1921 жылы 22 наурыздан шыға бастады
Бастапқы
АЙТЫЛҒАН СӨЗ
Сталин ашқан Академия тәуелсіздікке қол жеткен кезде жабылды. Қазақ Үкіметі оның жабылуына айдың күннің аманында жол берді. Бұл – біздің саяси жүйенің қателігі. Бұл – факт.  Сөйтіп, 70 жылдан астам тарихы бар Қазақ Академиясының құны бар-жоғы 500 доллар болып шыға келді. Оның бағасын Үкімет те, академиктер де солай деп бағалады.
Автор: Асқар Жұмаділдаев, Профессор, физика-математика ғылымдарының докторы
Информационный сервер xFRK: валютные баннеры для Вашего сайта
Жас Алаш №67 (16149) 23 тамыз, сейсенбі 2016
23 тамыз 2016
Тарих ғылымындағы статус кво өзгеруi тиiс
  • М.Қойгелдиев – 70
Адамға да керексiз, малға да керексiз арамшөптiң де өрттей қаулап, әуелеп, жайқалып өсетiн бiр кезi болады. Қазiргi кезең де – жасанды һәм жалған ғалымдардың арамшөптей қаулап, жауыннан кейiнгi саңырауқұлақтай көбейген үстiне көбейiп жатқан кезеңi. Өзiмен өзi боп, өз қотырын өзi қасып жүре берсе де бiрсәрi-ау, ең сорақысы, бұлар қазiр бiлiм мен ғылымды да былықтырып бiттi. 6 жастағы бүлдiршiнге 3 тiлдi қатар оқытуды енгiзген де – осылар. Жоғары оқу орындарында қазақ тарихы оқытылмасын деп шешкен де – осылар. Ұлтсыз, бiлiксiз, бiлiмсiз, ана тiлiнен мақрұм, мейлiнше орыстанған, елге де, жерге де жаны ашымайтын осындай “ғалымдарды” көргенде, кешегi Әлкей Марғұлан, Рахманқұл Бердiбай, Рымғали Нұрғалиев секiлдi шын ғалымдарды жаның шырқырап iздейдi екенсiң...
 
“Шын ғалым” дегеннен шығады, егер шынымызды айтатын болсақ, шын ғалымдар – қазiргi күнi некен-саяқ, аса сирек. Сол сиректiң бiрi –тарих ғылымдарының докторы, профессор, ҚР ҰҒА-ның корреспондент мүшесi, Қазақстан тарихшылар қауымдастығының президентi Мәмбет Қойгелдиев. М.Қойгелдиевтiң өзге еңбектерiн санамаламай-ақ, тек Алаш қозғалысы, Алашорда тарихы, Алаш зиялылары туралы зерттеулерiн ғана алыңызшы. Соңғы екi ғасырда қазақ тарихындағы ең маңызды қоғамдық ой-сана қозғалысы, тәуелсiздiк қозғалысы, ұлт-азаттық қозғалысы, оның ең жоғары деңгейдегi көрiнiсi – Алаш идеясы мен Алаш қозғалысы екенiн Мәмбет Қойгелдиев бүге-шiгесiне дейiн талдап-талқылап, дәлелдеп бередi. Ғалымның бұл жасампаз, құнды еңбегi ешуақытта ескiрмейдi, ұлтпен бiрге, Алашпен бiрге мәңгi жасай бередi.
Осы жақында ғана көрнектi, дарынды ғалым 70 жасқа толды. “Жас Алаш” газетiнiң редакциясы Мәмбет Қойгелдиевтi 70 жылдық мерейтойымен шын жүректен құттықтай отырып, оқырмандарымызға жаңашыл, талапшыл, шыншыл ғалымның кезектi сұхбатын ұсынады.
– Кеңестiк идеологияның бiздiң санамызды соншалықты лайлағанын ендi ғана айтып жатырмыз ғой. Осы жөнiнде өз пiкiрiңiз қандай?
– 1917 жылы Ресей империясында бiр емес, екi революциялық өзгерiс бол­ды. Бiрi – Ақпан, екiншiсi – Қазан революциясы. 1919 жылы Ахаң, Ахмет Байтұрсынов Торғай өңiрiнен Алаш қайраткерлерi атынан Мәскеуге барып, Ленинмен, Сталинмен кездестi. Келiссөз жүр­гiздi. Қазақ революциялық комитетi деген мемлекеттiк орган өмiрге келдi. Сол орган Қазақ кеңес автономиясын даярлады.
Ахаң осы сапарында “Қазақтар және революция” деген мақала жазып, оны мәскеулiк “Жизнь национальности” деген газетте жариялады. Ол мақаласында: “Бiз патша үкiметiн билiктен кетiрген Ақпан революциясын қуана қарсы алдық. Оның екi себебi бар. Бiрiншiден, бiздi соншалық қанаған, езген патша тақтан кеттi, патшалық зұлым билiк­тен құтылдық. Екiншiден, бiз ендi өз алдымызға мемлекет болатын, өзi­мiздi өзiмiз басқаратын болдық деп қуандық. Ал большевиктер жасаған Қазан революциясын түсiнбедiк. Бiз оны қорқынышпен, үреймен қарсы алдық. Бiзге Ақпан революциясы түсi­нiктi едi. Мына большевизм дегендi бiз түсiнген жоқпыз. “Бұл қандай революция?” деп бiз, қазақтар, үркiп қарсы алдық”, – дейдi. Ахаңның сұрағына бiздiң ұлттық тарихнама да, кеңес­тiк тарихнама да жауап берген жоқ.
1917 жылы шiлдеде Орынборда бiрiншi қазақ съезi өттi. Ол Алаш пар­тиясын өмiрге алып келдi. Ондай саяси партия бiздiң ұлттық тарихымызда бұрын-соңды болмаған-ды. Сол жылы Алашорда үкiметi өмiрге келдi. Алашорда үкiметi екiншi жалпы қазақ съезiнде Алашорда автомониясын жариялады. Алайда: “Бiз бөлек елмiз, Ресей құрамынан кетемiз”, – деген жоқ. “Автомония түрiнде Ресей құрамында болып, өзiмiздi өзiмiз басқарамыз, өз iсiмiздi өзiмiз шешемiз”, – деген мәселе қойды. Алашорданың ең алдымен ақ гвардияшылар әлсiреттi, артынан большевиктер жойды. Мұны Ахаң Ленинге ашық жазды. “Сендер өздерiңдi өздерiң билей­сiңдер, өзде­рiңдi өздерiң басқарасыңдар деп уәде бердiңдер. Бiз қуандық. Мемле­кеттiк шараларды iске асырдық. Соны түгел жойып жiбердiңдер. Берген бостандықтарың осы ма?” – дедi.
Ол айтқаны шындық едi. Өкiнiштiсi – Ахаңның хаттарына Ленин де, Сталин де жауап берген жоқ. Кейiн Алашорда қолына қару алып, өзiнiң еркiн­дiгi үшiн, қазақ қоғамын бүлiн­шiлiктен сақтау үшiн күреске шықты. Күреске шығып едi: “Сендер большевиктерге, кеңес өкiметiне қарсысыңдар”, – дедi. Осы жағдайға байланысты заңды сұрақ туады. Неге қарсы болмасқа? Оған қазақтардың неге қақысы жоқ? Бұған дейiн қазақ халқы социализмде өмiр сүрiп пе? Оның қандай екенiн қайдан бiледi? Яғни социализм, большевизм деген сөз – бiзге сырттан таңылған, күшпен енгiзiлген   жат түсiнiк болатын.
– Қазiр 1916 жылғы ұлт-азаттық көтерiлiстiң жүз жылдығы әр жерде аталып өтiп жатыр. “Оны өткiзуге үкiмет арнайы қаулы қабылдамады...” деген сөз де бар. Тарихшы ретiнде бұған не айтасыз?
– Бiздiң жалтақ, қорқақ зиялыларда бiр жаман психология бар. Олар өзiнiң қорқақтығын, өзiнiң белсендiлi­гiнiң төмендiгiн билiкке аударғысы келедi. Ондай iс-шараны өткiзуге кiм кедергi? Оны ұйымдастыруға үкiмет саған тыйым салып жатқан жоқ қой. Кездесулер өткiз, мақалаңды жаз, киноңды қой.
Жақында бiздiң 1916 жылғы ұлт-азаттық көтерiлiсiмiз туралы Мәскеуден бiр жинақ шығыпты.   Сол кiтаптың авторлары Алматыдағы Тұран универ­си­тетiнде осы кiтаптың тұсаукесерiн өткiзiптi. Кiтап авторларының жасаған тұжырымы – 1916 жылғы көтерiлiстi Ресейге қарсы орыстың жаулары, яғни түрiктер мен немiстер ұйымдастырған, егер олар араласпағанда көтерiлiс болмайтын едi. Олар осы концепцияны бiзге таңып, соны мойындатқысы келедi. Бұл – бос сөз. “Қазаққа осылай айтсақ, олар қабылдай бередi...” деп ойлайды-ау деймiн...
1916 жылғы ұлт-азаттық көтерiлi­сiнiң шығуының негiзгi себебi – жер мәсе­лесi. Ең құнарлы деген 45 миллион десятина қазақ жерiн Ресей империясы өз меншiгiне алып, қал­ғанын Ресейден келген қоныс аударушыларға бөлiп бердi. Қазақтар ғасырлар бойы иеленiп келген құнарлы жерiнен айырылып қалды. Осының бәрi халық наразылығын туғызды. Халық өзiнiң ғасырлар бойы иемденiп келген жерi үшiн көтерiлуге хақысы жоқ па? Ол неге немiстердi, түрiктердi тыңдап, солардың айтуымен көтерiлiске шығуы керек?
– Келесi жылы Алаш қозғалысына 100 жыл толады...
– Алашорда билiктен кеткеннен кейiн, Алаш бағдарламасы iске аспаған соң, сан жағынан да, сапа жағынан да төмендеп кеттiк. Кеңес өкi­метi бiздi ұлт ретiнде шөкелетiп тастады. Бiз батыр, өжет, өр ұлттан жасық, жалтақ, қорқақ ұлтқа айналдық. Бұл ненiң салдарынан? Бұл – ресейлiк өктемдiктiң, ресейлiк зорлықшыл агрессияның нәтижесi. Мұны бiз неге осы уақытқа дейiн мойындағымыз келмейдi? Ресейлiк зорлық-зомбылыққа қарсы сөз айт­саң, айтпа дейдi. Неге айтпаймыз, неге айтпауға тиiспiз? Тарих – шындықтың айнасы, тарихи өтiрiкпен, тарихи жалғандықпен ұлтты тәрбие­леуге бола ма?
 Бiздiң сын – орыс халқының, орыс ұлтының атына емес, Ресей өкiметiнiң, ресейлiк өктем билiктiң атына айтылған сын.   Ресейлiк билiк пен ресейлiк ұлт­ты бөлек қарауымыз керек. Бiз Ресейдiң ұлтын да, оның мәдениетiн де, жақсы қасиет­терiн де бағалаймыз. Сонымен қатар, Ресей билiгiнiң, саяси ұрда-жық белсендiлерiнiң халқымызға жасаған зорлық-зомбылығын, қия­натын неге айтпауымыз керек?
Бiз жалған тарихтан бас тартуымыз қажет. Осының бәрiн қорыта айтқанда “статус кво” деген сөз бар. Ол – латын сөзi. Кезiнде   ке­ңестiк, мәскеу­лiк орталықтың бас­қаруымен, соның бағыттауымен тарих ғылымына жасалған концепция, тұжырымдар бар. Осы тұжырымдар күнi бүгiнге дейiн өмiр сүрiп келедi. Ресей тарихшылары қазiр осы тұжырымдардың бәрiн болмаса да негiзгiлерiн қалдырғысы келедi. Ондай тарихшылар тек Ресейде ғана емес, бiзде де бар. Менiң түсiнiгiм бойынша, статус кво өзгеруi, одан тарих ғылымы бас тартуы керек. Бiзде тәуелсiз мемлекет, ел, ұлт ре­тiнде өзiмiздiң санамыздың, ақыл-ойымыздың елегiнен, соның сарабынан өткен, өзiнiң методологиясы, ұстанымы, өзiнiң зерттеу әдiсi бар тарих ғылымы болуы қажет. Бiзде қорытылған тарих болуы тиiс.
Ол қорытылған тарих жай айтылып қана қоймай, тарих оқулықтарына кiруi ләзiм. Жаңа қорытылған тарихты, жаңа ұстаным тұрғысынан айтылған тарихты оқулық арқылы жас ұрпақтың санасына сiңiруiмiз керек. Ұлттық тарихымызға байланысты жаңа ұстанымдар, жаңа тұ­жы­рымдар жас ұрпақтың санасына орнығуы қажет. Өзiңiз айтқандай, келесi жылы Алаш қозғалысының жүз жылдығы келе жатыр. Алаш қозғалысы ұлттық тұтастықты, ұлт­тық бiрегейлiктi сақтау үшiн жүргiз­ген күрес екенiн жүйелi түрде бiз тарих оқулықтарына енгiзiп, жас ұрпақтың ақыл-ойына, санасына сiңiруiмiз керек.
– Алаш қозғалысын бiр топ зиялының қозғалысы, солардың әрекетi ретiнде көрсеткiсi келетiндер де бар...
– Иә, бiр тарих ғылымдарының докторы, профессор: “Алаш қозғалысы деген не? Ол 15-20 зиялының қозғалысы ғой”, – дейтiн көрiнедi. Мiне, оңбағандық! Оның бұл сөзi – Алаш қайрат­кер­лерi еңбегiнен хабары жоқ, баяғы КОКП тарихынан диссертация қорғап, соның табағынан жем жеген бейшараның сөзi.
Бiздi артқа тартатын да – осындай бейшаралар. Ендi осыған бiр мысал айтайын. Ол кезде Қазақ республикасы жарияланбаған, Қа­зақ кеңес автономиясы әлi құ­рыл­маған-ды.Уақытша үкiмет комиссары Әлихан Бөкейхан болғанын бiлесiз. Уақытша үкiмет құлағаннан кейiн кеңес өкiметi орнады. Сталин Бөкейханды ығыстырып, оның орнына өз кадры Жангелдиндi қойды. Әлихан Бөкейханмен салыстыр­ғанда, ол кiм? Әлекеңнiң атақ-даң­қы, ұлт келешегi үшiн iсте­ген iстерi, ақыл-парасаты керемет қой. Бөкейханов кезiнде Ресей мем­лекеттiк думаның, кадет партия­сы орталық комите­тiнiң мүшесi болды.   Ресей им­периясы шеңбе­рiнде, Еуропалық деңгейде мойындалған тұлға, үлкен ғалым, саясаткер. Жангелдиннiң ондай ештеңесi де жоқ. Кезiнде “Қазақ” газетi оның өз дiнiнен безiп, христиан дiнiн қабылдағанын, Жангелдин деген фамилиясын Степнов деп өзгерт­кенiн сынап жазған болатын. Ол шын мәнiнде империяның ойыншығына, импе­риялық мүдденiң қуыршағына ай­нал­ған-ды.
 Мен оның өмiрбаянын да жақсы бiлемiн. Сталинге жазған хаттарын оқып шықтым. Олар қазiр Президент мұрағатында сақтаулы.
Ол хаттарды оқып отырып бай­қағаным, ұлттың тағдыры шешiлiп жатқан кезеңде ұлтқа болысудың орнына ұлттық мүдденi сатқан адам. Оның бейнесi – сатқынның жиынтық бейне­сi. “Бейшаралық” дегенi­мiз де осы! Ол ұлттың мүддесiн сатқан тұлға ретiнде тарихқа енуi тиiс. Өкiнiшке қарай, Әлiби Жангелдин әлi күнге дейiн насихатталып, дә­рiптелiп келедi. Жангелдиндер ұлт­тың мүдде­сiн, ұлттың болашағын есепке алмады. Мұны бiз қалай ұмытамыз? Оны айтуымыз керек. Ең қиын, ең шешушi кезеңде ол ұлттың болашағы үшiн күрескен кiсiлерге қарсы шықты.
Шын мәнiнде, оның мысын           те­ге­уi­рiндi топ – Бөкейхан, Байтұрсынұлы, Дулатовтар, бүкiл Алаш зия­лылары басып   тұрды. Олардың бәрi бiлiмдi едi. Алаштық зиялылардың тегеурiнiне төтеп беру үшiн Жангелдин өзi сияқтыларды iздеп, тапты. Соның бiрi – Мұхамеди Тұң­ғашин.   Сталин Жангелдинге: “Қа­зақ ұлттар iсi бойынша комитет төрағалығына кiмдi ұсынасың”, – дегенде, Жангелдин осы Тұңға­шин­­дi ұсын­ған.   Тұңғашиннiң кiм екенiн Мiржа­қып Дулатов, Мұстафа Шоқай жаз­ған. Ол Ақтөбе облысы Ырғыз ауданының төлеңгiтi. Кезiнде мұғалiм­дер семинариясын бiтiрген, Орынбор генерал-губернаторлығында тiлмаш боп iстеген. Тiлмаш бола жүрiп құпия полиция бөлiмiнiң Тор­ғай, Орынбор генерал-губернаторлығы бойынша қазақ, татар басылымдарының бақылаушы-цензоры болған.1917 жылға дейiн “Айқап” журналында, “Қазақ”, татардың “Уақыт”, тағы басқа газеттерiнде жарияланған ұлт-азаттық қозғалысына байланысты өткiр материалдарды орысшаға аударып, генерал-губернаторға, iшкi iстер министр­лiгiне берiп отырған. Орынбор мұрағатынан 1937 жылы репрессияға ұшыраған Тұңғашин құпия полицияның қызмет­керi ретiнде ел сырын генерал-губернаторға жеткiзiп отырған. Тергеушiге берген жауаптарын оқып, шынымен де оның сатқынның сатқыны екенiн аңғардым. Онда ешқандай тұлғалық сипат жоқ.
– Мәке, осымен бiрге Көлбай Тоғысов дегеннiң де зиянды әрекетi аз болмаған тәрiздi.
– Ол рас. Оны “Қазақ” газетi кезiнде алаяқ деп жазды. Ол ешқандай университет бiтiрмесе де: “Мен заңгермiн, университет бiтiрдiм”, – деп жұртты алдаған. Ешқандай бағдарламасы, ештеңесi жоқ, “Үш жүз” деген партия құрып, бiз социалистiк ұстанымдағы партиямыз деп, ұлт мүддесiн ұстанғандарға қарсы күрескен. 
– Сталин өз саясатын Жангелдин, жангелдиндер арқылы жүзеге асырып отырған болды ғой...
– Алғашқы кезде Ленин де, Сталин де қазақ қоғамын танымайтын, бiл­мейтiн. Сондықтан олар Жангелдиндер арқылы қазақ қоғамының iшкi сырын бiлуге тырысқан.
Сталинге хат жазғандар көп болған. Жангелдин де, Сейфуллин де, Рысқұлов та, Қожанов та, Мұстанбаев та – бәрi де қазақ қоғамының iшек-қарнын ақтарып жазған, осал жағын ашып көрсеткен. Хат жазғандардың ең алдыңғы қатарында Жангелдин тұр. Ол 1937–1938 жылдары репрессия қаулап жүрiп жатқан уақытта Сталинге жолдаған хаттарының бiрiнде: “Көрдiңiз бе, менiң айтқаным келдi ғой. Кеңес өкiме­тiне қазақтың iшiнде жаулар көп. Репрессия саясаты дұрыс”, – дейдi. “Қазақ қоғамында кеңес өкiметiне қарсы ұлтшылдар көп. Егер менi қа­былдасаңыз, бұдан да көп нәрсе айтам...”, – деп қол шапалақтап, Ста­линнiң саясатын қуана қолдайды. Бұл сұмдық қой! Бұдан артық қандай сатқындық болады?   Кеңес өкiметiнiң алғашқы жылдарында 
Сталиннiң сүйенген кадрлары осылар болған.
– Бiз кейде бәрiн Сталинге үйiп-төгемiз. Барлық трагедиямыздың себебiн соның қызме­тiнен iздеймiз. Осынымыз дұрыс па?
– Мәселенiң екiншi жағы бар. Кейде бiз өзiмiздiң кемшiлiгiмiздi айтқымыз келмейдi. Бiздiң саяси қайраткер­лерiмiздiң бәрi де Сталинге хат жазды ғой. Ол хаттарды қазiр қайда жасырамыз?
Қазақ зиялыларының көпшiлiгi бiр-бiрiмен күресiп, бiр-бiрiнiң артын ашқан, кемшiлiктерiн, осал жақтарын көрсеткен. Бәрi де өзiн ақтап, қарсыласын қаралаған.
Сталинге хат жазудан қазақ еш­кiмдi де алдына салмаған. Осы жөнiн­де Смағұл Сәдуақасов жақсы бiлген. Ол Мәскеуден қайтып келгеннен кейiн С.Меңдешевке байланысты: “ Бiз Мәскеуге барып, бiр-бiрiмiздi жамандап, өзiмiздiң iшiмiздегi кикiлжiңдi, ырың-жырыңды жайып салмауымыз керек, iшкi сырымызды айтпауымыз керек. Ол ұят болады. Сонда бiз қалай ел боламыз, қалай қоғам боламыз? Арамыздағы кикiлжiңдi, ырың-жырыңды неге Мәскеуге барып айтамыз?” – деп жазды. Осы кемшiлiк бiздiң басымызда кешегi кеңес өкiметiнiң соңғы күндерiне дейiн болды ғой.
– Болғанда қандай!
– Оны мойындауымыз қажет. Тарих не үшiн керек? Өзiңнiң кемшi­лiктерiңдi көру, оны түсiнiп, дұрыс қорытынды шығару үшiн керек. Егер бiз өзiмiздiң қайратке­рiмiздi ақтап, мақтап, судан таза, сүттен ақ етiп, оның кемшiлiгi, пен­дешiлiгi жоқ деп айтсақ, ол өскен­дiк емес. Бiздiң мықты қайрат­керле­рi­мiздiң кемшiлiгi болды, жетiп жатты.
Қайраткерлерiмiздiң кемшiлiгiн мойындау – ол қайраткерлерiмiзден бас тарту емес.  
– Алаштық зиялылар руға, жүзге бөлiнген жоқ қой. Солай ма?
– Сiзге айтайын, 1918 жылы патшалық өкiметке қарсы күрескен атақты Сағындық Досжановтың қарындасы Аққағаз Досжанова Мәскеудiң медициналық институтын бiтiрiп, Ташкентке қызметке келгенде, қазақ зиялылары қуанып, банкет берген. Ол банкетке Рысқұлов та, Жұмабаев та қатысқан. Мағжан кейiн тергеушiге: “Банкетте Рысқұлов: “Социализм, коммунизм бiз үшiн түпкi мақсат емес, социализм, коммунизм – әзiрге бiз үшiн ұлтты сақтаудың құралы ғана дегендi айтты”, – деп жауап берген.
Рысқұловтың әлгiндей деуi көп нәрсенi аңғартпай ма? Мұны басқа емес, Мағжан Жұмабаев айтып отыр. Рысқұловтар да, Жұмабаевтар да – рулық, жүздiк мүддеден анағұр­лым жоғары тұрған тұлғалар.
Бiзде “Рысқұлов ұлтын сатты” деп   оттайтын тарихшысымақ оңбағандар бар. Рысқұлов ешуақытта ұлтын сатқан емес, ол сатам дегенiмен сата алмайтын. Оған дәлел жет­кiлiктi. Рас, Рысқұловтың да пен­дешiлiгi, кемшiлiгi болды. Ол да пенде ғой. Кiм оны мойындамайды? Ол – ұлттық мүддеге ұлттық деңгейде бар жан-тәнiмен қызмет еткен күрескер. Бiреулер оның кемшiлiгiн ғана көредi, ұлттық дең­гейдегi қызметiн көре алмайды. Себе­бi оған адамгершiлiк өресi жетпейдi.
– Мәке, Алаш зиялыларының трагедиясы неде?
– Олар теориялық, саяси, мәдени деңгейi жөнiнен ұлтынан тым алысқа ұзап кеттi. Ұлт олардың iзiнен ере алмай қалды, оларды қалай қолдауды бiлмедi. Мұны мойындауымыз керек. Алаш зиялыларының өресi, ой деңгейi өте жоғары болды. Мына сормаңдай халықтың, ұлттың еңсесiн көтеру үшiн Алла бiзге осы ғажап тұлғаларды бердi. Мағжан Жұмабаевтың бiр өлеңi бар. Мен осы өлеңдi өте жақсы көремiн. Мазмұны мынандай: “Ей, қазақтың зиялысы, сен ана iзiңнен ерген соқыр, керең, надан бейшараға барып, қол ұшын бер. Көмектес, ел қатарына қос! Әйтпесе у бер де өлтiре сал”, – дейдi.
– Түу, ұлтына деген неткен сүйiспеншiлiк! “Көмектесе алмасаң, у берiп өлтiре сал”, – дегенi босқа қорлық көрмесiн дегенi ғой. Шiркiн, қандай жанашырлық!
– Алаш зиялыларының   ұстаны­мы – осы. Олар ұлтына осы деңгейде қызмет еттi. Қазiргi кещелерiмiз арада бiр ғасыр өтсе де, сол деңгейге жете алмай жүр. Осы менiң жаныма қатты батады. Бiздiң сол деңгейге көтерiлуiмiз керек-ақ.
– Тарихшы ретiнде кеңес өкiметiнiң қыспағына қандай баға берер едiңiз?
– Мен мынаны айтар едiм. Әлiмхан Ермеков деген азамат болған. Ол кiсiнi сiз бiлесiз. Алаштың соңғы қайраткерi. Ол кiсi Қарағандыда тұрды. Әлекеңнiң көзiн көрген бiр азамат: “Қарағандыда Ленин даң­ғылы бар. Сол даңғыл бойымен кешке жақын Әлiмхан Ермеков серуендейтiн. Жалғыз жүретiн. Бiр рет сөзден сөз туындап:
– Азаттық, еркiндiк үшiн күрескен тұлғаларды қудалау барлық елде, барлық мемлекеттерде, патшалық Ре­сейдiң өзiнде де болған. Бiрақ оларды бiздегiдей баудай түсiру ешқандай елде, ешқандай мемлекетте орын алған жоқ. Сталиндiк режим бiздiң Алаш зиялыларының бiр емес, екi буынын баудай түсiрдi дегендi айтты, – дедi. Мен ол пiкiрмен келiсем.
Екiншi бiр қайраткер Ғазiзбек Бiрiмжанов деген кiсi болған. Ол Ахмет Бiрiмжановтың iнiсi. Ахметтiң ағасы Қорғанбек Бiрiмжанов – Алтынсаринмен бiрге қызметтес бол­ған кiсi. Бәрi бiр әулеттен шыққан тұлғалар.
Ғазiзбек Алаш қайраткерлерi қатарында болды. Өте бiлiмдi, кезiнде Германияда оқып, жоғары бiлiм алып келген кiсi. Кейiн Ғазiзбек Алматыда сотталып, Мәскеудiң “Бутырка” абақтысында Алаштың зиялыларымен бiрге жатты. Тергеу­шiге берген жауабында: “Мен осы Мәскеудiң абақтысында жатқаныма бiр жылға жуық уақыт болып қалды. Осы уақытқа дейiн менi бiр рет таза ауа жұту үшiн далаға шығарған жоқ. Осы уақытқа дейiн туған-туысқандарыммен кездестiрмедi, осы уақытқа шейiн маған оқы деп газет-журнал әкеп бермедi. Жеке адамның құқы­ғын аяқасты еткен бұл қандай жүйе? – дейдi.
Ол кiсi тергеушiге: “Егер мен үндiнiң саяси қайраткерi ретiнде абақтыға түссем, ағылшындар менi бүйтiп қорламаған болар едi” – дейдi. Түсiнiп отырсыз ба? Кезiнде Үндiстан ағылшындардың отары болды ғой.
Тергеушiге Ғазiзбек: “Мен ре­сейлiк қазақ болғаннан кейiн осындай күйде­мiн. Мен ешуақытта Ресей империясымен келiсе алмаймын. Қанша өмiрiм болса, оған қарсы сонша күресетiн болам, – дейдi.
– Түу, қандай ерiк-жiгер! Қандай ерлiк!
– Мiне, ресейлiк кеңестiк жүйенiң қыспағына берiлген нағыз баға осы деп бiлем. Бұдан артық не айтасың?
Бөкейхановтың да абақтыда айт­қан ең соңғы сөзi тұла бойыңды шымырлатады. Генерал Горячко бас­таған үштiк соттаған уақытта:
– Ең соңғы айтатын сөзiңiздi айтыңыз, – дегенде, Бөкейхан:
– Мен кеңес өкiметiн еш уақытта сүйген емеспiн. Алайда мойындауға мәжбүрмiн, – деген.   
Осы мысалдардан-ақ қазақтардың азаматтық ұстанымы қандай дәрежеде болғанын өзiңiз шамалай берiңiз.
– Шiркiн, осы ұстанымды бүгiнгi әр қазақтың тұла бойына дарытар ма едi?
– Дарытуға болады. Ол үшiн жақсы үгiт-насихат керек.
Сұхбатты жүргiзген
жазушы Мамытбек Қалдыбай.
« алдыңғы бетке  |  келесі бетке »
ПІКІРІН БІЛДІРГЕНДЕР (0)
Пікіріңізді бөліскіңіз келсе:*
Жазылатын пікірдің көлемі 500 символдан аспауы керек
Аты-жөніңіз:*
E-Mail (сайтта жарияланбайды):
Мына код-сандарды енгізуіңізді сұраймыз:*
Жаңарту
* - жазылуы міндетті