1921 жылы 22 наурыздан шыға бастады
Бастапқы
АЙТЫЛҒАН СӨЗ
Қазір қоғамда біз білетін байлықтың екі түрі бар: Бірі – адами байлық адам капиталы, екінші – табиғи байлық. Қарасаңыз, мұнайымыздың 80 пайызы шикізат ретінде шетел асып жатыр. Демек, қазақ байлығының 80 пайызын шетелдіктер көріп жатыр. Қазаққа бұйырып отырғаны – сарқыт, тіпті шелек түбіндегі жуынды десе де болады.
Автор: Асқар Жұмаділдаев, Профессор, физика-математика ғылымдарының докторы
Информационный сервер xFRK: валютные баннеры для Вашего сайта
Жас Алаш №77 (16159) 27 қыркүйек, сейсенбі 2016
27 қыркүйек 2016
«Қазақтың тiлi ғылым тiлiне айналсын» дейтiн мақсат қоюымыз керек

Биылғы оқу жылынан бастап елiмiздiң бүкiл мектептерiнде жүзеге асырыла бастаған үштiлдi бiлiм беру жүйесi қоғамда әлi де қызу талқылану үстiнде. Зиялы қауым өкiлдерi, ұстаздар мен ата-аналар бұған қатты алаңдаушылық бiлдiруде. Мұның мәнiсi – iске аса қалған жағдайда аталған жобаның ұзақ мерзiм бойы жалпы мемлекеттiк сипат алатындығында. Көзiқарақты жұртшылық сырт көзге игi болып көрiнген бұл бастама қазақ тiлiнiң болашағына балта шабуы мүмкiн екндiгiн айтып, дабыл қағуда. Оның салдары бүкiл ел, әсiресе, өсiп келе жатқан ұрпақ үшiн үлкен келеңсiздiктерге апарып соқтыруы ықтимал.

Осы мәселеге орай жақында IQ-Intellectual Qazaqstan студиясында сараптамалық жиын өттi. Расул Жұмалы жүргiзген бұл жиынға ҰҒА академигi Асқар Жұмадiлдаев, Республикалық “Ұлт тағдыры” қозғалысының төрағасы Дос Көшiм және танымал қоғамдық қайраткер әрi публицист Әмiржан Қосанов мырзалар қатысты.
Төменде аталған жиында қозғалған мәселелердiң түйiндi тұстарын ықшамдап берiп отырмыз.  
Расул ЖҰМАЛЫ: – Бүгiн бiз талқылауға шығарып отырған жал­ғыз да өте өзектi тақырып – елiмiздiң мектептерiне үштұғырлы тiл саясатын енгiзу бастамасы. Бiлiм министрлiгi көтерген бұл мәселе жарты жыл бойы бiздiң қоғамымызда қызу талқылауға түсiп, негiзiнен, сыни пi­кiрлер айтылуда. Е.Сағади­евтiң айтуынша, үштiлдiлiк жобасының мақсаты – бүкiл Қазақстан азаматтарының қазақ тiлiн бiлуiн қамтамасыз ету. Шын мәнiсiн­де, бұл не? Қазақтың игiлiгiн көздеп отырған жоба ма? Немесе оның болашағына балта шабатындай бастама ма? Нелiктен ол дәл қазiр көтерiлдi? Осы төңiректе ойланып көрсек.
Дос КӨШIМ: – Бұл – соңғы уақытта қазақтiлдiлердiң, оның iшiнде қазақтардың демогра­фия­лық жағдайының көтерiлiп келе жатқанына байланысты, орыс тiлiн сан түрлi жолдармен сақтап қалу үшiн жасалған технология.
Асқар Жұмадiлдаев: – Негi­зiнде, мен ағылшын тiлiн меңгерудi қолдаймын. Бүкiл бизнес, ғылым мен технология 80 пайыз ағылшын тiлiнде жазылады. Сондықтан ағылшын тiлiн игеру – қазақ үшiн олжа. Бiрақ осы жерде бiр нәрсеге ғана қар­сымын. Министрлiктiң “мiн­деттi түрде ағылшын тiлiнде оқу керек” дегенiне қарсымын. Бұл жерде екi сұрақ туады. Бiрiншi­ден, Конституцияның азаматтық құқық жөнiндегi бабына сәйкес келе ме? Екiншiден, ағылшын тiлi қай тiлдiң есебiнен жүргiзiледi? Мiне, осы екi сұраққа жауап бер­се, мен қолдаймын.
Әмiржан Қосанов: – Мем­лекеттiк стандарттар туралы 9 беттен тұратын құжат бар. Сол құжаттың 64-бабында маған бiрi ұнайтын, бiрi ұнамайтын екi бап бар. Бiрiншi бап: “қазақ тiлiнде емес мектептерге 1-11-сынып аралығында қазақ тiлiн мiндеттi түрде оқыту” деген бар. Мен мұ­ны қол соғып қарсы аламын. Ал 1-сыныптан бастап 11-сыныпқа дейiн ағылшын тiлiн үйрету деген ақылға сыймайды. Менiңше, мұның екi себебi бар. Бiзде жаңа келген әр министр реформа жасайды. Оның артында материалдық мүдде тұратын сияқты. Өйткенi әрбiр пән – кiтап. Кiтап – полиграфия. Полигафия, ол – қағаз, өндiрiс, ақша.
Екiншi айтарым, осындай нақ­ты құжаттарға қол қоятын бiздiң билiктiң басындағы азаматтардың көкейiнде орыс тiлiн, орыс психологиясын, ар жағына кете­тiн болсақ, геосаяси кеңiс­тiктегi ресейлiк ықпалды тiл арқылы күшейту саясаты жатқан тәрiздi.
Расул ЖҰМАЛЫ: – Осындай нәзiк мәселеде кез келген шешiм қоғамның талқылауынсыз қабылданбауы керек едi. Әрине, халықаралық тәжiрибенi бiле жүрген де дұрыс. Осы орайда, мен бiр жаңалық айтқым келедi. Соңғы уақытта әлеуметтiк желiлерде “Академик Асқар Жұмадiлдаев Бiлiм министрi болсын” деген ұсыныс айтылып, тiптi қол жиналып жатыр. Асеке, осындай ұсыныс түсе қалса, сiз келiсер ме едiңiз? Екiншiден, тiлдiк мәселеде сiз не нәрсеге басымдық берер едiңiз?
Асқар ЖҰМАДIЛДАЕВ: Шәкәрiм қажының: “Көрмеген көлде естiмеген қаздың үнi бар” деген сөзi бар. Мен естiмеген қаздың үнi туралы әңгiме соққым келмейдi. М.Ломоносов кезiнде орыс қоғамындағы батыстың әсерiне қарсы шықты. “Бiз неге ғылымды немiс тiлiнде дамытуымыз керек? Неге орыс тiлiнде дамытпаймыз?” деген идеямен шықты. Жалпы, тарихқа үңiлген кейде өте қызық. И.Ньютон ағылшын тiлiнде алғаш рет мақала жазғанда жұрттың бәрi қарсы шыққан. Ол кезде ғылым тiлi – латын тiлi. Рим империясы не­мiстердi “варварлар” деп атаған. Сол сияқты ағылшындарды да “варварлар” деп есептеген. “Бұл тiлде ғылым жасауға болмайды. Сен күпiрлiк iстеп отырсың” деген. Бiрақ қазiр латын тiлi қайда, ағылшын тiлi қайда, немiс тiлi қайда? Демек, тарих тұрғысынан қарайтын болсақ, дүние алма-кезек. Бiр кезде “бұдан ештеңе шықпайды” деген тiлдер алға дамып кеттi. Ешкiм бiл­мейтiн халық алға шығып кеттi. Сондықтан бұл арада бiз “қазақтың тiлi ғылым тiлiне айналсын” дейтiн мақсат қоюымыз керек. Мiнеки, осындай позитив­тi мақсат болса, халық оған жұмылады.
Жалпы, әрбiр халықтың, әр­бiр ұлттың өзiнiң табиғи дамуы болады. Менiң ойымша, қазақтың табиғи дамуы дұрыс бағытта келе жатыр. Бiздiң мемлеке­тiмiздiң, басшыларымыздың ең бiрiншi мақсаты – осыған кедергi жасамау болуы тиiс.
Дос КӨШIМ: – Бұл арада жұрт қабылдамай жатқан нақты үш мәселе бар. Бiрiншiсi – балаларға 4-5 жастан бастап қазақша, орысша, ағылшынша үйрету, яғни баланың миын атала қылу. Екiншiсi, жоғары сыныптарда негiзгi пәндердiң ағылшын тiлiн­де өткiзiлуi. Үшiншiсi, орыс тiлiнен онсыз да құтыла алмай жатқан уақытта дүниежүзi тарихын орыс тiлiнде оқыту.
Осы үш мәселе бойынша да ғалымдар, педагогтар, психологтар өз жауаптарын бердi. Оны бiз қайталап жатпайық. Менiң Сағадиевке қоятын, көп­тен берi ойымда жүрген бiр сұрағым – 27 жыл бойы орыс мектеп­терiне қазақ тiлiн оқытып, “Сәле­метсiз бе?” дегендi бiл­мей­тiн балаларды тәрбиелеп шығарған Бiлiм министрлiгi бүкiл Қазақстан мектептерiне үш тiлдi қалайша үйретiп шыға алады? Осыдан кейiн бұл министрлiкке, оның реформасына қалай сенуге болады? Екiншiден, дүниежүзi тарихын орысша оқытуға не себеп? Егер де “Дүниежүзi тарихы бойынша кiтаптар тек орыс тiлiнде шығады” десе, “дұрыс, онда орыс тiлiнде оқыта бере­йiк” дер едiм. Қысқасы, көтерi­лiп жатқан реформаның негiздемесi, дә­лелi, халыққа түсiндiруi жоқ.
Менiң ойымша, бұл осыны көтерген адамдармен тек қана сұрақ-жауап түрiнде талқыға салынуы тиiс. Не олар айтуы керек: “иә, бiз жеңiлдiк”, – деп. Немесе “бiз белден бастық. Прези­денттiң аузынан шығып қалып едi, соны қалайда жүзеге асырамыз. Арғы жағының не болатынын бiлмеймiз. Қазақ ғылымының күйрейтiнiнде бiздiң шаруамыз жоқ. Бiз – тек қана президенттiң “үштұғырлы тiл” деп айтып қалғанын әрi қарай жалғастырушымыз”, – деп айтсын. Екеуiнiң бiреуi.
Расул ЖҰМАЛЫ: Кезiнде Мұстафа Шоқай: “Бала қай тiлде бiлiм алатын болса, сол ұлтқа қызмет етедi” деген. Мектеп ендi 1-сыныптан бастап қатарынан үш тiлде оқытуға көшпек. Ал мектеп – тек бiлiм беру ошағы ғана емес, ол – тәрбие беру, азаматты қалыптастыру ортасы. Осындай жағдайда ол балалардың отансүйгiштiгi, елге берiл­гендiгi қандай болады? Әрине, тiл бiлген жақсы. Әйтсе де 1-сыныптан бастап осы жүйеге өту қаншалықты қисынды?
Әмiржан ҚОСАНОВ: – Психологтармен келiсу керек, бастауыш сыныпта баланың iрге­тасы – тiлi, психологиясы, ой-санасы қалыптасады. Бiлiм стандартын бүкiл халық, мұғалiмдер болып, одан әрi парламентте тал­қылағанда, жобасын жасағанда, бәлкiм, бұл құжат өзгерер едi.
Асқар ЖҰМАДIЛДАЕВ: – Жалпы, үштiлдiлiк, қостiлдiлiк деген не өзi? Қызық үшiн ғаламторды қараңызшы. Мен әдейiлеп қарап шықтым. Википедияда түк жоқ. Екi-ақ елдiң аты шығады екен. Бiреуi – Қазақстан, екiншiсi – Қырым. Қырымда да үштiлдiлiк бар екен: орыс, украин және қырым-татар тiлi.
Бұл жерде екi нәрсеге баса назар аудару керек: бiрiншi – бiзде мұны саясатқа айналдырып отыр. Iс дейтiн нәрсе бар, сөз дейтiн нәрсе бар. Теория бар да, практика бар. Мысалы, немiс үшiн iс пен сөздiң арасы – 1 метр. Жапон үшiн – жарты метр. Қазақ үшiн сөз бен iстiң арасы – 1 километр. Неге? Өйткенi бiздiң сөзiмiздiң бәрi дұрыс. Идея, ниет дұрыс. Бiрақ жеме-жемге келгенде өңi айналып шыға келедi. Неге олай? Өйткенi бiздiкi далақбайлық. Бiзде мұны саясатқа айналдырып отыр. Мысалы, Швецияны алсақ, онда үштiлдiлiк түгiл, бестiлдiлiк бар. Шведтiң баласы тiлдiң барлығын бiледi. Германия гимназияларындағылар да тiлдердiң барлығын оқиды. Олардың бiзден айырмашылығы неде? Мысалы, шведтiң баласы айтуы мүмкiн: мен ағылшын тiлiн игергiм келмейдi, мен Эфиопия тiлiн, Адам Ата мен Хауа Ананың тiлiн үйренем” деп айтуы мүмкiн. Оған ешкiм қарсылық бiлдiрмейдi. Ал бiзде – мiндет. Бiздi еркiндiгiмiз­ден айырып, мәжбүрлеп отыр. Iс жүзiнде бiздiң қазақтың 99 пайызы ағылшын тiлiне ауысуы мүмкiн. 1 пайызы қалады, “мен қазақша оқимын” дейдi. Менiң мақсатым – осы 1 пайыздың құқын қорғау. Өйткенi олардың құқын орыстар қорғамайды, ағылшындар қорғамайды.
Бiздегi үштiлдiлiктiң батыстық үлгiден айырмашылығы – бiзде бұл заң жүзiнде енбекшi және Конституцияның “Әрбiр бала орта бiлiмдi ана тiлiнде алуға құқылы” деген бабына қайшы келмекшi. Егер қазақтың тiлi физиканы оқуға жарамаса, ол – қандай тiл онда?! Не керегi бар ондай тiлдiң?! Намыс қайда сонда?!
Әмiржан ҚОСАНОВ: Қалайда ортақ шешiмге келу керек. Талқылаудан байқағаным, осыны шенеунiктер амалсыздан қолдап жатқан сияқты. Мұғалiмдер амалсыздан үндемей отыр. Өйткенi қарсы шықса, жұмыстан шығып қалады. Зиялы қауымның пiкiрiн билiк тыңдағысы келмейдi. Мұның өте оңай технологиялық жолы бар. Билiк осындай дау шығарды ма, ендi бас жаққа барыспай, осы құжаттағы тiлге байланысты үш бапты өзгертсе, жағдай өз қалпына келедi.
 
Асқар Жұмадiлдаев: – Қазақтың баласы химияны, биологияны, физиканы қазақ тiлiнде оқитын құқы болуы керек. Жаратылыстану ғылымдарын зорлап ағылшын тiлiнде оқытуға болмайды. Ал ағылшын тiлiн үйренуi тиiс, одан тарихтың алдына шықпаса, кем қалмайды.
Дос КӨШIМ: – Бiрiншiден, “қазақтар, оның iшiнде ұлтшылдар көптiлдiлiкке қарсы” деген ойдан аулақ болайық. Сондай ғып көрсетiп жатыр қазiр. Мейлi, Шәкәрiм сияқты 8 тiл бiлсiн, Әл-Фараби сияқты 80 тiл бiлсiн, бiз бәрiмiз оны құптаймыз. Екiншi­ден, осындай бағдарламаны ен­гiз­бей-ақ қазiр қазақтың көптеген жастары көп тiлдi меңгерiп жатыр. Ал мына бағдарламаны енгiзу технологиясы, ол – белден басу.
Расул ЖҰМАЛЫ: – Қазақ мектебiн бiтiрген балалар қазақ, орыс тiлдерiн жетiк бiлуi өз алдына, ағылшын тiлiн де жеткiлiктi дәрежеде бiледi. Керiсiнше, орыс мектебiн бiтiргендер қазақ тiлiн бiлмейдi, ағылшын тiлiн игеруi де шамалы. Сондықтан бiр ұсыныс, осы үштұғырлы тiлге өтпей-ақ, алдымен орыс мектеп­терiн қазақ мектептерiнiң дең­гейiне көтерiп алу керек сияқты. Шын мәнiсiнде, олимпиада жеңiм­паздары, жоғары оқу орнына түсетiндер, гранттарды алатындар, рейтингi жоғарылар, бәрi – қазақ мектептерi мен түрiк лицейлерiнiң түлектерi. 
“Басқа тiлдiң бәрiн бiл, Өз тiлiңдi құрметте” деген сөз бар. Жақында ғана үкiмет ауысты, жаңа премьер келдi. Бiрақ алғаш­қы отырысы бастан-аяқ орысша өттi. Яғни қазақ тiлiне деген көзқарас бұрынғыша қалып отыр. Әр адам бiр нәрсеге шақырудың, мәлiмдеудiң алдында оған моральдық құқығы болуы керек. Өзiң жемқор болсаң, басқаны қалай жемқорлыққа қарсы күреске шақырасың? Өзiң әдiлетсiз болсаң, басқаға қалай “әдiл бол” дейсiң? Сол сияқты, өзiң қазақ тiлiн, ағылшын тiлiн бiлмесең, басқалардан, онда да кiшкентай балалардан, шәкiрт­тер­ден, ұстаздардан бұл тiлдi бiлудi қалай талап етесiң?! Менiңше, оған моральдық құқың жоқ. Ондай моральдық құқы болуы үшiн үкiмет, министрлiк, билiк өзi ең алдымен қазақ тiлiн құрметтеуi, әлпеш­теуi, сыйлауы керек. 
« алдыңғы бетке  |  келесі бетке »
ПІКІРІН БІЛДІРГЕНДЕР (0)
Пікіріңізді бөліскіңіз келсе:*
Жазылатын пікірдің көлемі 500 символдан аспауы керек
Аты-жөніңіз:*
E-Mail (сайтта жарияланбайды):
Мына код-сандарды енгізуіңізді сұраймыз:*
Жаңарту
* - жазылуы міндетті