1921 жылы 22 наурыздан шыға бастады
Бастапқы
АЙТЫЛҒАН СӨЗ
Циничное, жестокое, отвратительное,  преступление: убийство Алтынбека Сарсенбаева – человека, который был последние годы моим политическим оппонентом. С ним вместе убиты его помощники. Председатель КНБ генерал Дутбаев сразу же излагает главе государства свою версию: за преступлением стоит кто-то из членов семьи президента – либо Рахат Алиев, либо Тимур Кулибаев, либо Кайрат Сатыбалды.
"Караван" №10, 10.03.2006
Автор: Дарига Назарбаева
Информационный сервер xFRK: валютные баннеры для Вашего сайта
Жас Алаш №10 (16196) 7 ақпан, сейсенбі 2017
7 ақпан 2017
«Әркiмнiң» екiншi аты – ӘЗIРЕЙIЛ

«Жас Алаш» депутаттар ел кезiп, жұртқа түсiндiру әуресiмен алашапқын болып жүрген мәселенi мемлекетшiл, халықшыл тұлғалармен бiрге талқыға салды

26-БАПТЫ НЕ ҮШIН ӨЗГЕРТПЕК?

Рысбек СӘРСЕНБАЙ «Жас Алаш» газетiнiң Бас редакторы:
– Қазақстан Республикасының Конституциясына өзгерiстер мен толықтырулар енгiзу туралы жоба жарияланды. Соның iшiндегi бiздi алаңдатқан бап – 26-бап. Және оның 1-2-тармақтары. Онда былай делiнген: “Әркiм заңды түрде алған қандай да болсын мүлкiн жекеменшiгiнде ұстай алады”. Бұрын бұл бапта ҚР азаматы деген нақтылы атау бар едi. Оны ендi алып тастап, орнына – “әркiм” деп жазбақ. Бұл – даулы мәселе, әрi елдiгiмiзге, дербестiгiмiзге қауiп төндiретiн жымысқы әрекет. “Әркiм” дегенге кез-келген елдiң азаматтары жатады. Тiптi шетелдiк болса да Қазақстан аумағындағы мүлiкке ие болып кетпей ме? Мүлiк санатына жер де кiредi, ол – жылжымайтын мүлiк. Сонда сатып алу немесе басы бүтiн сыйға тарту, қарызының өтеуiне беру жолдарымен, сот арқылы, республика заңдарын пайдаланып, заңдастырып алатын жердi “әркiм” жекеменшiгiнде ұстайтын болады. Бес жылға жариялаған мораторий да, шетелдiктерге жер сатылмайды деген сөздер де далада қалады. Халық арасында осындай алаңдаушылық, күдiк пен күмән бар. Мұндайда не iстеу керек? Бұл шетiн мәселеге сiздердiң пiкiрлерiңiздi, ойларыңызды бiлсек.
Сондай-ақ жобада көрсетiлген 26-баптың 2-тармағындағы жаңадан қосылған мына сөйлемдерге назар аударсақ: “Жекеменшiк құқығына қол сұғылмайды. Меншiкке, оның iшiнде мұрагерлiк құқығына заңмен кепiлдiк берiледi. Егер Конституцияда өзгеше көзделмесе, заңды жолмен алынған мүлiкке меншiк құқығын шектейтiн немесе одан айыратын заңдарды және өзге де құқықтық актiлердi қабылдауға жол берiлмейдi”. Демек, Конуституция алдағы уақытта ондай заңдарды шығаруға не болмаса құқықтық актiлердi қабылдауға тыйым салатындығын көрсетедi. Бұл қалай, Конституция арқылы заң шығаруға тыйым салу бұрын-соңды болған ба?
Сәке, сiз заң шығарушы органды – Жоғарғы Кеңестi басқардыңыз. Заңның қалай, не мақсатпен жасалатынын жақсы бiлесiз. Талқылауды Сiз бастасаңыз.
Серiкбол ӘБДIЛДИН, мемлекет және қоғам қайраткерi, профессор:
– Барлық өзгерiстердi оқып шықтым. Осыдан менiң түйгенiм – Конституцияға сылап-сипап қана енгiзетiн жаңалық. Реформаға шамасы жоқ. Ал ендi, сiздiң айтып отырған 26-бап туралы әңгiмеңiз ол қазiр шетелдiң қолына кетiп қалған мүлiктердi заңдастыру үшiн жасалған. Бiзде алдымен байлықты шашып берiп алады да, артынан соны заңдастырудың жолын iздейдi. Бұл – соның тәсiлi. Одан ары қаза берсеңiз, Қазақстан азаматтарына мына өзгерiстердiң бiр тиын пайдасы жоқ. Мұның барлығы инвестор деп атайтын шетелдiк адамдардың мүддесiн қорғау үшiн жасалған. Мәселен, мұнайды сорып алып жатқандарды қараңыз. Ауыл шаруашылығына арналған жердi иеленiп қойғандар қаншама. Ендi соны Конституция арқылы бекiту керек болды. Жобаны дайындаған адамдар түсiнбей, аңдамай қалатындай етiп жазған. Меншiктiң шынайы иесi кiм екенiн табу да қиын болады. «Әркiм» деген ұғымға бәрi жатады. Өз адамдарымыз да, басқа мемлекеттен келген шетелдiктер де. Сол себептi де мен мұндай түзетуге, толықтыруларға қарсымын.
Талқылауға шығарылған мәселеге қатысты айтайын дегенiм – билiк жөнiнде реформа жасаймын деген адам ол, ең бiрiншi, сайлау жүйесiне өзгерiс енгiзуi керек. Алдымен сайлаудың баптарын ретке келтiрiп, халықтың дауысын дұрыс санап, дұрыс есептеп шығаратындай жүйенi жасау керек. Екiншi жағдай, парламентке билiк берiлетiн болса, парламенттiң депутаттары ешкiмге тәуелдi етiлмеуi керек. Ол тура халықтың алдынан сайланып өтсiн. Оның жартысы партиялардан құралса, қалған жартысы жай азаматтардан жасақталсын. Ресей қайтадан сол тәртiпке көштi. Сонда депутаттар өз пiкiрiн айта алатындай халге жетедi. Сонда мемлекеттi де, қоғамды да, халықты да қорғай алатын депутаттар парламентте отырады. Ал дәл қазiргi жүйеде парламентке қосымша билiк беремiз деген сөз – бос сөз, бос әңгiме. Себебi оның депутаттарының барлығын бiр кiсi тағайындаған. Үш партия деп аталады ғой, бiрақ мен оларды бiр ғана партия деп есептеймiн. Соның ең үлкенiнiң басында президенттiң өзi отыр. Сондықтан парламентке билiк берудiң өзi – көзбояушылық. Үшiншiден, үкiметке билiк беремiн дегенi де алдарқату. Үкiметтi парламент сайлайды. Ал ол парламенттi бiр кiсi тағайындайды. Үкiметтiң бастығын бiр кiсi ұсынады. Үкiметтiң мүшелерiн үкiметтiң бастығы президентке әкелiп, тiзiмiн көрсетiп, келiсiп алады. Мұндай тәуелдiлiктi билiктi беру деп қалай айтарсың. Сондықтан мұның барлығын президенттiң халықты алдап-сулап көзбояушылық жасауы деп есептеймiн.
Рысбек СӘРСЕНБАЙ:
– “Меншiк құқығын шектейтiн немесе одан айыратын заңдарды және өзге де құқықтық актiлердi қабылдауға жол берiлмейдi” дейдi жобадағы қосымшада. Осыған дейiн меншiк құқығын шектейтiн құқықтық актiлер болды ғой. Ендi олар қолданыс күшiн жоя ма?
Серiкболсын ӘБДIЛДИН:
– Өзгерiстi алдымен Конституцияға кiргiзiп алады, содан кейiн оның негiзiнде жеке заң жасайды. Немесе қазiр жеке заң ретiнде тұрса, оған өзгерiс енгiзедi. Демек мұның жыры әлi көп. Бәрi жинақталғанда ғана бiздiң азаматтарымызға бұл өзгерiстердiң қаншалықты зиянды, әлде зиянсыз екендiгiн сезiнетiн уақыт келедi. Менiң ойымша, дәл осы жарияланған өзгерiстердi ешқандай жаңалық деп есептеудiң қажетi жоқ. Бұл тек қана билiктiң өзiне керек. Өзiнiң ыңғайына бұрғаны. Қазiр «әлемдегi бесеудiң iшiндегi үшiншi диктатор» деген атақ алды ғой басшымыз. Сол жаманатты жасырып-жауып, сылап-сипау үшiн, бiз реформа жасадық, демократия орнатып жатырмыз, өзгертiп жатырмыз деу үшiн керек шығар оған. Әйтпесе, iс жүзiнде мұның халыққа пайдасы жоқ.
Рысбек СӘРСЕНБАЙ:
– Бiр кездерi президенттiң өзi айтып едi: “Конституцияға өзгерiс енгiзу – шайтанның iсi” деп. Қазiргi жасалып жатқан нәрсе сонда шайтанның iсi болғаны ма?
Серiкболсын ӘБДIЛДИН:
– Ендi оны өзiне айту керек. Бұл Конституцияның өзгерiстерi бiздiң алғаш бекiткен Конституцияның нормаларына сәйкес келедi. Ол кезде Нұрекеңнiң өзi сол конституциялық комиссияның төрағасы болған. Бiрақ президенттiк билiктi сол уақытта Ата заңға жаздыра алмады, кейiн, басқаша жазды. Сондықтан да бүгiнгi күнгi саясатының түп-тамырын сол жақтан iздеу керек.
Рысбек СӘРСЕНБАЙ:
– Конституцияға жасалмақ өзгерiстер халыққа да, мемлекетке де қызмет етпейтiн түрi бар. Жеке бiр топтардың, шетелдiктердiң, меншiкке ие болып алғандардың мүддесiн қорғайтын сияқты. Ендi осыны қабылдатпаудың, халықтың өз талабын, қалауын өткiзе алатын мүмкiндiгi бар ма? Қандай жағдайда осыны iске асырмай тастауға болады?
Серiкболсын ӘБДIЛДИН:
– Ондай мүмкiндiгi бар деп бағалай алмаймын.
Демек билiк осыны бiлiп, қоғам қарсы шыға алмайды, халық қарсы тұра алмайды, осыны қалайда iске асырамыз деп құлшынып отыр.
Халықтың қарсылығын кiм тыңдайды? Ешкiм тыңдамайды. Керiсiнше, жала жауып, қарсы шыққандарды, экстремист, арандатушы, деп айыптайды. Оның үстiне бiздiң халықтың өзi де азаматтық қоғам болып әлi қалыптаспады.

ЖЕРДIҢ ИЕСI – МЕМЛЕКЕТТIҢ ИЕСI

Расул ЖҰМАЛЫ, саясаттанушы:
– Менiңше, күн тәртiбiндегi осы мәселенi үшке бөлiп қараған қисынды сияқты. Бiрiншi, Конституцияға енгiзiлетiн өзгерiстердiң қаншалықты өзектiлiгi, қажеттiлiгi. Оның арты неге әкелетiндiгi. Екiншiсi, жекеменшiк құқығына, жер мәселесiне келгенде “Қазақстан азаматтары” деген сөздiң “әркiмге” ауыстырылуы, оның көпке жұмбақ астары. Үшiншiсi, өздерiңiз айтқандай, қоғам, халық ендi не iстеуi керек?
Бiрiншiсiнен бастайық. Рас, президент өзiнiң үндеуiнде айтты. Оған дейiн жұмыс тобы жасақталды. Бiр қарағанда, дұрыс секiлдi көрiнедi. Себебi қазiргi жағдай бұрынғы экономикалық, қаржылық дағдарыс емес. Бұл – саяси жүйенiң, мемлекеттiк басқару iсiнiң дағдарысы. Мұндай дағдарыс жағдайында әлеуметтiк, экономикалық мәселелердi, жемқорлықпен күрес түйткiлдерiн шешу мүмкiн емес. Себебi оның басы-қасында мемлекеттiк билiктiң өзi жүр. Оны демократиялық жолмен реттемей, ештеңе шешiлмейдi. Осы тұрғыдан алғанда, көп адамдар президенттiң үндеуiне үмiтпен қарады.
Бәлкiм, билiк түсiнген шығар, мойындаған шығар деп ойлады.
Бiрақ сыни пiкiрлердiң де бар екенiн айтпаса болмайды. Бiрiншiден, Конституцияны қайта-қайта өзгерте бергеннен ештеңе шықпайды. Бiзде не көп, заң көп. Конституцияның маңыздылығы сонда – ол көп жылдар бойы өзгермеуi керек. Дамыған елдерде тiптi жыл былай тұрсын, ғасырда да өзгермейдi. Мысалы, АҚШ Конституциясына 200 жыл болды. Өзгерген жоқ. Әрине, қазiргi Конституцияны суперпрезиденттiк, тым авторитарлық режимге құрылған деп сыни ойлар айтуға болады. Бiрақ осы Констиуцияның әлеуетiнiң өзiмен-ақ көп мәселенi шешуге болар едi.
Ол – қандай мәселелер? Мысалы, Конституцияда “Қазақ тiлi – мемлекеттiк тiл” деп жазылған. Неге оны орындамасқа? Конституция бойынша депутаттардың құзыретi жеткiлiктi. Парламенттiң үкiметтi сынауына, сенiмсiздiк танытуына, талап қоюына құқы бар. Министрдi немесе әкiмдi қызметiнен алып тастамаса да, сондай қатаң талап қоюға болады. Конституцияда осының бәрi бар. Бiрақ орындалмайды. Сондықтан Констиуцияны шимайлай бергеннен ештеңе өзгермейдi. Менiңше, оның iске асыру тетiктерiн қарастыру керек.
Иә, жолдау жарияланды. Депутаттар жер-жерге түсiндiру жұмыстары үшiн шығып кеттi. Осының өзi миға сыймайтын нәрсе. Президент өз халқымен тiлмаш арқылы байланысатын болса, оның сөзiн жұрт тәржiмашылар арқылы түсiнетiн болса, не болғаны?! Депутаттардың кейiнгi кездегi жүрiс-тұрысы, айтқан сөздерi – олардың халықтан қаншалықты алыстап кеткенiн бiлдiредi. Бiреуi “кiмге қанша төлесе, сол сала жұмыс iстейдi” дейдi. Екiншiсi бiр мәселенi төрт аяқтап қолдамақ болып жүр. Үшiншiсi ЦОН-да қайтыс болған адамға қатысты оғаш пiкiр айтады. Неге бұлай? Бәлкiм, депутаттардың осындай қылықтарының өзiн жұртқа бiреу түсiндiруi керек шығар. Оны кiм түсiндiредi? Кiм тәржiмалап бередi? Мiне, осындай бiр күлкiлi жағдайға жақындадық.
Рас, президенттiң қолында билiк жүйесi асыра шоғырланған. Оны парламент пен үкiметке бөлiп беру керек-ақ. Егер суперпрезиденттiк жүйеден президенттiк-парламенттiк немесе парламенттiк-президенттiк жүйеге ауысамыз десек. Бiрақ менiң ойымша, қазiргi жағдайда бұл мәселе – үшiншi-төртiншi кезектегi дүние. Себебi бұл қадам тиiстi мақсатына жетпейдi. Сайланатын емес, тағайындалатын парламентке құзырет бергеннен не пайда? Парламентте сол депутаттар отырса, кешегi Жер дауы, Жаңаөзен оқиғасы кезiнде олар жұмған аузын ашпаса, күнi кешегi Ресей депутаттарының қазақ жерiне қатысты қисынсыз пiкiрлерiне жауап айтуға жарамаса, мұндай парламентке қосымша құзырет бергеннен не өзгередi?
Үкiметтiң деңгейi де дәл осындай. Билiктi бөлiсудi үшiншi-төртiншi кезектегi мәселе дейтiнiм де сондықтан.
Менiңше, бiрiншi-екiншi кезектегi мәселе, ол – әдiл сайлау өткiзу, соның алғышарттарын жасау. Саяси партиялар мен БАҚ жөнiндегi заңдарды өзгерту.
Бұл орындалмай, ештеңе де өзгермейдi.
Бұл – билiк тармақтарындағы құзыреттi бөлiсудi желеу ете отырып, қосымша дүниелердi Конституцияға енгiзу айласы болып шығуы да мүмкiн. Ол не? Мәселен, жекеменшiк құқығына қатысты бап. Жекеменшiкке не жатады? Жылжитын, жылжымайтын мүлiктер. Жылжымайтын мүлiктiң бiрi – жер. Жер – Қазақстан жұртының қолындағы, қазақтың қолындағы ең соңғы актив. Қалғанының бәрi – табиғи байлықтар, шикiзат, iргелi кәсiпорындар т.б. барлығы сатылып бiттi. Қазiргi экономикалық, қаржылық дағдарыс жағдайында, мұнай бағасының құлдыраған кезiнде билiк қолынан түк келмейтiнiн көрсеттi. Сондықтан жекеменшiкке қатысты бапты жердi шетелдiктерге беру арқылы қаржы табудың ретiне де жоруға болады. Билiк мұны осыдан 5 жыл бұрын да көтердi. Өткен жылы да көтердi. Бiрақ қайта-қайта халықтың қарсылығына ұшырады. Сондықтан саяси реформаларды желеу ете отырып, осы бапты өткiзiп жiберудiң амалы болуы ықтимал. Билiк Жер кодексiн былай ысырып қойып, ендi бұл мәселенi Конституциялық деңгейде бекiтiп алуға қамдануы әбден мүмкiн.
Жер – кез келген мемлекет үшiн, халық үшiн өте киелi ұғым. Екiншiден, жер дегенiңiз, егемендiктiң, дербестiктiң бiрден-бiр негiзi. Ол жерге кiм иелiк етедi, кiм иемденедi? Мемлекеттiң болашағы да соған байланысты. Сондықтан әлемнiң көп мемлекеттерiнде, ол Еуропа болсын, Америка болсын, Азия болсын, Араб елдерi болсын, жердi шетелдiктерге беруге заңмен тыйым салынған. Мысалы, өзiм жұмыс iстеген Араб әмiрлiктерiндегi тәртiп мынадай: қандай да бiр шетелдiк компания жұмыс iстеу үшiн немесе бiрлескен кәсiпорын ашу үшiн сол кәсiпорынның бақылаушы акциялар пакетi Араб әмiрлiгi азаматының қолында болуы тиiс. Кемiнде 51 пайызы әмiрлiктiң меншiгiнде болуы керек. Сонда ғана жұмыс iстеуге рұқсат бередi.
Ал бiзде ше? Шетелдiктердi тайраңдатып қоямыз, олардың арасында заң бұзып жатқандары да көп. Жергiлiктi маманға қарағанда, шетелден келген маман ақшаны 5 есе, кейде тiптi 10 есе артық алады. Ақтөбедегi, Маңғыстаудағы, Атыраудағы жұмысшылардың жайын өздерiңiз жақсы бiлесiздер. Ал әлемдiк тәжiрибеде керiсiнше. Ең алдымен өз азаматтарының құқы қорғалады. Олардың игiлiгi алдыңғы орынға шығады. Шетелдiктер босап қалған орындарға ғана алынады.
Бiзде Конституцияның 1-бабында “Қазақстанның ең негiзгi құндылықтары – азаматтары” делiнген. Бiрақ айналып келгенде, осы 26-бап секiлдi мәселелер шығады. Бұл – Қазақстан азаматтары мен шетелдiктердi бiр деңгейге қою. Мұндай әрекеттер бұған дейiн де байқалған. Менiңше, билiк басындағы кейбiр азаматтар әлi күнге дейiн құлдық сана-сезiмнен арылмаған сияқты. Яғни «шетелдiктер ақылдырақ, оларды төрге шығару керек» дейдi. Өзiн-өзi сыйлайтын ешбiр ұлт, ешбiр мемлекет мұндайға бармайды.
Бұған қалай жауап беру керек, қалай қарсы тұру керек? Қоғам белсендiлерi, көкiрегi ояу азаматтар өз ойларын қаймықпай, бүгежектемей ашық айтуы керек. Себебi бұл – ертең жерiмiзден айырылып қалуымызға әкелетiн үлкен экономикалық тәуекел. Ал экономика жүрген жерде мiндеттi түрде саясат та жүредi. Экономика кiмнiң қолында болса, саясат та соның қолында. Мұны Қазақстанның әр азаматы түсiнуi керек. Өйткенi таяқтың келесi ұшы мiндеттi түрде ел тұрғындарының маңдайына тиедi. Оның отбасына, шаруасына, бизнесiне кесiрiн тигiзедi.
Ұлттық комиссия құрылды дедi. Бiрақ оның мүшелерi кiмдер? Негiзiнен, билiктiң сөзiн сөйлеп, сойылын соғатын депутаттар, шендiлер, әкiмдер немесе билiкке жақын сарапшысымақтар. Ал азаматтық қоғам мүшелерi олардың арасында жоқ. Ендеше оны қалайша халықтық, ұлттық талқылау деп атауға болады?!
Осындай асығыс-үсiгiс, қалай болса солай әзiрленген шешiмдер бұған дейiн де болып едi ғой. Соның зардабы билiктiң өз маңдайына да талай рет тиген. Жаңаөзендегi қантөгiстi алайық, кешегi Жер мәселесiн алайық, асығыс әзiрлендi, арты не болды? Сондықтан дәл осылай, жабық есiк жағдайында өзгерiс жасап, халықты фактiге қарсы қоя беру түбi жақсылыққа апармайды. Өйткенi билiк болсын, олигархтар болсын, халық болсын, бәрiмiздiң отырғанымыз – бiр кеме. Бiр жерден сызат түссе, оның залалын барлығы тартады. Сондықтан бұл мәселенi кешендi, жүйелi түрде, халықты қатыстыра отырып талқылау қажет.
Рысбек СӘРСЕНБАЙ:
– Жақсы бiр ой айтып отырсыз. Ол – бүгiнгi билiктiң саяси ұстанымы, шетелдiктердi Қазақстан азаматтарынан жоғары қою не болмаса теңестiру. Неге бiз осындай ұстанымға барамыз? Бұл кешегi Ресей империясындағы бодандығымызға байланысты ма, 70 жыл бойы илеген саясаттың санаға сiңiп қалған әсерi ме? Әлде қонағын төрге оздыратын қазақтың менталитетiнен бе?
Мұны сұрап отырғаным, 26-баптың 1-тармағына байланысты. Онда “Қазақстан азаматы” дегеннiң орнына “әркiм” деген сөздi қолданады. Бұрын “Қазақстан Республикасының азаматы” деп нақты көрсетiлген. Оның кiм екенi түсiнiктi. Осы елде туып-өскен, барлық құқықтарын пайдалана алатын адам. Ал әркiм деген ше? Оның мағынасы кең. Әркiм – шетел азаматы болуы мүмкiн, қос азаматтығы бар әлдебiреулер де болуы мүмкiн. Сонда әркiм иелене берсе, не болады?
Бұл жерде “мүлкiн” дейдi. “Жер” деген сөз жоқ. Ертең “жердiң қатысы жоқ” дейтiндер шығары даусыз. Ал “мүлiк” деген не? Жер мүлiкке жата ма? Әрине, жатады. Жер – жылжымайтын мүлiк. Анықтамасы осы. Демек жер де, жердiң үстiндегi зауыт-фабрика да, үй-жай да мүлiкке жатады. Оны қалай иемденуi мүмкiн? Осы тұста қарсы аргумент айтылуы ғажап емес: “Бұл жерде сату туралы әңгiме жоқ” деп. Сату туралы әңгiме жоқ екенi рас. Бiрақ жердiң сатылып кетпесiне, сауда-саттыққа түспесiне қандай кепiлдiк бар? Ол қалай жүзеге асады? Бұл жерде “Әркiм заңды түрде алған қандай да болсын мүлкiн жекеменшiгiнде ұстай алады” дейдi. “Жекеменшiгiнде ұстай алады” деген сөз – оның меншiгiне айналды, бiттi, ендi оған қол сұғылмайды деген сөз.
Заңды түрде алған дейiк. Бiрақ қалай заңды түрде алады? Мысалы, Мырқымбайдың 50 гектар жерi бар. Ол Қытайдың бiр кәсiпкерiмен жұмыс iстедi. Ортақ шаруашылық жүргiздi, өндiрiс орнын ашты. Қаражатты кiм салады? Қытай азаматы немесе Ресей азаматы, болмаса Израиль азаматы салады. Ақшасын ортақ жұмысқа салғаннан кейiн Мырқымбай оған тәуелдi. Бiр күндерi екiншi тарап “табыстың көлемдi бөлiгiн сен ал да, жердiң жартысын маған бер” десе, жер шетелдiктiң меншiгiнде өте ме? Оның жолы бар. Келiсiмшартта солай көрсетiлуi мүмкiн. Демек ол заңды ма? Заңды. Не болмаса, екеуара келiсiм негiзiнде аларын алған Мырқымбай жердi сыйға бере салуы да мүмкiн, заңды құжаттармен бекiтiп. Сонда меншiк өттi ме? Өттi. Оның иесi кiм? Иесi – әркiм.
Шетелдiктiң меншiгiне өтiп кетудiң тағы бiр ықтимал себебi бар. Мырқымбай әрiптесiне қарыздар болып қалды, өтейтiн ештеңесi жоқ. Соттың шешiмi екiншi тараптың жеңiсiмен аяқталуы мүмкiн бе? Әбден мүмкiн ғой. Демек ол әркiмнiң заңды жолмен иемденген меншiгi болып шығады.
Менiңше, бұл жердегi ең қауiптi нәрсе – “әркiм” және мүлiктiң қандай мүлiк екенiнiң анықталмағаны. Бiз осыны дұрыс түсiнiп отырмыз ба? Редакцияға көптеген адамдар телефон шалып, осының мәнiн сұрайды.
Расул айтқандай, мұны халықтық талқылау дейдi. Бұл – халықтық талқылау емес, осы өзгерiстi насихаттау, соған ұйыту, сендiру. Халықтың пiкiрiн сұрап жатыр ма? Халық не дейдi? Сiздер де осы халықтың өкiлiсiздер ғой. Бiз көп жағдайда Қытайдан қауiптенемiз. Оған негiз де жоқ емес. Жер мәселесi туралы әңгiме шықса, ойымызға алдымен Қытай оралады. Қытай жерiмiздi басып алатындай, сатып алатындай көрiнедi. Осы бекер ме? Әлде оның да өзiндiк негiздерi бар ма?


800 КӘСIПОРЫНДЫ КIМГЕ САТАДЫ?

Рахым АЙЫПҰЛЫ, “Жебеу” қоғамдық бiрлестiгiнiң жетекшiсi:
– Осы өзгерiстер бойынша үкiметтi жасақтауға парламент ықпал етедi дейдi. Ол қандай парламент? Саяси партиялар мен сайлау туралы заң дұрыс жолға қойылмаса, мұның түбi шикi деген сөз. “Қазаншының еркi бар, қайдан құлақ шығарса” демекшi, олар бiзбен ақылдасайын деп тұрған да жоқ. Өйткенi уақыт қысқа. Ертең бiтедi. Мұның iшiнде менi екi нәрсе күмәнге жетелейдi. Бiрi – Конституцияға меншiктi қорғау жөнiнде өзгерiс енгiзбек екенбiз. Екiншiсi, 26-баптағы “әркiм”. Әнеукүнi де бұл қандай дүние деп ойлағанбыз. Бiрақ оның сырын жолдаудан ұқтық. Президенттiң сөзiне қарағанда “Самұрық-Қазынадағы” 800 кәсiпорынды жекешелендiрудi 2018 жылдың соңына дейiн аяқтайды екенбiз. Бұрынғы жоспар бойынша бұл меже – 2020 жыл едi. Ойлап көрiңiз, 800 кәсiпорын дегенiңiз жай нәрсе емес, өте үлкен капитал, үлкен байлық. Сонда оны кiм алады? 800 кәсiпорынды сатып аларлықтай бiзде ақша бар ма? Жоқ. Демек оны шетелдiктерге сату керек және оның құқын қорғау керек деген сөз ғой. Мен дұрыс түсiнсем, осылай секiлдi.
Жолдаудан тағы бiр байқағаным, Қытайға ерекше басымдық беретiн сияқты. Себебi басқа елдер туралы ештеңе айтылмаған онда. Ал Қытай туралы бар. Өздерiңiз бiлесiздер, Қытайдың бiздiң экономикадағы рөлi бұрын да аз емес болатын. Мұнай мен газдың үштен бiр бөлiгi солардың қолында. Одан көп болуы да мүмкiн.
Қытайды ауыл шаруашылығына кiргiзейiн деп едi, оған халық қарсы болды. Бұл әңгiме сонымен тоқтап тұр. Түпкiлiктi емес, бiрақ уақытша тоқтап тұр. Дегенмен мен дұрыс түсiнсем, бұл мәселе тоқтап тұрмағанға ұқсайды. Президент жолдаудағы сөзiнде былай дейдi: “Қазақстанда өндiрiстер ашу жөнiнде Қытаймен бiрлескен инвестициялық бағдарламалар тиiмдi жүзеге асырылуы керек. Қытай тарапынан уағдаластыққа қол жеткiзiлдi. Нысандар белгiлендi. Нақты жұмыс iстеу қажет. Бұл қазақстандықтар үшiн 20 мың жаңа жұмыс орнын ашатын заманауи өндiрiс болмақ. Қазiр 6 жоба жүзеге асырыла бастады. 2 жоба iске қосылды”.
Шын мәнiнде, бұл алтау ғана емес қой, барлығы – 51 жоба. Сырттан қаржы тартқанымыз, өндiрiс ашқанымыз қалыпты жағдай. Бүкiл әлемде солай. Қытайдың өзi де шетелдiң капиталымен бүгiнгi күнге жеттi. Бiрақ мәселенiң көкесi – жаңағы меншiкке қатысты. Егер меншiктi кiм көрiнген ала беретiн болса, ол заңмен қорғалатын болса, қалай болады? Оның үстiне, бiр елдiң ықпалының шамадан тыс артып кетуi, мысалы. Бұл ұлттық қауiпсiздiкке нұқсан келтiрмей ме? Әңгiме сонда ғой.
Оның үстiне тағы бiр түсiнбейтiнiм, осы 51 кәсiпорын дегеннiң тiзбесiн мен әлi күнге дейiн бiле алмадым. Мысалы, қандай кәсiпорын? Тiзбесi болса, бiлетiн едiк қой: қытайдың мына кәсiпорны келедi екен деп және оның арғы төркiнiн, экономикалық-экологиялық жағдайға пайдасын немесе зиянын, технологиялық жағынан жетiлген-жетiлмегенiн, бәрiн зерттеп қарайтын едiк. Қазiр бұл жағы анық емес. Ал бiздегi ақпарат құралдарын қарасаң, кiм-кiммен ажырасып жатыр, кiм-кiмге үйленiп жатыр, күндегi айтатын-жазатын нәрсесi – сол. Президенттiң жолдауында Америка Құрама Штаттары туралы да, Еуроодақ елдерi туралы да бiр ауыз айтылмаған, басымдық – тек қана Қытайда. Мына 800 кәсiпорынды да, менiңше, Еуроодақтың кәсiпкерлерi ала қоймайды. Себебi Американың капиталистерi болса да, Еуропаның капиталистерi болса да, қалтасындағы жекеменшiк ақшасын саясаты бұлыңғыр мемлекетке салмайды. Мысалы, Еуроодақтың капиталисi болсам, мен ақша салмаймын немесе ол кәсiпорынды сатып алуға құлықты болмас едiм. Өйткенi ол елдiң ары қарай тұрақты дамитынына көзiм жетпейдi. Ал Қытайға бәрiбiр. Себебi Қытайда ол – мемлекеттiң ақшасы. Өте бай, ұлттық қоры да, алтын қоры да жеткiлiктi және оны iргесiндегi осы елге салуға ол саяси тұрғыдан да мүдделi.
800 кәсiпорынды бiздiң отандық кәсiпкерлер ту-талақай сатып алады дегенге мен сенбеймiн. Президент: “Өзiмiздiң инвестициялық стратегиямыз болуы керек” дедi. Бұл жерде онымен келiсуге болады. Бiрақ стратегия жоқ. Қайдан бастап, қайдан аяқтайтынымызды бiлмеймiз. Соған қарамастан мiндеттi түрде жаңағы 8 кәсiпорыннан құтылу керек. Кiм алса да мейлi. 25 жылда дайын болмаған стратегияны 1 қыркүйекке дейiн қалай дайындап үлгермекшi? Бұл не деген асығыстық? Мен осыны түсiне алмадым.


ХАЛЫҚТЫ АҚЫМАҚ САНАМАСЫН

Есенғазы ҚУАНДЫҚ, тарих ғылымдарының докторы, профессор:
– Пiкiр көп, шындық бiреу. Бұл – жалпыға ортақ қағида. Расул мырза мен Рахым мырзаның пiкiрiн мен де қолдаймын. Осы “Конституцияны өзгертудiң қажеттiлiгi неде?” деген сұрақ менi де мазалайды. 26-баптағы “әркiм”дегендi мен өзiм “кез келген” деп айтар едiм. Бiр себебi болмаса, неге ауыстырады? “Қазақстан азаматтары” деген сөздiң мәртебесi жоғары. Өйткенi Конституция – Қазақстан халқының Конституциясы. Басқа елдiкi емес. Билiк пен мемлекет туралы ежелгi заман ойшылы Аристотель билiктi бiр адам иемденiп кетпеуi үшiн, соны ауыздықтау үшiн, мемлекеттiң бiр түрiн ұсынған. Ол – полития деп аталады. Полития дегенiмiз – республика, яғни көпшiлiктiң билiгi. Екiншiсi – тирания дейдi. Бұл дегенiмiз – адамның табиғатымен таласқан биiк. Демек, адамзат баласының туғаннан бастап бостандығын шектейдi, оған қарсы жұмыс iстейдi, өзiнiң мүддесi үшiн. Үшiншiсi – олигархия. Ол – азшылықтың билiгi. Жалпы, саясаттану ғылымында автократия – бiр адамға шексiз жоғарғы өкiмет билiгiн беру, клептократия – ұрылар тобының билiгi, меритократия – ерекше қабiлеттердiң билiгi, охлократия – тобырдың билiгi, плутократия – байлыққа кенелген алпауыттар билiгi, тимократия – күшпен басқару, герантократия – ақсақалдар билiгi деген бар. Қазақта “ошақтың үш бұты бар” деген сөз бар. Неге 3 сирақ? Неге 2 немесе 4 емес? Өйткенi ол – мықты тұрақ. 1 тағанын алып тастасаңыз, ол құлайды. 1 тағаны қысқа болса да тұра алмайды.
Бiздiң Конституцияның 33-бабында: “Кез келген адам мемлекеттi басқару iсiне араласуға құқылы” деген сөз бар. Сондықтан бiз осыған ықпал етуiмiз керек. Кешiрiңiздер, бiрақ халықтың көбi – саяси сауатсыз. Ал 26-баптың астарында үлкен, сұрқия саясат жатыр. Егер осылай бекiтiлiп кетсе, ертең: “Конституция, бұл – Ата заң. Бiттi”, – дейдi. Бұл – жер дауы кезiнде сатылып кеткен, берiлiп кеткен жерлердi заңдастырудың қитұрқы әдiсi. Халыққа ашып айтпай, астарлап жеткiзу. Бұған жол беруге болмайды. Үндемей қалу, ол – қастандық. Марк Твен айтқан: “Егер азамат өз елiнiң саяси киiмiнiң тозғандығын көре тұрып, оны “тозды” деп айтпаса, ол – өз елiнiң сатқыны” деп. Бұл – Американың ұраны қазiр. Ал бiзде саясатты шемiшкедей шағатындар көп. Бiрақ олар тасада тұрады, жақсы көрiнуге тырысады, “айтпай-ақ қояйын”, – дейдi. Мысалы, үш билiк болуы үшiн дұрыс сайлау өтуi керек, мына депутаттардың бәрi кетуi керек. Ең бастысы, Конституциялық сот керек. Егер осы жолы Конституциялық сотты қайтадан қалпына келтiрсе, бiр үмiт оянар едi. Ал Конституциялық сот болмаса, онда бiздi ақымақ қылғаны. Абрам Линкольн: “Халықтың жартысын өмiр бойы ақымақ қылуға болады, ал бүкiл халықты өмiр бойы ақымақ қыла алмайсың” деген. Сондықтан бiз ақымақ болмайық. Конституциялық сот болмаса, билiктiң үш тармағы деген, ол – нөл.
Рысбек СӘРСЕНБАЙ:
– Халықтың талқылауы үшiн бiр ай мерзiм берiп отыр. Осы талқылауды шын мәнiнде халықтық деп айтуға келер ме екен және қоғамның қарсы пiкiрi ескерiлмей қалып жүрмей ме?
Серiкболсын ӘБДIЛДИН:
– Өздерiңiз талқылаудың сиқын телеарналардан байқаған шығарсыздар. Жалаң түрде бiр кiсiнi мадақтау, соның кемеңгерлiгiн дәрiптеу ғана. Сөйлейтiндер шынайы, ұрлықсыз, таза сайлау өткiзу, сөз бостандығын шектемеу, митинг, пикет жасау құқығына тыйым салмау туралы жұмған ауыздарын ашпайды. Ал онсыз – халықтың өз еркiн, қалауын жасатпай сайланған депутаттардың қуыршақ күйiнде қалатындарын мойындағылары келмейдi. Бүгiнгi халықтық талқылау дегендерiнiң барлығы баяғы коммунистiк режимдегi талқылаудың нақ өзi. Ол кезде де ананы айтсын, мынаны айтпасын, соңында былай қорытындылайық деген нұсқауға бағынатын. Жалпы, бiздiң қазiргi мемлекет құрудағы жүргiзiп жатқан саясатымыз кеңес заманындағы ең нашар дәстүрден аспайды. Кеңестiк басқару жүйесiнiң жақсы жақтары көп едi. Бiрақ бiз оның ең нашар жағын қолданып отырмыз. Бүгiнгi таңда мемлекеттi бiр партия, бiр адам басқарады. Ол басқарып отырған адамның үстiнен қарайтын ешкiм жоқ. Баяғыда, Қазақстанның бiрiншi хатшысының үстiнен жаман болса да, жақсы болса да Мәскеудегi Саяси бюро қарайтын. Қазiр партияластарының сыни пiкiрлерiн айтуына мүлде жол берiлмейдi, ұжымдық ықпал ету тетiгi әдейi қарастырылмаған. Тiптi дербес болуы тиiс соттың өзi президентке тәуелдi. Сондықтан ол не iстеймiн десе, соны iстейдi.
Рысбек СӘРСЕНБАЙ:
– Конституцияға ұсынылған өзгерiстер мен түзетулер енгiзiлiп кетсе (енгiзiлмейдi деген сөздi айту қиын, өйткенi мына бағытына, қарқынына қарағанда бұл iске асатын сияқты) одан мемлекетке, халыққа, қоғамға қандай зиян келедi?
Серiкболсын ӘБДIЛДИН:
– Жалпы, қоғам үшiн қазiр Конституция да жоқ, заң да жоқ. Бар десек те олар орындалмайды. Екiншiден, жазылған заң мен конституцияның халық үшiн пайдасын ұлттың өмiр сүру деңгейiмен бағалау керек. Бiз мына 25 жылда экономиканы өсiрген жоқпыз, керiсiнше, тоқсаныншы жылдармен салыстырғанда төмендеттiк. Мәдени, рухани жағымыздан да өскен жоқпыз. Ең алғаш тәуелсiздiгiмiздi алған кезде, бiз халықтың санын да, санасын да мықтап өсiремiз деп ойлағанмын. Халықтың саны да өспедi. Ол кезде 17 миллион бар едi, оралмандарды қосқанда ендi 17,5 миллион болыппыз. Санамыз да өскен жоқ. Еркiндiгiмiз де жоғалған. 25 жылды босқа өткiздiк. Қазiр жыл сайынғы жолдау бар. Олардың орындалғанын да ешкiм тексерiп жатпайды. 50 елдiң қатарында жүрмiз деймiз. Бiрақ оның қарасы да жоқ бiзде. Экономикадан Орта Азиядағы ең мықты ел санаймыз өзiмiздi, ол да – бос сөз. Сонда қазiргi жасалып отырған реформаның өзi баяғы 90 жылдағы деңгейiне көтерiлуi керек. Сондықтан мұндай өтiрiк араласқан саясатта береке жоқ деп есептеймiн.

51-ДIҢ ӘЛЕГIН ӘЛI ТАРТАМЫЗ

Расул ЖҰМАЛЫ:
– Асығыс-үсiгiс, жабық есiк жағдайында билiк өзiнiң сарапшыларын, өзiнiң депутаттарын ертiп келедi де, шешiмдi қабылдап алады. Қабылдағаннан кейiн “Бiз сiздерге талқылауға мүмкiндiк бердiк қой. Дер кезiнде айту керек едi, дер кезiнде қатысу керек едi, ал қазiр қолдарыңызды мерзiмiнен кеш сермеп тұрсыздар, болды, бiттi, ендi бiзге неғыл дейсiздер?” дейдi. Ал шын мәнiсiнде, жағдай өте қиын. Iшкi саяси жағдай өте күрделi. Бұған дейiн Қазақстан бәсекелестiкке қабiлеттi 50 мемлекеттiң iшiне кiрдi. Ендi 30-дыққа кiремiз деп жүрiп, 2017 жылы жаңағы 50-лiктен шығып қалдық. Қазiр 53-54-орындамыз.
Экономикамыздың жағдайы сол. Мұнайға қарап қалғанымыз анау. Рас, ендi бұл жағдайда көбiнесе Қытайға иек артамыз. Қытай – мықты дамып келе жатқан мемлекет. Қайта-қайта Қытаймен үрейлендiре беру немесе “Қытай келiп басып алады-ау” деген әңгiмелердiң, бәлкiм, негiзi де бар шығар. Бiрақ тым соны әсiрелеудiң де, менiңше, қажетi шамалы. Өйткенi Қытайдың Америкадан, Ресейден ерекшелiгi, оның басымдық бергенi – көбiне экономикалық мәселелер. Саяси немесе әскери бiр қысым жасауды көздеп отырған Қытай емес Алып мемлекет болғаннан кейiн Қытай өзiне қатысты саясатты, әрине, өз мүддесi негiзiнде iске асырады. Ол үшiн оны айыптаудың қажетi де жоқ. Мәселе – соны тайраңдатып қойған, барлық жағдайын туғызып қойған өзiмiздiң билiктегiлер. Жердi сату, жердi қытайлықтарға ұзақ мерзiмге жалға беру, бұл – бастама қытайлықтардiкi емес. Әу баста оны ұсынған – қазақтың шендiлерi. “Бiзден жер алыңыздар, жердi жалға қабылдаңыздар” деген ұсынысты әу баста бiздiң шендiлер айтқан. Сондықтан жауапкершiлiктi Қытайдан емес, өзiмiзден iздеген дұрыс сияқты. Рас, Қытайдан 51 кәсiпорын келедi, ондай әңгiме бар. Бiрақ ол – қандай кәсiпорындар? Менiңше, Қытайдың өзiне қажет емес, экологиясына нұқсан келтiрiп тұрған зиянды кәсiпорындар. Егер дұрыс кәсiпорындар болса, кiм оны сыртқа шығарады?
Бұл жерде тағы бiр нәрсе, бiзде көп мәселе бойынша қоғамның белсендiлiгi ғана емес, заңды және өз құқықтарын бiлу тұрғысындағы сауаттылығы да жетпей жатады. Конституцияның талабының бiрi – Қазақстан мемлекет ретiнде шетелмен қандай да уағдаластық келiсiмге келетiн болса, ол мақұлданбастан бұрын, парламенттен ратификациядан өтпестен бұрын, мiндеттi түрде ресми баспасөзде жариялануы керек, халықтың талқылауынан өтуi керек. Ол мұнай бола ма, газ бола ма, жаңағы 51 кәсiпорны бола ма, Еуразиялық Одаққа кiру бола ма, оның барлығы жариялануы керек. Бұл – Конституцияның талабы. Содан кейiн барып күшiне енуi керек. Бiзде ол жоқ. Бiзде мұнай өндiрiсi бойынша барлық келiсiмдер құпия. 51 кәсiпорын құпия. Еуразиялық одақтың негiзгi жалпылама келiсiмi бар. Бiрақ сала-сала бойынша келiсiмдерi жоқ. Пайыздамалары жоқ. Оның үстiне бiз әлi күнге шейiн шетелге, шетелдiң мүддесiне қарап қалған мемлекетпiз. Оның бiрден-бiр себебi, егемендiгiмiзге 25 жыл болса да, бiз әлi күнге шейiн отарсыздану саясатынан өткен жоқпыз. Әлi күнге шейiн шетелдiктерге жағдай туғызумен әуремiз. Тiптi бiзде мынандай жағдай бар. Кейбiр қазақстандық кәсiпорындар, кәсiпкерлер өздерiнiң қаржысын сыртқа шығарып, сол жерде компаниясын шетелдiк резидент болып тiркейдi. Содан кейiн сол компаниямен Қазақстанға келiп жұмыс iстейдi. Себебi отандық кәсiпкерлерден гөрi, шетелдiктерге жеңiлдiктер, түрлi жағдайлар әлдеқайда ыңғайлы жасалып қойған. Яғни қазақтар өз елiнде жұмыс iстеу үшiн шетелге барып солардың рәсiмдеуiнен өтедi де, шетелдiктерше жұмыс iстейдi. Қазақтың өзi шетелдiк болып жұмыс iстеуi – ұят әрi намысқа тиетiн нәрсе.
Менiң айтпағым, халықтың қолында қаржы бар. Бiрақ соны елiмiзге құйып, экономикамызға жұмыс iстету үшiн нақты, әдiл, тұрақты заңдар керек. Ондай заңдар қазiргi жағдайда қабылдануы неғайбыл. Шетелдiктерге деген тәуелдiлiктiң артып келе жатқаны да – өзiне, өз азаматтарына сенбеуден. Өз азаматтарын заң бұзушы ретiнде қабылдау, олардың құқықтарын басып-жаншу, жекеменшiгiн тартып алу, шетелге қашыру... мұндай жағдайда бiзде мемлекетшiл билiк, мемлекетшiл басшылық бар деп айту қиын.
Рахым АЙЫПҰЛЫ:
– Мысалы, Қытай да ашық демократиялық мемлекет емес қой. Бiрақ мемлекеттi басқаратын өзiнiң бiр тетiктерi бар. Мысалы, жаңағындай 51 кәсiпорын келетiн болса, ең алдымен оны институттар зерттейдi. Мемлекет оған арнайы қаржы бөледi. “Мынандай кәсiпорын келе жатыр, оның тiзбесi мынау, жағдайы мынау. Осы туралы бiзге бiр ғылыми қорытынды берсеңдер”, – деп. Сосын әлгi сарапшылар “Мына 51 кәсiпорынның 10-ы болады немесе 8-i болады, қалғандары болмайды. Болмайтын себебi, ол мынандай-мынандай экологиялық зияндар әкеледi. Болашағы былай да былай. Ары қарайғы шешiмдi өзiң жаса”, – деп жiлiкше шағып, мемлекеттiң алдына қояды. Бiзде неге осы жоқ деп таңғаламын. Мысалы, стратегиялық зерттеулер институты осыны неге зерттемейдi?


ТЫҒЫРЫҚҚА ТIРЕЛДIК. ОДАН ШЫҒАР ЖОЛ БАР МА?

Рысбек СӘРСЕНБАЙ:
– Қазiр мемлекеттiк ақпарат құралдарының бәрiнде осы заңға халықтық талқылау жүрiп жатқан сияқты сыңай танытылып отыр. Сосын ақпанның 26-сынан кейiн қабылдайды. Сәл-пәл ғана бiр жерлерiн өзгертуi мүмкiн. Осыны халық тоқтата ала ма? Қарсылығын бiлдiре ала ма? “Референдум өткiз” деп талап ететiн болса, онда референдум нәтижесiн олар тағы қолдан жасап алады. Осындай жағдайда, осындай мемлекетте, осындай елде не iстей аламыз?
Есенғазы ҚУАНДЫҚ:
– Жоқ, ендi тығырықтан шығар бiр жол болуы керек қой. Жүзден бiр мүмкiндiк.
Рысбек СӘРСЕНБАЙ:
– Қандай мүмкiндiк? Не iстеуге болады?
Есенғазы ҚУАНДЫҚ:
– Расул iнiм айтпақшы, заман өзгерiп кеттi, қазiр қиын жағдай, дағдарыс. Ал билiктегiлер халықтың қарсы келмейтiнiне, не десе, соған көнетiнiне үйренiп алған. Латынның “легитимдi” деген сөзi бар. Легитимдi деген – қай уақытта халықтың мүддесiне сай келедi, билiк сонда ғана легитимдi болады. Мысалы, кезiнде Пәкiстанның президентi билiктi қарудың күшiмен тартып алды. Ол легитимсiз билiк болды. Содан кейiн 3-4 жылдан кейiн сайлау өткiздi де легитимдi билiк жасады. Жаңағы айтқаныңыз рас. Референдум жасауға олар қарсы болмауы мүмкiн. Бiрақ ертең олар оны ұтып шығады. Өйткенi бiзде халық 2-ге бөлiнген, оны өздерiңiз бiлесiздер. Сондықтан ендi бұған жол бермеу керек, үндемей қалуға болмайды.
Расул ЖҰМАЛЫ:
– Менiң ойымша, бұл жерде қоғам белсендiлерiне, азын-аулақ саяси бiрлестiктер мен партияларға мiн тағудың қажетi жоқ. Қолынан келгенше айтты, жазды, пикетке шықты, кейбiреулерi түрмеге қамалды, кейбiреулерi шетелге кетуге мәжбүр болды. Әрқайсысы шама-шарқынша, тiптi басын тәуекелге тiгiп, бiр нәрсе iстеуге тырысты. Бiрақ нелiктен нәтиже болмады? Қоғамның өзi әлi ұйқылы жағдайда, қоғамның өзi қорқып қалған. Оның объективтi, субъективтi себептерi бар. Бiрақ ең негiзгi жауапкершiлiк – менiңше, қоғамның өзiнде, халықтың өзiнде және билiктiң өзiнде. Жаңағы белсендi азаматтарда емес. Себебi құлаққағыс жасады. Немқұрайлы қараған – халықтың өзi. Сайлауға барып дауыс берiп, мақтап шыққан өзi. Соның барлық “жемiсiн” халықтың өзi, қоғамның өзi бүгiн көрiп те, байқап та отыр. Бағаның шарықтауы, жемқорлықтың етек алуы, жағдайдың мүшкiлденуi, құқықсыз қалуы, шенеунiктердiң алдында қалтырап тiзерлеуi сияқты нәрселердi қоғам қазiр анық көрiп отыр. Кезiнде батылдық танытса, мұндай жағдай болар ма едi, болмас па едi? Сондықтан менiңше, ағартушылық жұмыстарды керек.
Қандай да билiк билiк басында қалуды көздейдi. Бұл – өмiрдiң шындығы. Басқа мемлекеттердiң тәжiрибесiнде де – дәл сол. “Билiктiң басында қалып қойсам, менi азырақ сынаса, мен жұрттың аузын жауып отырсам” дейдi. Билiк басындағылардың көпшiлiгiнiң ойындағы нәрсе сол. Мысалы, Америкада Буш болсын, Билл Клинтон болсын, Обама болсын, олар керемет әдiл немесе данышпан болғаннан демократиялық билiктi жасаған жоқ. Халқы, қоғамы талапшыл болғаннан кейiн, бұқаралық ақпарат құралдары әр кез қысып отырғаннан кейiн iстеуге мәжбүр. Бiздiң билiк, әрине, мұндай жағдайда болған жоқ. Мұндай талапты сезiнген жоқ. Бiрақ өте тәуекелдi нәрсе, бiздегi түрлi қордаланып келген мәселелердiң бiрде-бiреуi соңғы 10-20 жылда мардымды шешiлген жоқ. Керiсiнше, қудалау, жауып тастау, тыйым салу арқылы тiптi күрделенiп, ушығып, ұлғайып келе жатыр. Бiрақ ерте ме, кеш пе, мұның да соңы болады, ол да жарылады. Мәселе өте күрделi. Ал күрделi мәселеге күрделi шешiмдер қажет.
Есенғазы ҚУАНДЫҚ:
– Бұл жерде, менiңше, Үндеу жазу керек сияқты. Әркiм өзiнiң атынан, өз ойын жазсын. Сонда бiз үлкен күш боламыз. Конституцияның 33-бабында: “Кез келген азамат мемлекет басқару iсiне араласуға, өз ойын айтуға, жазуға құқылы” деген. Бұл қарсылық бiлдiрудiң жаңа әдiсi болмақ. Сосын 51 кәсiпорынды алып келсе, бұл жер дауынан да сорақы болғалы тұр.
Рақым АЙЫПҰЛЫ:
– Мәселе – 51 кәсiпорынға ғана тiрелiп тұрған жоқ-ау. 800 кәсiпорын сатылғалы жатыр. Оған кiм ие болады?
Рысбек СӘРСЕНБАЙ:
– Иә, кiм ие болады? Ие болғаннан кейiн ешкiм тиiспеуi керек. Қайтадан мәселесiн қарайтын заң қабылданбау керек. 2-бабын қараңыз, “заңдарды және құқықтық актiлердi қабылдауға жол бермейдi” дейдi. Қазақстан заңдарымен заңдастырып қояды. Заңсыз деп ешкiм айтпайды. Парламентке, үкiметке тыйым салып отыр. Бұл – өте қауiптi жағдай.
Рақым АЙЫПҰЛЫ:
– Жер туралы заң, ұмытпасам, 2015 жылы қараша айында қабылданды. Толқу көктемде басталды. Бұл жерде халықтың өзiнде серпiлiс пайда болды. Демек, 26-баптың зиянды жағын ашық айтуымыз керек. Мынау сұмдық! Мемлекеттiң үлесiнде 15-ақ пайыз қалғалы тұр. 800 кәсiпорын дегенiмiз – ұлттық байлықтың ауқымды бөлiгi. Оны 26-бап арқылы әркiм сатып алмақшы.
Рысбек СӘРСЕНБАЙ:
– “Әркiмдi” ертең “әрбiр азамат” деп сендiредi. Үндеу қабылданды. Оны талқылауға кiрiстi. Одан кейiн жолдауды шығарды. Қазiр жапа-тармағай жолдауды талқылап жатыр. Конституцияға өзгерiстер мен толықтырулар енгiзудi арасына қыстыра салды, елеусiз түрде. Менiңше, бұл – назарды басқаға аудару, билiктiң саяси қулығы. Жолдауды неге қоя тұрмайды? Мына заңды реттеп алмай ма? Бәрiн араластырып жатыр. Универсиаданың тұсына қатар қоюы да бекер емес. “Халық тiршiлiкпен жүр. Заңды қайтсiн?” дейдi.
Есенғазы ҚУАНДЫҚ:
– Бiз қарсылығымызды төпелеп жариялай беруiмiз керек.
Рысбек СӘРСЕНБАЙ:
– Заң қабылданып кеттi дейiк. Конституцияға өзгерiс енедi. Оған ештеңе iстей алмасақ, кейiн қайта түзете аламыз ба?
Есенғазы ҚУАНДЫҚ:
– Мына режим тұрғанда мүмкiн емес.
Рақым АЙЫПҰЛЫ:
– Әрине, ол кезде бәрi кеш болады. Мемлекеттiң аса ауқымды байлығы қолды болғалы тұр. Қытайлықтар 800 кәсiпорынды сатып алса, күнi ертең оны қайта қараймыз, қайтарып аламыз деп көрiңiзшi, қытай не дер екен? Олар – әркiм емес, кез келген емес. Олардың артында құдiреттi күш тұр.
Рысбек СӘРСЕНБАЙ:
– Бұл жерде басы ашық нәрсе, қазақстандықтардың емес, шетелдiк азаматтардың, одан кейiн әртүрлi жолмен меншiктi иеленiп алғандардың мүддесi тоғысып тұрған жоқ па? Екi жақтың мүддесiн ойлап отыр. Сонда халықтың мүддесi қайда қалды?
Есенғазы ҚУАНДЫҚ:
– Жердi сата ма, кәсiпорынды сата ма, әйтеуiр ақша iздеп жүредi. Халықтың қамын жегендей кейiп танытады. Әйтеуiр үндемесе болды, ел-жұрттың қарны тоқ, толқымаса деп ойлайды.
Расул ЖҰМАЛЫ:
– Азық-түлiктi арзандатып, халықтың өмiрiн жеңiлдетейiн дегендi көрiп тұрғанымыз жоқ. Қайта бұқараның мойнына ауыр салмақ салып жатыр. Жаңа төлемдердiң түрiн қосу арқылы (азаматтарды уақытша тiркеу) ауыртпашылыққа итеруде. Салықты көтерiп, бағаны шарықтатуға әрекет етiп жатыр. Бұл ешқандайда жеңiлдету емес. Қайта халықтың есебiнен экономикаға қосымша табыс табудың жымысқы қарекетi. Билiктiң көзiрi бұрын шикiзатты сыртқа сату едi. Қазiр бұл саябырсыды, ендi халықтың несiбесiне ауыз салды. Қалың бұқараның жиған-тергенiнен салық алудың амалына кiрiсiп кеттi. “Инфляция – это налог на бедных” деген сөз бар. Сондықтан жердi сатып, одан түскен пайданы халықтың игiлiгiне жұмсау деген шендiлерде ниет жоқ. Қайта қарапайым жұртшылықтың есебiнен пайда табуды қалайды. Олардың мақсаты – тапқан табыстың бiр бөлiгiн қалтасына басу. Ендi бiр бөлiгiн ЭКСПО-ны өткiзуге, тойлатуға, өзiнiң атын шығаратын форумдар өткiзуге жұмсағысы келедi. Қай жағынан алғанда да, халықтың мүддесi үшiн деген әңгiме, түсiнiк жоқ. Қара бастың қамы.
Заң қабылданады. Өзгермей қалады деген сөз жоқ. Теориялық, практикалық жағынан әлемде ондай жағдайлар болған. Активтерге қатысты айтсақ, мемлекеттендiрiледi. Меншiктiң бiр қолдан екiншi қолға өтуiнiң салдары өте қиын. Меншiктiң қайта қаралуы әркез үлкен дағдарысқа әкеледi. Ертең өзгертiп аламыз дегенге жеткiзбеген абзал.
Рақым АЙЫПҰЛЫ:
– Бiр елдiң экономикасында бiрнеше мемлекеттiң үлесi болса, ол қорқынышты емес. Қайта бұл жақсы нышан. Ал аса ауқымды экономика бiр ғана елдiң уысына түссе, ол өте қауiптi. Және жақын отырған мемлекетке өтуi өте қауiптi.
Есенғазы ҚУАНДЫҚ:
– Қоғамнан қарсылық танытқан 100-300 мың хат барса, билiк ойланады.

 ТИРАНДАР ТАҒДЫРЫ – АЩЫ САБАҚ

Расул ЖҰМАЛЫ:
– Дәл осындай жағдай бола берсе, жақсылыққа апармайды. “Араб көктемi” оқиғаларын ешкiм күткен жоқ. Ливияда жағдай жаман болмады, 600-800 доллар жалақы алатын. Мысырда осылай болады дегенге де ешкiм сенбедi. Билiк бұл елдерде 10-30 жыл бойы ауыспай халықты титықтатты. Каддафи халқына көп жақсылық жасады. Бiрақ 42 жыл билiк басында отырды. Алдын ала болжау қиын. Революция, дүмпу ешкiмге жақсылық әкелмейдi. Халық деген болжауға келмейтiн фактор. Ливияда, Мысырда, Сирияда қасiретке әкелдi. Соған жеткiзбеудiң амалын ойлау керек. Халық бiржақты шешiмдерге шыдай бередi деген түсiнiк болмауы тиiс.
Есенғазы ҚУАНДЫҚ:
– Дамудың үш жолы бар: табиғи-эволюциялық, революциялық, реформалық. Реформаны қалауынша iстеп отыр. Эволюция бұған кедергi жасайды. Билiк халықтың дегенiне құлақ аспайды. Ендi не қалды?
Расул ЖҰМАЛЫ:
– Бiзде тоқырау. “Араб көктемiнен” кейiн жергiлiктi билiк iс жүзiндегi реформаға барды. Мемлекеттiк қордан ақша үлестiрген кездерi болды. Жастарға жұмыс бердi. Олардың ақылы жеттi. Бiздiкiлерге жетпей отыр.
Рысбек СӘРСЕНБАЙ:
– 1992-93 жылдары Мысырда болдым. Жағалай қарулы әскер. Билiк әбден мықты, халықты тырп еткiзбей отыр деп ойлағам. Кейiн не болды? Халық аш-жалаңаш қалса да, билiктiң бассыздығына қарсы тұрды.
Расул ЖҰМАЛЫ:
– Тунистiң Қауiпсiздiк органдары 300 мың болды. Ұлттық армиясы 30 мың болатын. Халық көтерiлiп едi, бәрi тым-тырақай қашты. Кезiнде “сiздi қорғаймыз, сiз үшiн жан пида” дегендерi далада қалды. Үкiметтен жалақы алып келгендер осындай әрекетке барды.
Рысбек СӘРСЕНБАЙ:
– Бiзде қазiр сондай ғой. Қарулы күштен гөрi iшкi тәртiп сақшысы көп.
Рахым АЙЫП:
– Полицияның көптiгiнен Солтүстiк Кореядан озып тұрмыз.
Расул ЖҰМАЛЫ:
– Бәрi ағартушылыққа байланысты. Iшкi iстер органдарына, қауiпсiздiк комитетiне барып дәрiс оқып тұрамын. Кейбiрiмен ашық әңгiмелесемiн. Жап-жақсы жiгiттер. Қоғамда не болып жатқанын бiледi. Қазақилығы бар. «Ағай, бiз түсiнемiз» дейдi. Иә, олардың арасында амалсыз жүргендер бар, басым бөлiгiнiң таным-түсiнiгi дұрыс десем қателеспеймiн.
“Әлсiз мемлекет” деген түсiнiк бар. Халық пен билiк арасында араздық, алауыздық болса, елдi жемқорлық жайласа, сырттан келгендер аяғын алшаң басып жүрсе, ол – әлсiздiгiмiздiң белгiсi. Дәрменсiздiгiмiздiң дәлелi. Әлемде 1000-нан аса ұлт бар, 200-дей ғана мемлекет бар. Қалған 800-i мемлекетсiз, iшiнде ұйғырлар сияқты күресiп жүргендер кездеседi. Егер халықтың көзi ашылмаса, ұлт, ұрпақ алдындағы жауапкершiлiктi түсiнбесе, қоғамдағы түрлi оқиғаларға назар аудармаса, “маған қатысы жоқ” деп ойласа, бiр сөзбен айтқанда, бойкүйездiк танытса, мұның арты мемлекеттiң мүлде әлсiздеуiне алып келедi. Мұны әрбiр қазақ азаматы түсiнуi тиiс. Егер дәл бүгiнгiдей қалпымызбен керi кететiн болсақ, әу бастағы таз қалпымызға түсуiмiз әбден мүмкiн. Қоғамда, саясатта қабылданып жатқан кез келген шешiмге сақтық танытуға тиiспiз. Ұлттың мүддесiне қайшы қабылданып жатқан шешiмдерге келгенде бiрауызды болған жөн. Бұғып жата бермей, белсендiлiк танытуымыз керек. Тiл үшiн, дiл үшiн кез келген күреске дайын болған абзал. Мұны әр қазақ жiтi түсiнуi керек.
Рахым АЙЫПҰЛЫ:
– Конституциялық өзгерiстердi жұрт дұрыс түсiнбей жатыр. Тiптi кейбiр саясаттанушылардың өзi бұра тартады. Мiне, осылар халықты шатастырады.
Расул ЖҰМАЛЫ:
– Ендi ондай азаматтарды да түсiнуге болады. Дамудың өркениеттi жолдарын ұсынады. Айналып келгенде, жоқтан бар жақсы ғой. Олардың ойы, ұстанымы өркениеттi жолмен жету. Мен оларды құптамаймын, бiрақ түсiнемiн.
Рысбек СӘРСЕНБАЙ:
– Жер кодексiне байланысты халық көтерiлдi, митингiлерге шықты. Макс Боқаев пен Талғат Аян сияқты азаматтар қолдан жасалған айыптаулармен, саяси тапсырыс бойынша сотталды. Осының барлығы жерге, мүлiкке қатысты дау туғызатын мәселелердi заңдастыруға кедергi келтiртпес үшiн алдын алу шарасы ретiнде жасалған дайындық сияқты көрiндi бiзге. Қорқытып қойсақ, екiншi қайтара бас көтермейдi, дегенiмiзге көнедi делiнген саясатты ұстанғандай ма, қалай?
Серiкболсын ӘБДIЛДИН:
– Жер туралы мәселе өте күрделi. Жердi пайдалану өте нашар деңгейде. Құнарлы жерлердi меншiктеп алған, оған ешкiмдi жiбермейдi. Ал қарапайым халықтың өзi малын бағуға жер таба алмай отыр. Жайылымдық жер 1-2 айдан кейiн малдың тұяғымен тозып, шаңы шығып кетедi. Оның үстiне, су тапшы. Қаншама жайылымдық жер бар деймiз, соның өзi толығымен кәдеге жарамайды. Ең үлкен мәселе – жердi қалпына келтiру. Екiншi мәселе, сол күтiмге алынған жердi пайдаланатын шаруа табу. Осы күнде малмен, егiстiкпен айналысатын шаруа да азайды. Баяғы колхоз, совхоздардың адамдары қартайып бiттi. Одан кейiн өскендер, 40 жасқа келгендердiң өзi ауылдан кетiп жатыр. Сондықтан бұл жеке әңгiме, жеке саясат болуы керек. Шын мәнiнде, ауыл шаруашылығын өркендетудi ойлайтын билiк болса, ол аграрлық дербес саясат қабылдауы қажет. Жердi пайдаланудың әдiлеттi шешiмiн таппайынша болмайды. Қисық заңдар қантөгiске апарып ұрындырады. Бәрiн бiр адам шешетiн мемлекет тек күштеу тәсiлдерiн қолдануға әрекеттенедi. Халық арасынан Макс пен Талғат тәрiздi батырлар шыға бередi. Бұл – заңдылық. Халықты соттаумен, атумен бағындырып ұстауды көксегендердiң талайының аяғы аспаннан келген. Қоғамда өжет жiгiттер көп.

ТҮЙIН:
Бiз – Қазақстан Республикасының азаматымыз. Елге, жерге жаны ашитын жұрттанбыз. Сондықтан қоғамдағы өзгерiстерге бейжай қарай алмаймыз. Ата Заңның 26-бабына енгiзiлетiн өзгерiстер мен толықтыруларға қарсымыз. Жаппай халық болып өз үнiмiздi қосқанда ғана болашақта зардабын тигiзетiн қателiкке жол бермеймiз. Осыны баршамыз есте тұтайық, ағайын.

Дайындағандар: Роза РАҚЫМҚЫЗЫ, Гүлзат НҰРМОЛДАҚЫЗЫ

« алдыңғы бетке  |  келесі бетке »
ПІКІРІН БІЛДІРГЕНДЕР (15)
М | 7 ақпан 2017 16:36
Ағатайлар мың алғыс! Қазақ жері үшін жүрегін жұлып беруге дайын Ағалар! Ер қалмаған ба, - деп жүргенде бар екен шындықты айтатын Ағалар. Расул Ағамыз қазақты сүюдің кəзіргі эталоны! Мағжан мен Сұлтанмахмұт өткен ғасырдағы қазақты сүюдің эталондары. (өз ойым)
казах | 7 ақпан 2017 16:39
казахтар шашылмай биригетин кун туды, осыдан азу корсетпесек казактын куни ошеди
Қазақ үні | 7 ақпан 2017 16:57
Біріншіден, осы елімізге-мемлекетімізге төнген қатерді білдіріп ХАЛЫҚТЫҢ ҮНІ -ЖАС АЛАШТА талдауды ұйымдастырып отырған Рысбек мырзаға МЫҢ АЛҒЫС!!! Бұл шындығында қазіргі билік тарапынан МЕМЛЕКЕТТІГІМІЗДІ ШАЙҚАЛТУҒА БАҒЫТТАЛҒАН НАҒЫЗ ҚАТЕРЛІ ҚАДАМ!!! Олар өздерінің шын бейнесін ашты деп ойлаймын! Ашпауға мүмкіндіктері болмады ау деймін. Елдің мұңын мұңдап, жоғын жоқтаған, осы Азаматтардың пікірі "ЕЛІМ-ХАЛҚЫМ" деген талай жанның ұйқысынан оятуы тиіс деп ойлаймын!
Ореке | 7 ақпан 2017 17:21
Менің ҮНДЕУІМ; Ата Заңның 26-бабына енгізілетін өзгерістер мен толықтыруларға жеке басым мен қарсымын!!!
Қызылордалық ақұдай | 7 ақпан 2017 22:13
Билікті бөлісу мәселесіне Ата заңның 26 бабын өзгертудің не қатысы бар?! Қатысын былай да, олай да қиыстырып көрдім бірақ қиыстыра алмадым. Менің миым жетпеді. Миы жететіндер қиыстырып көріңдерші.
Б.Шаяхметұлы | 7 ақпан 2017 22:39
Серікболсын ағамыздың айтқандары өте орынды, 100 пайыз ақиқат деп ойлаймын! Меніңше , билік алдымен Ата Заңға “Әркiм заңды түрде алған қандай да болсын мүлкiн жекеменшiгiнде ұстай алады” деген бапты енгіздіріп , бекітіп алады , сонан соң, ол бапты бұдан қайтып ешкім өзгерте алмастай етіп, келесі, “Меншiк құқығын шектейтiн немесе одан айыратын заңдарды және өзге де құқықтық актiлердi қабылдауға жол берiлмейдi” деген баппен "шегелеп" алмақ! Мақсаттары айдан анық! Талан-таражға түсірген мүліктерд
казактын улы | 7 ақпан 2017 23:49
иа, биз казактар жар басына жакындадык. енди ел болып биригип камданбасак жардан кулап жок боламыз. казирги тобедегилердин арманы сол емеспа. казактар есимизди жияык
Турлы | 8 ақпан 2017 03:52
Биригейiк Алаш баласы!
13 | 8 ақпан 2017 11:00
Енді? Қане, қайда, кімге қол жинаймыз, соны нақтылап шешетін кім бар, жариялаң, болмаса мына талдау бос әңгіме болғалы тұр.
Қасқырбай Мәдиев | 8 ақпан 2017 11:34
Жермен алысатындай не күн туды. Жер жөнінде мүлдем қозғамау керек. Өткен жылы қаншама айқай болды. Халық бекерден бекер шыққан жоқ. Жерді алғаны кеудеңдегі жаныңды алғанмен бірдей.
Е | 8 ақпан 2017 12:56
Бұл айтылғандарды халыққа қалай жеткіземіз. Ақпарат құралдарында көптеп айтылуы, жазылуы керек.
Аманкелді Садуақас | 8 ақпан 2017 14:16
Қазақстан Республикасының азаматы ретінде Ата Заңадағы 26 бапқа қандай да болсын өзгерістер мен толықтырулар енгізілуіне қарсымын.
Қасқырбай Мәдиев | 8 ақпан 2017 15:19
Қазақ мың бірінші рет тірілмейді, егер жер кетсе бітті.
Жанашыр | 8 ақпан 2017 16:50
26 - баптың өзгертілуіне қарсымын.
б | 9 ақпан 2017 00:54
жер баяғыда сатылып кеткен. енді егелері құмырсқадай қаптай бастайды. көнбесең, Тәжікстандағыдай әскер кіргізеді. тезірек келсін деп үлкен жолды да салып жатырмыз. ал сендер бос шулап жатырсыңдар.
Пікіріңізді бөліскіңіз келсе:*
Жазылатын пікірдің көлемі 500 символдан аспауы керек
Аты-жөніңіз:*
E-Mail (сайтта жарияланбайды):
Мына код-сандарды енгізуіңізді сұраймыз:*
Жаңарту
* - жазылуы міндетті