөз айтты. Оның осы сөзi дұрыс па?”

– Мүлде дұрыс емес. Оның бiрнеше себебi бар. Бiрiншiсi – мұнай бағасының жоғарылығы. Экономиканың нақты секторын алып қарасақ, өңдеушi сала құлдырады, темiр жол бойынша жүк тасымалдау көлемi азайды. Электр қуатын өндiру мен тұтыну кемiп кеттi. Осы үш көрсеткiш көп нәрсенi анықтап бередi.

Бұл жерде мынаны айтқым келедi: экономикалық өсiм мен экономикалық даму – бұл екеуi мүлде екi бөлек ұғым. Өсiм – жалпылама көрсеткiш, даму – сапалық көрсеткiш. Бiзде даму болған жоқ. ЖIӨ өсiмiне баға мен әлемдiк конъюнктураның жақсаруы әсер еттi.

– Бiзде экономикалық саясатты iрi транс ұлттық корпорациялар белгiлейдi. Бағам солардың талабы бойынша түзiледi. Өндiрушi компанияларға баға ұнамаса, олар қоңырау шалып, өздерiне қолайлы етiп, девальвация жасау қажет екенiн айтады.

– Мен үкiмет жанындағы экономикалық кеңесшiлер кеңесiнiң мүшесiмiн. Кейiнгi кезде сирек бас қосатын болдық. Алғашқыда айына бiр немесе бiр жарым айда бiр жиналып жүрген едiк. Бұл кеңес үкiметтi қызықтыратын белгiлi бiр мәселелермен айналысады. Тiкелей тыңдай бермейдi, бiрақ кейбiр пiкiрлерiмiздi өткiзе аламыз. Мәселен, 2004 жылдан берi жалға берiлетiн тұрғын үй туралы және осы секiлдi бiрқатар мәселенi көтерiп келдiк. Қазiр бұл сұранысқа ие болды. Алайда бұл идеяның өзi бұрмаланып, жарты­кештенiп барады.

“Стратегиялық жоспарлау жүйесi” туралы бiрнеше мақала жаздым. Онымды қабылдаған сияқты. Бiрақ, стратегиялық жоспарлау неге қажет екенiн көрсететiн өзектi мәселелердi жұлып алып тастаған. Олар бiлiмiне, өресiне байланысты өзге экономистер ұсынған дүниелердi дұрыс қабылдай алмайды. Бiрiншiден, бұл – бiлiктiлiк жетiс­пейтiнiн көрсетедi. Екiншiден, ең қорқыныштысы – қазiр орта буын үзiлген. Нарыққа өтумен қатар астананың ауысуына байланысты орта буын – министрлiктiң департамент­терiнде жұмыс атқарып жүргендер, жетекшi мамандар Алматыда қалып қойды. Негiзгi жұмыстарды атқарып, iстiң көзiн таба бiлетiндер қажетсiз болып қалды.

– Президент биылғы жолдауында сәуiр айынан бастап бюджет қызметкерлерiнiң жалақысы, зейнетақы мен шәкiртақы көбейетiнiн айтты. Бұл халықтың тұрмысын шынымен де жақсарта ала ма?

– Жақсаруы күмәндi. Өйткенi, бiзде мынадай жаман әдет қалыптасты: жұрт “айлық пен зейнетақы көбейсе, баға көтерiлiп, инфляция болады” деп ойлайды. Сатушылар бағаны көтередi. Егер осы  психологиядан арылсақ, тұрмыс сәл де болса түзелер едi. Қазiр көтерiлген зейнетақы мен жалақыны комуналдық төлемдердiң, темiр жол тасымалының қымбаттауы жұтып қоюда.

– “Шығысэнерго” шантаж жасап, электр энергиясын қиып тастауда” деген пiкiрге Премьер-министр жайбарақат “тексерiңдер” дедi де қойды. Аймақта 40 градустық аяз болып тұр. Ел қиналуда. Премьердiң орнында мен болсам, қатал шараларға барар едiм. Мұндай жағдайда әкiмшiлiк тәсiлмен “Шығысэнергоны” алуға бола ма? Бұл үкiметтiң шарасыздығы ма, әлде “тексерумен” шектелу дұрыс па?

– Бұл – бiзде жұмыс iстеп тұрған экономикалық үлгiнiң кемшiлiктерi. Егер бiздiң әлеуметтiк бағыттағы мемлекет құрып жат­қанымыз рас болса, электр энергетикасы, жылумен қамтамасыз ету, қала инфрақұрылымы, тiптi темiр жол нарық саласында болмауы тиiс. Бұлардың жұмысын бағалау критерийi пайда табу емес, аз шығынмен тұтынушыларды қамтамасыз ету болғаны жөн. Бiз өндiрушi мен тұтынушы арасын жалғастырып жатқан бiрыңғай жүйенi бұзып тастадық. Әр құрал-жабдықтың құлағын әр мекемеге ұстаттық. Олардың мақсаты – тұтынушыны қамтамасыз ету емес, тек қана пайда табу. Қалай пайда табады, сонда? Оның бiр ғана жолы – бағаны өсiру.

– Президент әлеуметтiк-кәсiпкерлiк кешендi әкiмдерге тапсырды. Бұл осы кешен жүйесiнiң күйрегенi ме, жоқ әлде әдеттегi әкiмшiлiк шешiм бе?

– 2006 жылы құрылған кезде әлеуметтiк-кәсiпкерлiк кешендi “өлi туылған балаға” теңеген едiк. Оның орнына өз үлгiмiздi ұсындық. Заң жобасы парламентте ұзақ жатты. Қазiр қайтарып та алды. Әлеуметтiк-кәсiпкерлiк кешен ЕҚЫҰ табалдырығы алдындағы да­йындық жұмыс болды. Менiң пiкiрiмше, бұған басты екi нәрсе қажет. Бiрiншiсi –әкiмдердiң сайлануы. Парламенттi партиялар жасақтайтын болған соң, үкiметтi де билiк партиясы жасақтауы керек. Сайлау алдында осыған байланысты бiреулердiң басына барлық мемлекеттiк активтердi үкiмет пен әкiмдерден алу туралы ой келген тәрiздi. Сонда коммунистердiң немесе “азаттықтардың” бiрi әкiм болса, оның қолында бюджеттен басқа ештеңе болмасы үшiн. Қаны тамып тұрған мәселе қалады, оны шешетiн қаржы жоқ дегендей...

Екiншiсi – әлеуметтiк-кәсiпкерлiк кешендi әкiмшiлiктiң бiр бөлiмi етiп құру. Осылайша, жергiлiктi жердегi дамуды кешендi түрде басқару керек едi.

– Менiңше, оны ойластыра бастаған Нұртай Әбiқаев. Орындаушысы – Ержан Өтембаев. Ержанды мен бұрыннан бiлемiн. Ол Кеңес одағы кезiнде болған аймақтық-өндiрiстiк кешен дегеннiң не екенiн жақсы бiлетiн.

– Бюджеттi жоспарлау тәсiлiн бiз жапондардан алдық. Ал олар Кеңес одағынан ал­ған. Жапондар нарықтық экономикадағы өзгешелiкке байланысты бес жылдықты үш жылдық етiп жоспарлаған. Бұл бiзде өзiн-өзi ақтаған жоқ. Мен үкiметтiң индикативтi жоспардың орындалуына қатысты есеп бергенiн көрген емеспiн. Бұл ешкiмнiң де ойына кiрiп шықпайды. Шешiм қабылдауда жауап­кершiлiк жоқ. Үкiметтiң соңғы 10-15 жылда парламент қабылдаған жоспар бойынша жұмыс iстегенiн көрмедiм. 

– ... Қазақстанның экономикалық саясатындағы дербестiгiне келейiк. Бiздiң бұл саясатымызды кiм жүргiзедi? Санамалап айтсақ, шетелдiк инвесторлар кеңесi, iрi трансұлттық компаниялар, тағысын тағылар. Үкiмет тек қана солардың тапсырысын орындайды. Сондықтан Кедендiк одаққа кiрмесек, бiз дербестiгiмiздi сақтаймыз деу – аңғалдық.

Қазiр экономикалық шекаралар әлдеқашан жойылған. Қазiр егемендiк деген ұғым көмескiленiп барады. Сондықтан ұлттық егемендiк деген ұғымды қайта ой елегiнен өткiзуге тиiспiз. Кейбiр болжамға сенсек, осы ғасырдың ортасына дейiн дербестiгiн толық сақтайтын 5-6 ғана ел қалады екен. Олар – АҚШ, Бразилия, Үндiстан, Қытай, Ресей. Қалған елдер мемлекеттiк егемендiгiн жартылай ғана сақтай алады...