1921 жылы 22 наурыздан шыға бастады
Бастапқы
АЙТЫЛҒАН СӨЗ
Қартаюға қарсы, яғни жасартатын, мәңгілік өмір сүруге мүмкіндік беретін – дәрі-дәрмектер ойлап табу керек. Міне, қазіргі ғалымдар әлемде осындай шаруалармен айналысып жатыр.
Қазақстан ғалымдармен кездесуінде айтқан ұсынысынан. 04.09.09
Автор: Н.Назарбаев, ҚР президенті
Информационный сервер xFRK: валютные баннеры для Вашего сайта
Жас Алаш №55 (16137) 12 шілде, сейсенбі 2016
12 шілде 2016
Дос КӨШІМ, саясаттанушы: Жемқор билiк... баю жолын iздейдi

Саясаттанушы Дос Көшiм “Жас Алаш” тiлшiсiмен сұхбатында жерге қатысты өзектi мәселелердi ашық айтты.

– Халқымыздың назары қазiр “жер мәселесi қалай шешiлер екен” дегенге ауып отыр ғой. Өзiңiз осы шаруаның бел ортасында жүрсiз, бәрiнен хабардарсыз. Айтыңызшы, комиссия жұмысының бет алысы қалай?
– Комиссияның қазiргi жұмысы орташа деңгейде, жалпы, қанағаттанарлық. “Әттеген-ай” деген жерлер, әрине, бар. Оның негiзгiсi – процедуралық мәселе. Оны Айдос Сарым өткен жолғы отырыста жақсылап айтты. Бұл бiрiншiден, бiзде әлi күнге дейiн жұмыс графигi жоқ. Жиынды қай облыстарда, қашан және қай жерде өткiзетiнiмiздi алдын ала бiлiп отырсақ, бұл уақытымызды жоспарлауға қолайлы болар едi. “Мына жаққа барамыз, мынандай уақытта” деп, бiзге тек 2-3 күн қалғанда ғана хабарлайды. Содан БАҚ өкiлдерi де, жергiлiктi халық та дұрыс құлақтанбай қалады. Бұған қоса тағы бiр мәселе бар. Мысалы, Ақмола, Алматы, Қызылорда облыстарының үшеуiнде де комиссия отырысы қаланың сыртында өттi. Мен түсiнемiн, олар комиссия мүшелерiне тәжiрибе алаңдарын, жақсы жұмыс iстеп жатқан фермерлер­дiң шаруашылықтарын көрсеткiсi келген шығар. Бiрақ ой-пiкiрiн айтқысы келген жұрттың ол жаққа жетуi, тауып баруы қиын болды. Сондықтан аймақтардағы отырыстардың облыс орталығында, халық көп жиналатын жерде өткенi жөн.
– Комиссия басшысының ауысуына байланысты жұмыстарыңызда қандай да бiр өзгерiс­тер бар ма?
– Өзгерiс жоқ, бәрi бұрынғыдай өтiп жатыр. Комиссия құрамындағы азаматтардың көпшiлiгi елге белгiлi, танымал тұлғалар ғой. Сондықтан басқа жаққа бұрып кететiндей жағдайдың орын алуы мүмкiн емес деп ойлаймын.
– Қызылордадағы жиында сөй­ле­ген сөзіңізде «Осындай комиссия сол кешегі алаңға шыққан жігіттердің арқасында құрылды. Біз соларға алғыс айтуымыз керек» дедіңіз. Осы уәжіңізді өзгелер қалай қабылдады?
– Билік не айтса соны дұрыс дей­тін­дердің бәрі, әрине, шалқасынан түсе жаздады. Өйткені алаңға шыққан жігіттердің әрекетін олар қылмыстық нәрсе сияқты түсінеді. Ал өзім бұл пікірімді дұрыс деп санаймын. Себебі егер сол азаматтар осы мәселеге көңіл аударып, жанайқайларын ашық білдірмегенде комиссия да құрыл­майтын еді, президент те мораторий жарияламайтын еді. Шындығында, солардың арқасында біз қазір жер мәселесіне тереңірек көңіл бөлдік. Билік пен халық текетіреске бармай, дөңгелек үстелдің басында жұмыс істеуге көшті.
– Алаңға шыққан азамат­тарға ризашылық білдіре келіп, сіз «Тағы да шығыңдар. Мәдениетті түрде шығыңдар» дедіңіз. Демек аттан сап алаңға шығу бір бөлек те, митингіні мәдениетті түрде өткізу, ұйымдастыру бір бөлек. Солай ма?
– Әрине, митингіге шығудың белгі­лі бір мәдениеті бар. Егер соны жаса­масақ, ұйымдастырмасақ, митингіміз құр айғай, далбаса болып шығады да, аяқ жағының неге ұрынатынын да білмейсің. Осы 25 жылдың ішінде митингіні дұрыстап өткізуді халыққа үйретуіміз керек еді. Бұл – бір. Екін­шіден, митингі барлық елдерде бар. Бұл – адам құқығы. Одан қорқатын ештеңе жоқ. Халық өзіне көңіл аударту үшін, немесе белгілі бір көзқарас қалыптастыру үшін митингіні күрестің белгілі бір формасы ретінде пайдаланады. Сондықтан ондай адамдарға жаза қолдануды мен мүлдем түсін­беймін. Рас, митингіге қатысты алаң­даушылық бәрімізде бар. Себебі оны ұйымдастыруды, сол кездегі тәртіпті сақтауды әлі үйрене қоймаған сияқ­тымыз. Мысалы, кейбір митингілерде «Аллаһу әкбар!» деп айқайлау немесе жер мәселесіне қатысты шығып тұрып, басқа мәселені айтып кету, мұның бәрі – сол митингілердің бол­ма­ғандығынан және биліктің соны қолдамаған­дығынан шығып жатыр. Бұл жерде халық кінәлі емес. Халық жыл сайын митингілер, пикеттер жасап үйренген жағдайда Франция, Англия, Германия сияқты елдерде­гідей тәртіпті, мәдениетті митингі өткізе алар еді.
– Ондай мәдениетті митингілер бізде бұрын болды ғой. Мысалы, өзіңіз бір сөзі­ңіз­де баяғы «Азат» қозғалысын айтып едіңіз...
– Иә. 90-жылдардан бастап бізде алғашқы митингілер бола бастады. Қазақ тілін мемлекеттік тіл жасауға, Коммунистік партияны жабуға, ГКЧП-ға байланысты митингілер өтті. Көп мәселе – сол митингіні ұйымдастыру­шы­ларда, менің ойымша. Себебі, ол уақыттарда республикалық деңгейде 500 мыңдай мүшесі бар «Азат» қозға­лы­сы болды. Митингіні қалай жасауды, тәртіп сақтауды, шектен шығып кеткендей жағдайлар бола қалса жауапкершілікті өз мойнымызға алуды да біз ол кезде жақсы білдік. Онда да рұқсат бермеуге тырысты, онда да айқайлап сөйледік. Бірақ ешқандай кикілжің болған жоқ. Рұқсат берсін-бермесін, 2 сағат митингі өткізіп, аяқ жағында халыққа рақмет айтып тарасатынбыз. Ертесі­не айыппұл салады, жазалайды, оны да біз көтеріп алдық. Бірақ ол кездегі митингілердің барлы­ғы қырғыннан аулақ болатын.
– Неге олай? Биліктің амбициясы қазіргідей тым жоғары болмады ма әлде ол халықтың тым ашына қоймаған кезі ме еді?
– Менің ойымша, біздің көтеріп отырған мәселеміздің дұрыстығын, өзектілігін ол кезде халық та, билік те мойындады. Әрине, іштей қарсылық болған шығар. Бірақ Тәуелсіздіктің қажеттілігін, Кеңестер Одағының тарауы тиістігін, Коммунистік партия­ның осы кезге дейінгі жасаған қия­наттарының бәрінің айтылуын ешкім жоққа шығара алған жоқ. Сондықтан билік те бізге ол уақытта ашықтан-ашық қарсылық жасай қоймады. Әрине, ол кезде де Ұлттық қауіпсіздік комитеті, желтоқсанда қыздарымыз­ды итке талатқан адамдар тәртіп сақ­шы­лары болып жүрді. Бірақ бәрібір олар халықтың қаһарынан қорықты. Бір жағынан, ол митингілеріміз ағар­тушылық бағытта болды. Ал бізде митингіні тек біржақты түсінеді. Ми­тингінің бәрін тек «қарсылық митин­гісі» деп ойлайды. Соған қарағанда өздерінің қорқатын, арттары қуыста­натын мәселелері бар шығар. «Азат» қозғалысының тұсында онша қорқа қоймайтын. Халықтың алдына шығып, онымен сөйлесетін адамдар да бол­ған. Осы өткенде де Атырауда Ноғаев елдің ортасында жүрді ғой. Халық не істеді соған? Басын жарған жоқ, қо­лын шығарған жоқ. Сөйлесті, пікір­лесті. Сондықтан митингіні құбыжық қып көрсететін уақыт өтті деп ойлаймын.
– «Жұлдыздар тоғысқанда» деген фильмде президенттің кейбір билігін шектеп, оны Парламентке беру мәсе­лесі қаралады және соған байланыс­ты қатты дау туып, ұрыс-төбелес болады ғой. Осы шы­нымен де болған жағдай ма?
– Осы жөнінде кеше ғана Оразалы Сәбденмен сөйлескен едік. Ол кісі: «Солай деп көрсетті. Бірақ мен төрт рет депутат болдым. Мұндай мәселе бойынша жаға жыртысқан жағдай біздің парламентте ешқашан болған емес» деді. Бәлкім, асыра сілтеушілік – кино өнеріндегі бір бағыт шығар. Бірақ бұған өте сақтықпен келу керек еді. Себебі қазақ парламенті, қазақ азаматтары ондай жағдайға, менің­ше, бармайды. Біздің мәдениетіміз, парасаттылығымыз оған жібермейді. Сондықтан Жапония, Оңтүстік Корея немесе басқа елдердің парламентте­ріндегі жағдайды біздің қоғамға әкеп, қолдан тарих жасаудың қажеті жоқ.
– Қызылордадағы отырыста «Біз әлі күнге дейін үкіметке қараймыз. Ол дұрыс емес. Шындығында билік – бізде. Ал үкімет – халықтың қызметшісі» дедіңіз. Бұлай баса айтуға, өзіңізге қарсылас тауып алуға не қажеттілік болды?
– Комиссиядағы «жерді сату керек» немесе «шетелдіктерге жалға беру керек» деген көптеген адамдар­дың уәждері: «үкімет осылай қабыл­да­ды ғой», «олар біледі ғой» дегенге саяды. Яғни біз әлі сол баяғы: «Ком­мунистік партия – бізді бастаушы ұйым, біз көзімізді жұмып алып, соған ереміз» деген сияқты психологиядан арыла алмай жатырмыз. Демокра­тиялық елдерде атқарушы билікті «халықтың қызметшісі» деп қарайды. Ал біздің шенеуніктер өздерінің қыз­метші екендіктерін әлі күнге дейін білмейді де, мойындамайды да. Сондай-ақ халық өзінің қожайын еке­нін әлі түсінген жоқ. Негізі, халықтың пікірі, көзқарасы бірінші орында тұруы керек. Оны заңға айналдыратын – парламент. Жүзеге асыратын – үкімет. Біз осы ұғымға әлі келген жоқ­пыз. Біз оларды бастық деп ойлаймыз. «Қызметші» деп айтсаң, біртүрлі сияқты. Рас, біреуі су жүйесі­нің, біреуі жер ресурстарының, біреуі зауыт-фабриканың маманы шығар, біреуі басқаруды білетін болар. Бірақ нені және қалай жасау керек екендігін әр уақытта халық айтуы тиіс. Меніңше, осы жағынан алғанда, екі тарап та әлі пісіп-жетілмей жатыр. Билік «басшымыз» дейді, халық «біз – қарапайым халықпыз ғой» дейді.
– Күш те, билік те өзінде екенін халық әлі сезінбей жатыр дейсіз ғой...
– «Биліктің қайнар көзі – халық» деп тіпті Конституцияда жазулы тұр ғой.
– Ал ондай сана қайткенде қалыптасады? Оған келудің жолы, бәлкім, механизмі қандай?
– Оған келудің бір-ақ жолы бар: ол – демократиялық реформалардың құр әншейін сөз жүзінде емес, шын мә­нінде жұмыс істеуі, демократиялық институттардың іске қосылуы. Ол – көппартиялы парламент, әділетті сайлау жүйесі, жергілікті өзін-өзі бас­қару институты, тәуелсіз баспасөз. Солар нақты жұмыс істеген уақытта ғана халықтың билігі жүзеге асады. Халық сол институттар арқылы өзінің билігін жүзеге асырады. Ал сол институттар­дың іргетасы, бұл – адам құқығы мен еркіндігі. Адам құқығы мен еркіндігі сақталмайтын елде еш­қандай демократия институы жұмыс істемейді. Бізде олардың біреуі бар, біреуі жоқ, біреулері – жартылай, яғни тек деко­ративті түр­де. Ол инсти­туттардың барлығы жұ­мыс істемейін­ше, халық өзінің билігін не түсіне алмайды, не жүзеге асыра алмайды.
– Сіздіңше, қандай реформа қазір нағыз өзекті, қажетті болар еді?
– Мен үшін ең өзекті мәселе – мем­лекеттік тілдің дамуы, қоғамдық өмірдің барлық деңгейінде жұмыс істеу дәрежесіне жетуі. 
Өткен ғасырдың 20-жылдарын­дағы ашаршылық кезінде Алаш азаматтары өздерінің бір жиналысында екі мәселе қарапты. Бірі – халықты аштықтан құтқару жөніндегі комиссияны құру; екіншісі – қазақ тілінің кеңсе тіліне айналуы мәселесі. Сонда олар елді аштық жайлап жатқан кездің өзінде тіл мәселесін қойып отыр! Сол сияқты, қазір де бүкіл халықтың күтіп отырғаны – мемлекеттік тілдің шын мәнінде нақты, өз деңгейінде жұмыс істеуі.
Мысалы, Латвия осы уақытқа де­йін үш рет заң қабылдады. Әрбір 10-15 жылда тілдің демографиялық жағдайы өзгереді, тілдік қажеттілік туады. Біз әлі күнге дейін 1989 жылы қабылданған заңмен отырмыз. 1997 жылы соның тек қана 1-2 бабын ғана ауыстырдық. Былайынша, сол кеңес өкіметі кезінде қабылданған, сол баяғы қостілділік заңы бұл. Сол кездегі 40 пайыз қазақ қазір 70 пайыз болды. Сонда да ескі заңның етегінен жармасып ұстап жүрміз. Демек бізді басқарып жүрген­дер орыс тілінен айырылғысы келмей­ді және оны бізге әкеп тықпалайды.
– Мұның өзгеруі де мүмкін емес шығар. Өйткені дәл осы әміршіл-әкімшіл жүйенің қандай да бір реформалар жасауға қабілетсіз екені баршаға аян ғой...
– Жемқорлық жайлаған елде экономикалық формаларды жүзеге асыруға қандай да бір қиындықтың болатыны түсінікті. Бірақ тіл жөніндегі реформаны халық өзі-ақ жүзеге асыра алады. Бізге тек сондай мүмкіндікті бермейді. Халық – онда да тек қазақ халқы ғана емес, орыстілді азаматтар да бұған дайын. Мемлекеттік тілдің қажеттілігін олар түсініп қалды. Өкі­нішке қарай, білім саласына енгіз­гелі жатқан реформаларына қарағанда, билік басындағылар өздерінің, өз бала-шағасының мүддесі үшін қазақ тілімен мылтық алып соғысудан та­йынбайтын түрі бар.
– Бұл жағдай енді қалай өзгереді, қашан? Жалпы, ол мүмкін бе?
– Мұның өзгеретін уақыты табиғи түрде келеді. Мысалы, бұрынғы кеңес жүйесінен бері басшы болып келе жатқандардың өзі 60-70-ке келіп қалды. «Болашақпен» оқығандар бар, өз ішіміздегі білімді, зиялы азаматтар бар, қалайда солардың орнына жас­тар келеді. Олардың ойлау жүйесі, басқару әдіс-тәсілі, меніңше бөлек болады. Әрине, жақсы не жаман болуы, ол – басқа әңгіме. Қалай бол­ғанда да, олар әміршіл-әкімшіл әдет­тен аулақ­тайды, мәдениет өзгереді. Келесі      буын дәл мынандай коммунис­тік номенклатурадан қалғандардың тәсілі­мен жұмыс істемейді. Екіншіден, үкі­мет басына, басқа да жерлерге қа­зақтілді­лердің келуі көбейеді. Бұл да – заңды, табиғи түрде жүзеге асады. Саны 70 пайыздан асқандықтан, енді тіл, дін, жер мәселесінде қазақ­тың даусы қаттырақ шыға бастайды. Өзі­міздің көп екенімізді білген уа­қытта бәріміз бұрынғыдай бұға беруді қоямыз.
Мен тек өзгерістердің бәрінің төң­керіссіз, айғай-шусыз, саналы, мәде­ниетті, демократиялы түрде іске асқа­нын қалар едім. Елдегі береке-бірлік, тыныштық сол кезде ғана сақталады.
– Баяғыда дүниежүзі тарихынан оқыдық қой... Батыс елдеріндегі саяси жүйенің, биліктің төңкеріссіз ауыспағаны кемде-кем...
– Қантөгіс, сарай төңкерісі барлық жерде бірдей бола қойған жоқ. Мысалы, Чехословакия тып-тыныш қана, социализмнен бірден капитализмге түсті. Дәл сол сияқты, кез келген халықтың өз менталитеті бар. Меніңше, қазақ халқы – сөзге тоқ­тайтын, ақылды тыңдайтын халық. Бізде белгілі бір өзгерісті немесе реформаны ақылмен, парасаттылықпен жүзеге асыруға болады.
– Ал демократиялық институттар қалыптасып болғанша, халық өзінің ықпалды күш екенін сезінгенше, көп нәрсе жоғалтуымыз, көп нәрседен айырылып қалуымыз мүмкін ғой. Сізде ондай қорқыныш, қауіп жоқ па?
– Менің ойымша, қазақ күрделіге жатпайтын ұсақ-түйек нәрселерге көзін жұмып жата береді. Ал бәрі негізгі мәселеге – мысалы, ұлттың тіліне, дініне, жеріне келіп тірелгенде оны ешқашан тоқтата алмайсың. Қазақтың ерекшелігінің өзі осында. Ол уақытта ел бір көтерілсе – тоқ­тамайды. Оған дейін «онда тұрған не бар дейсің» деп, шайларын ішіп отыра береді. Сондықтан мен ұлтымыз­дың негізгі мәселесінде қазақ ешкімге есесін жібермейді деп ойлаймын.
– Қызылордадағы сөзіңізде «Қазіргі негізгі мәселеміз – әлеуметтік мәселе мен экономикалық мәселе. Соны шеше алмай отырып, неге осы жер мәселесіне, үштілділікке, ағылшын тілін енгізуге ұрын­дық» дедіңіз. Осы орайда, білім саласындағы реформаға байланысты көзқарасыңыз қандай?
– Меніңше, үштілділікті жаппай ен­гі­зу Қазақстан үшін әлі ерте. Себебі, қазір мемлекеттік тілді қоғамның барлық саласында жұмыс істеткізу және билік саласындағы азаматтар­дың бәрінің оны білуі ең үлкен мәселе болып тұр. Қазір үштілділікті енгізіп жіберсек, біріншіден, балаларымыз­дың жас кезінен ана тілін үйренуі былай тұрсын, таным-түсінігі қойырт­паққа айналып кету қаупі бар. Екін­шіден, ағылшын тіліне өтіп кетсек, біздің негізгі деген ұлттық ғылымы­мыз, мейлі ол математика мен физика, химия мен биология болсын, түп негізінен айырылады.
Тағы бір таңғалатыным, дүниежүзі тарихын орыс тілінде оқытамыз деген­дері несі?! Кешегі кеңестік одақ шең­берінен шыққан елдердің дені сонау 91-жылдың өзінде-ақ орыс тілін оқытуды тоқтатты. Біз министрлікке «Орыс әдебиетін оқытуды қашан қоясыңдар?» деп хат жіберіп жүрсек, оны тоқтатудың орнына, олар енді дүниежүзі тарихын орыс тілінде оқы­туға кірісейін деп отыр. Бұл – өте қате реформа.
– Жер мәселесіне келсек... Астанадағы соңғы отырыста «Жерге толық инвентаризация жасалуы керек» дедіңіз...
– Бұл – жалғыз менің емес, біздің жұмысшы тобымыздың ұсынысы. Бұл бәріне ұнады. Себебі біз әлі күнге дейін жердің қаншасы кімнің қолында екенін, оның кімге тастап кеткенін, қаншасы құнарсыз болып қалғанын, бастапқы пайдалану мақсатының өзгерген-өзгермегенін әлі білмейміз. Осылардың барлығы толық сараптал­ған жоқ. Негізі, бұл туралы ақпарат барлық сайттарда тұруы керек. Кімнің қанша жері барын, қай жерде кім қожайын екенін ел білуі тиіс. Ол салық төлеп жатыр ма әлде қашан сатам деп кеудесіне басып отыр ма? Мұндай мәлімет бізде әлі жоқ, болса да тек жартылай. Мысалы, біз Кулагиннен «Қанша жеріңіз бар?» деп қайта-қайта сұрадық. Сол сияқты, 3-інші отырыста мен біздің топтың атынан «Қазақстан­дағы жерлер он шақты адамның қо­лын­да» деген қаңқу сөз бар. Олар кімдер? Егер солай болатын болса, олардың қанша жерлері бар?» деген мәселе көтердім. Оған да ешкім әлі күнге дейін жауап берген жоқ. Мен Ауыл шаруашылығы министрлігінен 75 мың гектар, 150 мың гектар жері бар дегендердің мәліметтерін алдым. Бірақ онда ешкімнің аты жоқ. Тек «ЖШС Родина», ЖШС тағы бірдеңе деп қана көр­сетілген. Қызылордадағы отырыста «Осы ЖШС кімдердікі?» деп сұра­ғанда вице-премьер Асқар Мырзах­метов мырза «Меншігіндегісін жария ету үшін біз ол адамдардың рұқсатын алуымыз керек» дегенді айтты. Меніңше, ол жерлердің көпшілігі – меншік емес, жалға алынған жерлер. Жарайды, меншігіндегісін айта ма, айтпай ма, әркім өзі білетін шығар. Бірақ жалға алынған жерді айтуға тиіс қой. Екіншіден, осы мәселе күн тәр­тібіне шығып жатқан кезде ол адам­дар­дың өзі-ақ айтуы керек сияқты, «менің осынша жерім бар» деп. Мы­салы, «бәлен жер Болат Назар­баевтiкі екен», «Қазақстанның үштен бірін Терещенко алып қойыпты» деген әңгімелерді жиі естиміз. Ендеше солар айтпай ма, «олай емес, былай» немесе «мұнша жеріміз бар, мұнша пайда таптық», «мұнша адамға жұмыс беріп отырмыз» деп. Оны неге жасырады? Демек бір себеп бар.
– Сонда олар «49 жылға» деп жалға алғандар ма?
– 2015 жылғы 2 қарашадағы Заң бойынша 49 жылға жалға алуды тоқтатты. Енді осыны сатып алуға мәж­бүрлеп жатыр қазір. Егер сатып алатындай шамасы жоқ болса, оны басқа біреу алады. Демек жер біржола жекеменшікке өтеді де, тауарға айналады. Біздің жанымыз күйіп отырған мәселенің бірі де осы, яғни жердің тауарға айналуы. Мұндай жағдайда жер саған пайда бермейді, тек қана саудаға түсетін тауар есебінде болады, бір қолдан екінші қолға өтіп кете береді немесе банкке кепіл ретінде қойылады. Қысқасы, бұл тұрғыдан алғанда былық көп. Біздің «Жерге инвентаризация жасалып, мәліметтер базасы жасалуы тиіс» деп отырға­нымыз сондықтан.
– Демек қазір 49 жылға жалға беруді тоқтатты. Бірақ бұған дейін алып қойғандар­дың сатып алуына болады, солай ма?
– Иә, болады. Онда да екі есе ар­занға сатып алуға болады. Және ұзақ мерзімде төлеп отыруға мүмкіндік берілген. Қысқасы, латифундистер барлық жерді қолына жинап алды. Енді соны сатып алу керек болып тұр.
– Осы мәселелер бойынша комиссия қандай да бір ше­шімге, келісімге келе алды ма?
– Қазір комиссия мүшелерінің барлығы дерлік бір мәселеге келісті: жерді жалға беруді қайталап ашуымыз қажет. Сатып алатыны сатып алатын шығар, әзірше біз оған келіскен жоқ­пыз. Сату-сатып алу туралы әлі пікір­лесу үстіндеміз. Бірақ Қазақстан азаматтарына 49 жылға жалға беру жалғасуы керек. Өйткені жұмыс тоқтап қалды. 49 жылдан кейін ары қарай тағы ұзартуына, баласына мұраға тастап кетуіне болады. Бұл да – жерге жекеменшіктің бір түрі.
– Бұл арада жалға берілетін жер көлемін шектеу туралы да мәселе бар ғой?
– Иә, бұл мәселе де көтерілді. «Бір қолға көп жер өтіп кетпес үшін жердің көлемін әр облыста, республикалық деңгейде шектейік» дедік. Бірақ бұл жерде көп жұмыс істеуге тура келеді. Мысалы, Петропавл, Қостанайда бір қолға, мүмкін, 100 мың гектар беруге болатын шығар. Ол жақта бос жатқан жерлер өте көп. Ал Оңтүстік Қазақстан облысында 10-15 гектардан аспауы керек шығар. Меніңше, бұл мәселені нақтылау аграрийлердің еншісіне тиеді. Бірақ өз басым бұған онша сене қоймаймын. Себебі, біреулер жерді өздерінің туған-туысқан­дарының, жора-жолдастарының атынан ала береді. Сондықтан бұған толық тоқтау қою, реттеу мүмкін емес.
– Жайылым мәселесі бо­йынша да ортақ келісімге келгендей болдыңыздар...
– Иә. «Жайылым туралы арнайы заң қабылдау керек» дегенге бәріміз келісіп отырмыз. Жайылым жерлер міндетті түрде ауылдың меншігінде болуы шарт. Бұл жерде де әр ауылдың тұрғындарының және малдарының санына байланысты нақты талдау жасау керек. Қазір Ауыл шаруашылығы министрлігі «Әр ауылдың қасынан радиусы 15 км-ге дейінгі жер ешкімге берілмеуі керек, ол – қоғамдық меншік болып табылады» деген ұсыныс жасап отыр. Ал кейбіреулер «бұл өте көп. Онда жеріміздің тең жартысы ауылдың маңындағы жерлер болып кетеді», – дейді. Енді бір аймақтарда ауылдың маңындағы жерлер әлдеқашан жеке­мен­шікке өтіп кеткен. Жайылым – қазақтың бес-алты тұяғын бағып, күн көріп отырған жері ғой. Егер сатылып кеткен болса, оны қалай қайтару керек? Осындай-осындай сұрақтар әлі де бар.
Тағы бір қаралған мәселе – шекара аймақтарындағы жерді жекемен­шікке беруге қатысты. Біздің заңы­мызда шекара маңындағы 3 шақы­рым­ға дейінгі жер жекеменшікке бе­ріл­мейді. Мұны біреулер «аз» дейді, біреулер «көп» дейді. Мысалы, депутат Қуаныш Айтаханов мырза кеше: «Иесіз жатқанша, ол жерлерге де адамдар қоныстана берсін. Өйткені олар сол жерді қорғайды ғой, неге шектеуіміз керек» дегендей пікір айтты. Бір жағынан, бұл да – көңілге қонатын ой. Қысқасы, осындай 4-5 мәселеге біз қазір нақты келісіп, парламентке беруді ойласып жатырмыз.
Бірақ негізгі екі мәселе әлі де болса күн тәртібінде қалды. Ол – шетел­діктерге жерді жалға беру не бермеу; сосын жерді сату не сатпау мәселесі.
– Жалпы, өзіңіз осы мәселелер қалай шешіледі деп ойлайсыз? Халықтың көңіліндегідей бола ма әлде олай болмауы да мүмкін бе? Комиссия құрамындағы азаматтардың ниеті, ұстанымы тұрғысынан алғанда қалай деп ой түйер едіңіз?
– Өте қиын сұрақ. Мен бұған бір­жақты жауап бере алмаймын. Біз шамамыз келгенше жұмыс істейміз, ол анық. Бірақ бәрібір шешетін халықтың өзі болады. Егер келіспесе, халық өзінің келіспейтінін көрсетуі керек. Біз, 75 адам, парламент емеспіз. Қазақ­стан халқының атынан ештеңе айта алмаймыз. Біздің міндетіміз – пікір­лерді жинақтау, солардың дәлелде­ріне биліктің көзін жеткізу, сондай-ақ Жер кодексіне байланысты кеткен кемшіліктерді түзетуге атсалысу.
– Қызылордадағы жиында: «Теміржол кассасынан бастап премьер-министрге дейін жемқорлық жайлап отырған елде реформа жасау өте қиын» дедіңіз. Қалай түсінуге болады, бұл – сенбестік пе әлде күдік пе?
– Бұл – менің саясаткер ретіндегі ұстанымым. Оны талай көрдік. Бұл басқа елдердің тәжірибесінен де белгілі. Ондай елдерде ешуақытта реформа жүзеге аспайды және нәтижесі де оңды болмайды. Себебі жемқор билік кез келген реформаның астарынан өздерінің баю жолын іздейді.
– Бұл – біздің шенділерге де тән нәрсе. Осындай жағдайда жер мәселесі дұрыс шешіледі дегенге сенесіз бе?
– Мен халыққа сенемін. Біз қазір реформа жасау емес, осы реформаны тоқтату мәселесін қойып отырмыз. Егер халық өзінің ұстанымын, көзқара­сын айқын жеткізе алса, бәріміз бірігіп, жерді сату және шетелдіктерге жалға беру мәселесін тоқтата алсақ, ең үл­кен жеңісіміз де сол болар еді. Ары қарай қалай болатынын келешек ұр­пақ өзі шеше жатар. Ал дәл қазіргі кезеңде жерді сату, шетелдіктерге жалға беру арқылы біз мемлекетімізге, Тәуелсіздігімізге үлкен қауіп төндіріп алуымыз мүмкін.
– Әңгімеңізге рақмет.
Сұхбаттасқан
Роза Рақымқызы. 
« алдыңғы бетке  |  келесі бетке »
ПІКІРІН БІЛДІРГЕНДЕР (0)
Пікіріңізді бөліскіңіз келсе:*
Жазылатын пікірдің көлемі 500 символдан аспауы керек
Аты-жөніңіз:*
E-Mail (сайтта жарияланбайды):
Мына код-сандарды енгізуіңізді сұраймыз:*
Жаңарту
* - жазылуы міндетті