1921 жылы 22 наурыздан шыға бастады
Бастапқы
АЙТЫЛҒАН СӨЗ
Қазіргі адамдар «бірің өліп, бірің қал» дегенді мықтап ұстанып алған. Өйткені адамдар ешкімге сенбейді, сенейін десе есітетін әңгімелерінің бәрі өтірік. Сондықтан бәріміз ас үйде отырып, үстелді тоқпақтап, революция жасаймыз, көшеге шыққанда үнсіз қаламыз, өкінішке орай, осылайша екі жүзді болып барамыз.
Автор: Болат Атабаев, театр режиссері
Информационный сервер xFRK: валютные баннеры для Вашего сайта
Жас Алаш № 11-12 (16197-198) 9 ақпан, бейсенбі 2017
9 ақпан 2017
Алтынбек Сәрсенбайұлы: БИЛIКТЕГIЛЕР ӘЛI-АҚ БIР-БIРIМЕН ҚЫРЫҚПЫШАҚ БОЛАДЫ

2005 жылдың қаңтарында АЛЫНҒАН СҰХБАТ

– Сiздiң осыған дейiнгi қадамдарыңыздан ашық оппозицияға кетуден гөрi билiкке ықпал ету, президентке ой салу айқын байқалып келдi. Әлi де солай ма? Солай болып қала бере ме?
Уақыт та, оқиға да бiр орнында тұрмайды. Естерiңiзде болса, мен алғаш “Ақ жолға” келгенiмде “президент Н.Назарбаевпен күреспеу керек, керiсiнше, сол кiсiге ықпал ету үшiн күресейiк” деген тезис айтқан едiм. Себебi, Конституция бойынша бүкiл тетiк сол кiсiнiң қолында. Оның үстiне мемлекетiмiз жас. Сондықтан президентке оң ықпал ете отырып тәуелсiздiгiмiздi, демократиямызды нығайта түссек, елде ашық қимылдайтын үкiмет қалыптастырсақ, оны бақылайтын қатаң парламент жасақтай алсақ, жергiлiктi әкiмдердi халық сайлап, ел мүддесiне жұмыс iстейтiн жүйе жасасақ, сонда елдi үңгiп жеп бара жатқан сыбайлас жемқорлық азайып, Қазақстанның кiм көрiнген игерiп жатқан қалың қазба байлығынан қарапайым халықтың дастарқанына да жылы-жұмсақ түсе ме деген ой болған едi. “Ақ жолға” келгендегi бар ойым осы болатын.
Одан берi, мiне, бiр жылдан астам уақыт өттi. Президентке ықпал ету немесе билiктiң жөнсiз әрекеттерiн терiске шығару мәселесi жөнiнде негiзгi iс-қимылдарымызды парламенттiк сайлаудан кейiн анықтаған жөн деп ойладық. Себебi, демократияшыл күштердiң, мемлекетшiл күштердiң, “коррупциядан арылайық” деген таза саяси күштердiң бар үмiт-арманы осы сайлауда болатын. Егер сайлау әдiл өтiп, халық өз таңдаған үмiткерiне дауыс берiп, ел арасынан халықшыл адамдар депутат болса, осы арқылы саяси билiктiң жауапкершiлiгiн арттыратын жағдай туса, онда президентпен бiрге өзге саяси реформаларды әрi қарай жалғастыруға мүмкiндiк бар деген сенiмде болдық.
Шынында да, үмiт тудырарлық бiраз оқиғалар болды. Мәселен, президент БАҚ туралы консервативтiк-реакцияшыл заңға қол қоймай тастады. “Қазақстанның демократиялық таңдауы” партиясы тiркелдi. Ғалымжан Құсмұрыннан шығып, Шiдертiдегi колонияға ауыстырылды. Менi мемлекеттiк қызметке шақырды. Мұның барлығы үлкен-үлкен аршынды қадамдар болмағанымен, бағыты дұрыс сияқты көрiндi. Сондықтан, мұның барлығы сайлаудың алдында үлкен үмiт тудырды. Бiрақ сайлау кезiндегi атқарушы билiктiң iс-әрекетi бүкiл ой-жүйемiздiң, жоба-жоспарымыздың күл-паршасын шығарды. Тәуелсiздiк алған 14 жылдың iшiнде қоғамға, азаматтарға, саяси ойға мұндай зорлық көрсетiлмеген. Бұл қоғамды ашық зорлау әрi қорлау болды. Әр ауылда әрбiр мұғалiм, әрбiр әкiм, әрбiр сайлаушы бақылауға алынды. Бұл – тоталитарлық жүйенiң ең үлкен көрiнiсi. Мұндай сайлаудан кейiн мемлекет басшысының демократияға бет бұруы, жемқорлықпен күресуге ынта бiлдiруi неғайбыл. Сондықтан осы сайлауға дейiн бiз Н.Назарбаевқа ықпал ету үшiн күресiп келсек, одан кейiн қоғам үшiн ашық күреске кiрiстiк. Егер бiз қоғамдық күштердi, яғни өз қатарымызды кеңейтiп, өзiмiздiң айтып жүрген құндылықтарымызды кеңiрек қамтып, оны үлкен саяси күшке айналдырып, сол арқылы саяси билiкке араласпасақ, бiр адамға сенiп, тәуелсiздiктiң тағдырын қисық ағашқа байлап қоюға болмайтынына көзiмiз әбден жеттi. Өткен сайлаудың басты қорытындысының өзi осы. Егер бүкiл тәуелсiздiктiң тағдыры бiр адамның қолында болса және сол адам саясатты өз қалауы бойынша немесе айналасындағылардың айтқанымен ғана жүргiзетiн болса, бiздiң тәуелсiздiгiмiздiң ту-талақайы шығуы мүмкiн. Бұл – билiк үшiн талас емес, тәуелсiздiк үшiн талас.
Жармахан Тұяқбай сайлаудан кейiн осындай iс-әрекетке барады деп кiм ойлаған?! Өте байыпты, салмақты адам. Бiрақ сайлаудағы билiктiң iс-әрекетiн одан әрмен қарай өзiнiң жауапкершiлiгiне алып жүре алмайтынына оның көзi толық жеттi. Билiк Ораз Жандосовты, Жаннат Ертiлесованы Алматыда кеуделерiнен басып, Ағатаева немесе Бояркин секiлдi белгiсiз адамдардың астына салып бердi. Жаркенттiң өз ауданынан дауыс ала алмаған әкiмiн сүйреп, “Жас Алаштың” бас редакторынан “үстем” еткен кезде кiм ұтты: халықтың тiлегi ұтты ма, әлде билiктiң бақай есебi ұтты ма? Осының бәрiнiң ертең сұрауы болады.
– Сайлауға дейiн президенттiң бетi берi қарағанымен, сайлаудан кейiн қайта қатайып алған сияқты ма, қалай?
– Дүниежүзiнде құламаған, құламай қалған тоталитарлық-авторитарлық режим бар ма? Жоқ. Тоталитарлық-авторитарлық режим дегенiмiз не? Белгiлi бiр топ билiктi басып алады да, сол қоғамда өмiр сүретiн халықтың басына әңгiртаяқ ойнатып, еркiн шектеп, өзiмбiлермендiкпен басқарады. Ал халықтың әлеуетi, рухы миллиардтаған ақшасы бар адамдардан жоғары және биiк. Халық ерте ме, кеш пе, оларды бәрiбiр өз екпiнiмен лақтырып тастайды. Халықтың ойымен, санасымен, ғасырлар бойғы құндылықтарымен, көзқарасымен, ерiк-жiгерiмен ұштастырмай-үйлестiрмей мемлекет басқару мүмкiн емес. Ұштастырып-үйлестiрудiң жолы бiреу-ақ. Ол – демократиялық сайлау, әдiл басқару, сот жүйесiнiң бөлек болуы, парламенттiң бақылаушылық рөлiнiң күшеюi. Осы жүйеде ғана мемлекет дұрыс жолмен дами алады.
Тоталитарлық-авторитарлық режим халықты қаншалықты қысса, ол өзiнiң өмiрiн соншалықты қысқарта түседi. Бұрай берсең, қанша мықты арқан болса да, түбiнде үзiледi. Баяғыда бiздiң ауылдағы бiр ақсақал “Шырағым, ширақ бола берме, ширатылып қаласың” деп айтушы едi. Бұл жерде сол ақсақалдың сөзiн үнемi еске алып отыру қажет.
Қазақстан деген мемлекеттi алыстан елестетiп көрiңiзшi. Оның ел басшысы бар, парламентi бар. Сыртқы iстер министрлiгi бар. Ол дүниежүзi елдерiмен қарым-қатынасқа түскен кезде “демократияны қолдаймыз” деп сөз бередi. Мәселен, 1994 жылы Америкада “Демократиялық мүдделестiк” деген хартияға қол қойдық. ЕҚЫҰ-ға кiрген кезде де бұл ұйымның бүкiл мiндеттерiн қыбылдаймыз деп қол қойдық. Одан кейiн де қаншама рет “демократиялық жолмен дамуға ұмтыламыз” деп уәде берiп келемiз. Бұл елбасының жыл сайынғы жолдауында да, “Отан” партиясының съезiнде де айтылды. Демократия жөнiнде нұсқаулар да шығып жатыр. Мұның бәрiн бiзбен қарым-қатынас жасап отырған мемлекеттер көрiп-бiлiп, бақылап отыр. Олардың басшылары келгенде “демократияны дамытамыз” деп уәде беремiз. Оларға барғанда “елге оралып, ұшақтан түскен бойда-ақ демократияға кiрiсемiз” деп уәде етемiз. Келемiз де, керiсiнше iстеймiз. Содан кейiн бұл билiктiң, бұл мемлекеттiң олардың алдында қадiрi бола ма? Ал қадiрсiздiк – құлауға апарар жолдың алғашқы қадамы. Себебi, олар сенiмен санасудан қалады. Сенiң бiр сөзiңе сенбейдi. Девальвация, яғни құнсыздану дегенiмiз осы. “Сайлау өттi, ендi билiктi күшейтемiн” деу де ақылға сыйымсыз. Неге? Себебi, сайлауды ит талағандай етiп, әдiлетсiз өткiзедi. Халық әлi күнге дейiн жарасын жалап жатыр. Осындай жағдайда “сендердiң сөздерiңдi сөйлеген партияларды талқандаймын” деу – сайлаудың артын жабу емес, халықтың жарасын тырнай түсу. Бұл жерде билiк тұйық қуысқа өзiн-өзi қуып келедi. КДТ-ны жапқанымен, оған дауыс берген адамдар, партия көсемдерi ешқайда көшiп кетпейдi. Қайта олардың билiкке деген наразылығы одан әрi күшейе түседi. Ал осы уақытқа дейiн КДТ-ға iш тартып жүргендер ендi оның белсендi қолдаушыларына айналды. Бұрын бейтарап болып жүргендер КДТ-ға iш тарта бастайды. Халықтың қолдауы үнемi әдiлетсiз қудаланғандардың жағында болады. Адамзаттың психологиясы солай жаратылған.
– Билiктiң үлкен сайлау алдында “терiс көзқарастағыларды” қорқытуы шығар, бәлкiм бұл?
– Менiңше, билiктiң қазiргi iс-әрекетi – халықты одан әрi ерегестiре түсудiң жолы. Егер елбасы, оның бүгiнгi айналасы әлеуметтiк реформаларға, саяси реформаларға халықты жетектей алса, елдiң iшiндегi ерегес те, кикiлжiң де азая бастайды. Демократия дегенiмiз – қоғамдағы әр азаматтың өмiр сүру кенiстiгiн кеңейту деген сөз. Себебi, әр азаматтың сөз бостандығы, iскерлiк бостандығы iске асып жатса, барлық құқығы қорғалып жатса, салық комитетiндегiлер, учаскелiк полиция қызметкерлерi қоқаңдамайтын болса, оқып жатқан баласының болашағы жарқын екенiне көздерi жетсе, мемлекеттiң кеңiстiгi әрбiр адам үшiн кеңейедi деген – осы. Егер осының бәрiн бiр әкiмнiң немесе бiр адамның қолына ғана берсе, онда әрбiр адамның өмiр сүру кеңiстiгi тарылады.
– Соңғы уақытта батыл әрi ащы пiкiр айтып жүрсiз...
– Қатты пiкiр айтып та ықпал етуге болады. Президент қоғамдық температураның қаншалықты дәрежеде көтерiлiп келе жатқанын сезiнуi тиiс. Ал бiз – өз ойымызбен емес, қоғамдағы жинақталған проблемалармен өмiр сүретiн адамдармыз. Саясаткер деген сол. Егер ол қоғамда болып жатқан оқиғалар мен ой-пiкiрлерден өзiн бөлек алып жүретiн болса, оны ешкiм саясаткер деп қабылдамайды. Қоғамда қордаланған мәселелердiң барлығы бiздiң ойымыз бен бойымызда. Қоғамда проблемалар қордаланған сайын, температура көтерiлген сайын, бiздiң де айтар сөзiмiз күшейедi. Ащырақ әрi ашығырақ бола түседi. Бұл – саясаттың заңы.
– Билiкке жақындау жүретiн саясаттанушылар Украинадағы жағдай бiзде қайталанбайтынын айтады. Мәселен, Әзiмбай Ғалидың пiкiрiн алыңыз. Ендi КДТ-ның жабылуы билiктiң “бәрiбiр билiк бiздiң қолымызда” деген пиғылы емес пе?
– Саясаттанушылардың мұндай пiкiрлерiне күлiп қараймын. Украинада ма, Грузияда ма, Ботсванада ма, Малайзияда ма, кез келген саяси оқиға өзiнше өрбидi. Өзiнше дамиды. Ал Украина мен Грузияда неге бұлай болды? Себебi, билiк әдiлеттiлiктен мүлде алшақтап кеттi. Мемлекеттi жемқорлардың талқысына тастады. Тамыр-таныстық Грузия мемлекетiн жайлап алды. Украинаның экономикасын жайлап алды. Осы екi мемлекеттiң билiгi де саясаткерлердi қудалап, адам өлтiруге дейiн барды. Халыққа әдiлетсiздiктiң көкесiн көрсеттi. Оның “нәтижесi” екi жерде де анық көрiндi. Бiрiншi – парламенттiк сайлауда. Екiншi – президенттiк сайлауда. Билiктiң “халықты ашсам алақанымда, жұмсам жұдырығымда ұстаймын” деген саясаты халықты ашындырып, көшеге шығарды. Соңында екi мемлекетте де билiк ауысты. Егер әдiлетсiздiк пен озбырлық бiздiң елде де қайта-қайта қайталана берсе, мұндай жағдай бiздiң елде неге қайталанбайды?! Әлде қазақ халқы немесе Қазақстанда тұратын басқа да халықтар өзге материалдан жасалған ба? Бiзде намыс жоқ па? Бiзде әдiлетсiздiктi жеңуге деген iшкi сұраныс жоқ па? Бiзде жақсы өмiрге деген ұмтылыс жоқ па? Украинада халықтан қайсарлықтарының сырын сұрадық қой. “Алдау мен арбаудан, зорлық пен қорлықтан әбден шаршадық. Кеңес заманы – таза күшпен ұсталып тұрған заман едi. Осы заманды ұстау үшiн пәлендей ұрпақтың басы шабылды. Айдалды, атылды. Әсiресе, Батыс Украинада не болғанын өздерiңiз де бiлесiздер. Одан кейiн ел тәуелсiздiк алды. Ендi-ендi дами бастағанда билiк халықтың үстiн ауыр қара таспен тағы басып қойды. Аздаған демократиясы бар, аздаған авторитаризмi бар, аздаған нарығы бар, аздаған коррупциясы бар қоспа, әрi-сәрi қоғамнан құтылғымыз келдi. Шекарамыздың арғы жағында бiзбен бiр қарқында дамып бара жатқан елдердiң қандай жетiстiктерге жетiп жатқанын көрiп отырмыз. Ал бiз олардан кембiз бе? Даму жағынан шығыстағы көршiмiздiң (Ресейдiң – ред) алдына шығып кететiнiмiздi дәлелдегiмiз келдi”, – дедi алаңға шыққан халық. Бұл – ұлттық намыс. Ал қазақта намыс жоқ деп кiм айтты? Егер билiк мына партияны жауып, ана газеттi жауып, коррупцияны үдете берсе, коррупция жөнiндегi заңнамаларды сақтамаса, бiзде де осындай жағдай қайталануы мүмкiн. Саясаттанушылардың Қазақстанды жеке материк сияқты қарауы дұрыс емес. Әдiлетсiздiк пен әдiлеттiлiктiң сындарлы тепе-теңдiгi бұзылған жағдайда, қоғамның толқуы кез келген елде болады. Бұл да – өмiр заңы.
Мәселен, бiз Украинада жүрген кезде көлiк министрi атылып өлдi, шенеунiктер жан-жаққа қаша бастады. Бизнесмендер ақшаларын шетелдерге аударып, олар да бас сауғалауға көштi. Украина президентiнiң күйеубаласы В.Пинчук Криворожсталь металлургиялық комбинатын жекешелендiрiп алған болатын. Сайлау болмай жатып: “Мен мұның 1 миллиард долларын кем төлеппiн. Ендi соны төлеуге дайынмын”, – деп мәлiмдедi. Оның неге миллиард долларды жеткiзбей төлегенiн кiм бiледi?...
Сайлауда украин халқы тәуелсiздiк үшiн күрестi және осы жолы жеңдi.
– Бiраз зиялыларымыз “украин халқының саяси өресi бiздiкiнен биiк” деп бағалап жүр. Оппозицияның жеңгенiн сонымен байланыстырады. Соған қалай қарайсыз?
– Демек, сол зиялы қауым өзiне-өзi баға берiп отыр. “Менiң жазғандарым, менiң айтқандарым, менiң өмiрлiк шығармашылығым украиндардың кинорежиссерлерiнен, олардың журналистерiнен әлдеқайда төмен” деп отыр. Зиялы қауым өзiн-өзi жоққа шығарып отыр, ондай болса. Бұл – олардың “Менiң қосқан рухани дүниеммен тәрбиеленген ұрпақ әлi топас, бiз украиндардың ширегiне татымаймыз” дегенi. Ондай зиялылар өзiне-өзi некролог жазсын.
Ал өз басым бiздiң халықтың сана-сезiмi, рухани өресi украиндардан кем деп есептемеймiн. Олар да бiз сияқты. Олар да бiз сияқты Кеңес өкiметiнде 70 жыл өмiр сүрдi. Оның алдында Ресей империясының қоластында болды. Десек те, украиндардың бiр ерекшелiгi бар. Мәселен, бүкiл халық боп бүгiнгi күнi қарғап-сiлеп отырған бұрынғы президент Л.Кучма осыдан екi жыл бұрын “Украина – Ресей емес!” деген кiтап жазды. Ендi өзi жаза қоймаған шығар. Қучманың сол кiтабын соңына дейiн оқып шықтым. Кiтапта ол украин халқының орыстан бөлек халық екенiн дәлелдеп шығады. Автор бүкiл тарихи оқиғаларды қамтып, орыстың, поляктың, литвандардың арасындағы соғыстарда украиндардың өзiн сақтап қалғанын жазады. Ұлт ретiнде. Леонид Кучма өз кiтабын былай деп қорытындылайды: “Бiздi коммунистер орыстың ауылда тұратын, сало жейтiн iнiсi сияқты көретiн. Украиндар – орыстың iнiсi емес, бөлек халық. Менiң мiндетiм – соны дәлелдеу”. Олар мұны дәлелдедi. Президентiнен бастап. Олар өздерiнiң ұлттық ерекшелiгiне ерекше назар аударды. Бұл – бiр. Екiншiден, украин халқы ана тiлiн мемлекеттiк тiл дәрежесiне жеткiздi. Украинаға барсаңыз, барлық телеарна мемлекеттiк тiлде сөйлейдi. Президент те ресми жиналыстарда украин тiлiнде сөйлейдi. Ал Украинада ұлттық тiлдiң жағдайы қазақ тiлiнен әлдеқайда мүшкiл болатын. 1979 жылғы мәлiметтерге сүйенсек, украин халқының 12 пайызы “менiң тiлiм – украин тiлi емес” деп есептеген. Жартысынан астамы украин тiлiн мүлдем бiлмейтiн болып шықан. Бiзде жағдай ешқашан ондай болған емес.
– Ющенкомен сөйлесе алдыңыз ба? “Украинаның оппозиционерлерiне бiздiкiне қарағанда бiлiмдi, бiлiктi һәм ұйымдастырғыш” дейдi кейбiреулер. Осыған не дер едiңiз?
– Ющенкомен сөйлестiк. Ол Оразды (Жандосовты айтып отыр – ред) бұрыннан бiледi. Ораз ұлттық банктiң төрағасы болып тұрған уақытта ол Алматыға үлкен бiр жиналысқа келген. Екеуiнiң бұрыннан таныс-бiлiстiгi бар. Бiлiмдiлiгi жағынан бiздiң Ораздардың бiлiмiнен жоғары деп айта алмаймын. Бiр деңгейлес. Одан да басқа бiрқатар тұлғалармен кездесiп, пiкiрлестiк. Украинаның бұрынғы премьер-министрi Кинахпен жүздестiк. Премьер-министрдiң орынбасары болған Тимошенкомен де сұхбаттастық. Олардың бiлiмi бiздiкiнен жоғары деп айта алмаймын. Бiрақ Украинаның бiрiншi президентi Кравчук демократиялық сайлауда әдiл ұтылды да, “билiктi алам” деп таласпай, жеңiлiсiн мойындап, тағынан түстi. Кейiнгiлерге жақсы жол көрсетiп кеттi. Кучма да бiрiншi мерзiмiн демократиялық бағытта басқарды. Екiншiсiнде коррупцияға араласып, шетелге зымыран сатқанда ұсталды. Сол кездегi премьер-министр Лазаренко Америкада ұсталып, Кучманың қылмысы әшкереленiп қалды. Гонгадзенiң өлiмiнен кейiн Кучма неше түрлi айла-тәсiлдердi қолдана отырып, қоғамды тұншықтырып көрдi. Қолынан келмедi. Не десек те, оларда президенттiң, яғни билiктiң ауысу дәстүрi қалыптасты.
– Украинаның тағы бiр ерекшелiгi – билiкте жүрген адамдар оппозицияны ашық қолдап, көшеге шықты. Бiзде де ондай болуы мүмкiн бе?
– Мұны ендi “Отан” партиясының басшысы Ермегияевтан сұраңыз...
– Бiздiң кейбiр саясаттанушыларымыз “Украинаға қарағанда Қазақстанның әлеуметтiк-экономикалық жағдайы жақсы” дейдi...
– Украинаның экономикалық өсiмi бiздiкiнен жоғары. Iшкi жалпы өнiм – 12–13 пайыз. Бiзде – 9 пайыз. Бiз өзiмiздi-өзiмiз алдап жүрмiз. Екiншiден, Украинада зейнетақы сияқты әлеуметтiк төлемдер бiздiкiнен жоғары. “Бiз ТМД-ның алдындамыз” деген ұрандардың барлығы өтiрiк. Ондай әңгiмелерге көп сене берудiң керегi жоқ. Статистика бойынша сондай. Үшiншiден, Украинаның радасы – ондаған демократияның жеткен жетiстiгi, көрiнiсi. Ал бiзде халық санасайық деп жүрген парламент жоқ. “Парламент қандай шешiм қабылдар екен” деп жүрген халықты көрмейсiз. Себебi, парламенттiң шешiм қабылдамайтынын, тек тапсырма орындайтынын ел жақсы бiледi. Сондықтан да халық өздерiнiң саяси iс-бағдарларын жүргiзгенде парламент бар деп есептемейдi.
– Грузия мен Украинадағы оппозициялық күштердi шетелдердiң демократиялық институттары қолдады. Бiздiң оппозицияға шетелдiктердiң қолұшын беруi мүмкiн бе?
–Өз басым “шетел бiр режимдi талқандап, билiктi екiншi бiр топтың қолына алып бердi” дегенге сенбеймiн. Мұндай жағдай Африкада 60–70-жылдары болған. Қазiргi қоғамның даму деңгейiнде Украинада да, Грузияда да “бiреулер келiп демократия орнатып бердi” дегенге сенбеймiн. Әңгiме басқада. Азаматтық қоғам құру үшiн, тәуелсiз басылымдарды қолдау үшiн, көпжүйелi партияларды қалыптастыру үшiн бiзге көмек керек пе? Егер ол риясыз көмек болса, әрине, керек. Одан неге бас тартамыз? Олар Қазақстанды жаулап алайын деп жатқан жоқ қой. “Қазақстанда орнықты қоғам болсын” дейдi. Мәселен, мен Американың немесе Еуропаның мемлекеттiк қызметкерi болсам, бұл жөнiнде мiндеттi түрде ойлар едiм. Себебi, олар Қазақстанға ондаған миллиард инвестиция салып отыр. Олардың қаржысының жай-күйi мұнда қауiпсiз болу үшiн бiздiң қоғам ашық болуы керек.
Демократиясыз қоғам – тұрақсыз қоғам. Тұрақтылық дегенiмiз – қоғамдағы барлық пiкiрлердi ұштастырып, соның жүйесiн тауып отыру. Бұл тек демократиялық жолмен келедi.
– Бiрқатар саяси технологтар Украинадағы сайлауды “Ресейдiң жеңiлiсi, Еуропаның жеңiсi” деп бағалады...
– Бұл жерде Ресей Украинаның iшкi iсiне өзiнiң Қиыр шығысындағы бiр губерниясында сайлау өтiп жатқандай араласты. Павловский мен Никоновтар “Бiз Украинада бүйтiп жатырмыз, сүйтiп жатырмыз” деп күнде телеарналардан сөйлеп жатты. Украинаға Лужков барды, мемлекет басшысы барды. Астыртын ықпал етуге болар, бiрақ Ресейдiң өзiнiң отар елiнде сайлау болып жатқандай ашық ықпал етуi – украин халқының ашу-ызасын тудырды, намысын келтiрдi. Мұны iстеп отырған Еуропаның саяси технологтары емес. Керiсiнше, украиндарға Батыс халқының өмiр сүру үрдiсi, әлеуметтiк жағдайының жақсы болуы демеу болды. Демократиялық мемлекеттердiң халқы қалай өмiр сүретiнiн көрдi. Ющенко алдына қайткен күнде де Еуроодаққа кiрудi мақсат етiп қойды.
– Ресейдiң саяси технологтары, мәселен, аты таныс, болжамнан сирек жаңылысатын Дугиндер Путиннiң айналасында екi топтың жасақталғанын айтуда. Бiрiншiлерi – байығанды жек көрмейтiн ескi көзқарастағы бай-манаптар. Екiншiлерi –Батысқа қарайлайтын либералдар. Ресей империялық пиғылдан арылмаса, мұның екеуi де Путинге сүйеу бола алмайды екен. Демек, ресейлiктер өзiн-өзi кiнәлай бастады. Кiнәнi өзiнен iздей бастады. Өткенде Алматыға Лукашенко келiп кеттi. Ол бiздiң президентке “қорықпа, бiз бармыз” деп айтып кеткен жоқ па осы?
– Англия да, Испания да, Франция да, Португалия да үлкен империяның орталықтары болды. Бұл мемлекеттер қарамағындағы елдердiң жүгенiн сыпырып жiберiп, өте үлкен жақсылық iстедi. Өздерi де тез байып кеттi. Демек, Ресей де түбiнде соған келедi. Себебi, империя болып өмiр сүру мүмкiн емес. Ал егер сенiң көзқарасыңмен, мүддеңмен есептессiн десең, Жапония секiлдi қуатты мемлекет болуың керек. Қаржың көп, технология мықты дамыған, интеллектуалды әлеуетiң күштi мемлекет болуың керек. Сонда ғана сенiмен дүниежүзiндегi кез келген ел санасады. Империялармен қоштасатын кез келдi. Олармен әркiм әрқалай қоштасады.
Де Гольдiң шешiмiнен кейiн Франция Алжирдi жiбердi. Империя болып отыру экономикалық жағынан тиiмсiз екенiн сезiндi. Бұрынғы империялар колонияларды тонау арқылы байыған. Қазiр империяны ұстап тұру үшiн сен колонияларға көптеген қаржы бөлуiң керек. Жеңiлдiк жасауың қажет.Сонда ғана оны ұстап тұруға болады.
Украинадан кейiн Ресейдiң саяси элитасы қандай шешiмге келетiнiн бiлмеймiн. Мәселеге терең үңiлсе, ТМД мемлекеттерiнiң барлығымен тең қатынас ұстауы тиiс. “Тазы ашуын тырнадан алады” демекшi, егер Ресей “Украинадан айырылдық, қалғанын қамтып қалайық” десе, бiздi үлкен сынақтар күтiп тұр.
Өзара мүдделiк деген болады. Мәселен, 160 миллиондай халқы бар Ресейде бiздiң экономикалық мүддемiз бар. Ресей арқылы мұнай-газ құбырлары өтедi, көлiк және коммуникация байланыстары өтедi. Демек Ресеймен қазiргiдей экономикалық қатынаста болу бiз үшiн тиiмдi.
– Бiзде де Украинадағыдай екiге бөлiнуге дейiн жетiп қалған жағдай туып қалмай ма?
– 1993 жылы Түркияға түркi халықтарының бiрiншi халықаралық конференциясына бардым. Тұрғыт Өзал, Демирел, Түргеш, мен, бәрiмiз бiр отырдық. Әзiрбайжандар, қырғыздар, өзбектер “Бiз – түрiкпiз, сiздер – бiздiң ағаларымызсыздар” деп ұрып жатыр. Мен шықтым да, керiсiнше сөйледiм. “Бiз кешегi күнге дейiн отар ел болдық. Отарлықтың қамытын кеше ғана шештiк. Оның орны әлi жазылған жоқ. Жара болып тұр. Бiр қамытты шешiп, қанша жерден жұмсақ әрi жайлы болса да, екiншi қамытты кигiмiз келмейдi. Оның үстiне, арамызда басқа да адамдар отыр” – дедiм.
Жиынның соңына таман демалыс бөлмесiне бардық. Тұрғыт Өзал менi көрдi де, “Балам!” деп әңгiмеге тартты. Қолымнан ұстап отырып: “Жаңа сiз жөн сөйледiңiз. Қазақстан басқаларға қарағанда Ресеймен бiртұтас болып кеткен. Араларыңызды ажырату үшiн мәселенi пiсiрiп барып, сонан кейiн ғана кесiп тастап отыру керек. Ал шикi жерiн кесiп тастасаңдар қан шығады”, – дедi. 1993 жылы! Шындығында, бiз пiсiрiп кесiп, пiсiрiп кесiп, бiраз жерге бардық. Ендi сол кесiлген нәрсенi қайта жабыстырайық деп жатырмыз. Және ұмтылыс көп жағдайда бiздiң тарапымыздан болып отыр. “Құнажын көзiн сүзбесе, бұқа жiбiн үзбейдiге” келдi.
– Украина мен Грузия Еуропаға бет бұрды. Ал Қазақстан Ресеймен одан әрi жақындаса түсетiн секiлдi...
– Ресеймен сауда қатынасы, экономикалық байланыс тиiмдi. Бiртұтас экономикалық кеңiстiктен қашудың керегi жоқ. Бiрақ тәуелсiздiгiмiздi сақтауымыз керек. Болашақта Еуроодаққа жақындауымыз керек. Оның екi жолы бар. Бiр жағынан, Ресей реформаларды сәттi өткiзiп, Еуроодаққа қатардағы мүшесi ретiнде өзi қосылуы мүмкiн. Ондай жағдайда Еуропаға бару бiзге оңай болады. Егер Ресей мұндай жолды қаламаса, бiз де орманның iшiнде адасып жүре бермей, өз жолымызды таңдап, өз бетiмiзбен қосылуға тырысуымыз керек.
– Тәтiшевтiң қазасына байланысты күдiктi сыбыстар көп. Депутаттық комиссия құрып немесе демократиялық күштер араласып осы мәселенiң мән-жайын ашып алуға болмай ма?
– Комиссия құрудан гөрi, менiңше, тергеушiлердiң барлық мәлiметтерiн жариялау керек. Және оларға өз айғақтарын дәлелдеп берулерi керек. Мәселен, қасында болған кiм? Немен айналысады? Бұрын қандай кәсiппен айналысқан адам? Қандай техникалық жағдайда шүрiппе басылып кеттi? Мұндай сұрақтарды журналистер де зерттеуi керек. Сонда барлық күдiк-алаң айқын болады.
– Билiк үлкен сайлау алдында әртүрлi қадамдарға баруы мүмкiн. Қандай болжамдар бар?
– Партияларды, газет-журналдарды жабуы мүмкiн. Саяси қайраткерлердiң үстiнен жөндi-жөнсiз қылмыстық iс қозғалуы мүмкiн. Бiрақ осыны жасап отырған адамдар бiр нәрсенi түсiнуi тиiс. Олар мемлекет басшысынан бастап телеарналарға, газет-журналдарға шықпай, кабинеттерiнде тып-тыныш отыра алмайды. Елмен араласады. Сонда халықтың көзiндегi “Қорыққаныңыздан не iстеп жатырсыз?” деген сұрақты көруi керек. Сол жанарларға тiке қарау ешкiмге оңай болмайды.
– Билiк дағдарып отыр деймiз. Осы қандай көлемдегi дағдарыс? Болмашы ма әлде өте үлкен көлемде ме?
– Билiктегi дағдарыс өте үлкен көлемде. Себебi, мемлекеттi ұстап тұратын негiзгi қоғамдық құрылымдар қалыптасқан жоқ.
Халық саяси мүдделi топтарға бөлiнедi. Яғни саяси партиялар. Бiзде саяси партиялардың шынайы қалыптасуына мүмкiндiк жоқ. Мәселен, “Отанды” немесе Азаматтық партияны партия деп айтпайсың ғой. Қолдан жасап, қобыратып қойды. Бұлардың барлығы – әлсiз. Бұл саяси партиялар халықтың ниетiн, талап-тiлегiн ескеруi керек, елге не ұнайды, не ұнамайды, осымен айналысуы керек. Жаңағы саяси партиялардың үстiнде тұратын, яғни келесi кезең билiкке, парламентке айналуы керек. Қайсысының мүддесi биiгiрек, сол партия парламентте көбiрек болады. Бiзде ондай парламент те жоқ. Осындай әлсiреген, шатқаяқтап зорға тұрған құрылымдардың үстiнде президент отыр. Асты әлсiз болғаннан кейiн, үстiндегiлердiң де тағдыры күмәндi. Жардың басында отырған сияқты. Мұндай жағдайда тұрғанымен қоймай, жоғарыдағылардың өздерi быт-шыт болып бөлiнiп кеттi. Бiр отбасының өзiнен екi партия шықты. Металлургиялық барондардың, яғни Машкевичтердiң жеке мүддесi бар. Ауыл шаруашылығын айналшықтап, қырман күзетiп жүргендердiң жеке партиясы, жеке мүддесi бар. Олар партиялық ниетте құрылмағандықтан, өздерiн-өздерi жейтiн жолға түстi. Мәселен, бiрiншi топ күшейедi де, екiншi топты жейдi, үшiншiсi келедi де екiншiсiн жейдi. Материалдық игiлiктер үшiн бiр-бiрiмен ырылдасып жатады. Қысқасы, ол төбенiң басында да тыныштық жоқ. Дағдарыс содан туып отыр. Түбiнде билiктегiлер бiр-бiрiмен қырықпышақ болады.
– Отбасындағылар байлыққа таласып жатыр ма, әлде билiкке ме?
– Ең үлкен байлық қазiр билiк қой. “Самая твердая валюта – это власть”.
– Қазiр оппозицияның ауызбiршiлiгi қаншалықты деңгейде? Үйлестiру кеңесiн құрып жатырсыздар. Iрiткi салатын саңылаулар қалып қойып жатқан жоқ па?
– Ауызбiршiлiк жауапкершiлiктен туындайды. Егер бiз жауапкершiлiгiмiз бар адамдар болсақ, онда алға қойған мақсаттары бiр топтар сол мақсатына жету үшiн күш бiрiктiрулерi керек. Себебi, бiзге қарсы тұрған күш өте үлкен. Билiк! Сондықтан да жауапкершiлiгi бар азаматтар саясатқа келген болса, онда барлығы бiрiгуi керек. Не анда жоқ, не мұнда жоқ, екi ортада серуендеп жүретiн жағдай жоқ. Баяғыда Собчак марқұм туралы бiр анекдот бар едi. Горбачев Халықтық кеңестiң съезiн өткiзiп жатып, былай айтатын көрiнедi:
– Былай келiсейiк. Социализмдi қолдайтындар оң жаққа отырыңдар, капитализмдi қолдайтындар сол жаққа отырыңдар!
Ортада Собчак марқұм жүгiрiп жүр дейдi.
– Собчак, неге екi ортада жүгiрiп жүр? – деп сұрапты Горбачев аң-таң қалып. Сөйтсе, Собчак: “Капитализмдегiдей өмiр сүрiп, социализмдегiдей жұмыс iстесем бе деп едiм”, – десе, Горбачев:
– Онда президумға шығыңыз,– дептi.
Мұндай пиғылдағы адамдар саясаттан кетуi тиiс. Қазiр саясатта барлық нәрсе анықталып жатыр. Жауапкершiлiктен кейiнгi кезең – бұл бiздiң ұйымдасуымыз. Үйлестiру кеңесiн құру да – осы ұйымдастырушылықтың жетiстiгi. Осы кеңес құрылғаннан берi демократиялық партиялар бiрiн-бiрi сынауды қойды. Байқаған шығарсыздар. Бұрын бiрiн-бiрi шұқылап жататын. Әрине, сын да керек. Бiр-бiрiмiздi үйлестiру кеңесiнде сынаймыз. Кемшiлiгiмiздi көрсетемiз. Бiрақ көзге шұқып, ерегес тудыру жоқ.
Бiздiң қоғам қайда бара жатыр? Егер ел осы Конституциямен басқарыла берсе, ұры-қарысы көп, жемқорлығы жыртылып-айырылатын қоғам бола бередi. “Ендi бұл мемлекеттi тұрақты қылу үшiн, әдiлеттi қылу үшiн қандай Конституция керек?” деген мәселеге терең үңiлiп, жаңа Конституцияны жазуға кiрiстiк. Бұл да – бiрлескен жұмыс. Саяси күштер бiрлесiп бiрдеңенi жасағанда ғана жетiстiкке жетедi.
– Қажыгелдин “Ақ жолдың” қанатының астына жиналайық” деп хат жазып, үн тастады. Сiздер өздерiңiзше бiрiгiп кеттiңiздер де, Қажыгелдин шет қалған сияқты...
– Бүкiл оппозициялық партияларды бiрiктiру – максимализм, ендi. Әр партияның тарихы бар, қалыптасу кезеңi бар, өткенi бар емес пе. Соның бәрiн жиып тастап, сайлауда көбiрек дауыс алған бiр партияның астына кiрiп кетейiк деуге болмайды. Әр партия өзiнiң құрылымын сақтап, Үйлестiру кеңесi арқылы жақындасса, менiңше, дұрыс болады.
– Президенттiң кеңесшiсi Ертiсбаев: “Оппозицияның бiрiгуi мүмкiн емес. Себебi, олардың өз арасынан бiр көсем шығаруға амбициялары жiбермейдi”, – дейдi. Ертiсбаевтiкi ақпараттық шабуыл ма әлде сiздердiң араларыңызда осындай мәселе шын мәнiнде бар ма?
– Ертiсбаевтiкi қоздыру ғой. Өздерiңiзге мәлiм, мiне, үш партия бiрiктiк. Бiрнеше саясаткер бас бiрiктiрдiк. Бұған амбициямыз кедергi жасаған жоқ. Үйлестiру кеңесiнiң ортақ бiр төрағасын – Жармахан Айтбайұлын сайладық. Ертең үлкен демократиялық қозғалыс құрамыз деп отырмыз. Оған да амбициямыз кедергi келтiрмейдi. Амбиция жауапкершiлiгi жоқ адамдарда болады. Жауапкершiлiгiң жоқ болса, онда ойыңа түскен құрттың жетегiнде боласың. Ал егер жауапкершiлiгiңдi сезiнiп, артыңнан ерген сан мыңдаған адамның тағдырын ойласаң, амбицияңды үйiңдегi мұздатқышқа салып қойып, мәселенi ақылмен, парасатпен шешуге тырысасың.
– Ашық әңгiмеге келген адамдардың барлығынан: “Болашақ президент кiм болады?” дегендi сұрап келемiз. Барлығы нақтылы жауап бермейдi. Кеше Жармахан Тұяқбай да солай дедi. Ел арасында Тұяқбай да, өзiңiз де, Әбдiлдин де, Сүлейменов те айтылып жүр. Мүмкiн, ел қара тұтатын бiр адамның атын нақты айту керек шығар.
– Демократиялық күштердiң арасынан ортақ бiр тұлға шығару – бiздiң мiндетiмiз. Сол тұлғаны шығару жолында жұмыс iстеп жатырмыз. Бiз қолдаймыз деген тұлға бар. Егер барлық оппозициялық күштер соның пайдасына дауыс берсе, соны қолдаймыз.
– Осындай өзгерiстерге халықтың дайындығы қалай?
– Өткен парламенттiк сайлаудағы халықтың дайындығын билiк байқамаған болды. Өткен сайлаудың өзiнде халықтың дайындығы 20-30 пайызға өстi. Өздерiңiз көрдiңiздер, шындығын айтқанда, қысымға қарамастан халық демократиялық күштерге дауыс бердi. Халық ол дауыстың қалай бұрмаланғанын көрдi. Халықтың ар-намысына тидi. Ағатаева, Бояркин немесе Омаров сияқтылардың сайлаудан қалай өтiп кеткенiн көрдi. Демек, бұл парламент iске қосылғаннан кейiн, халық бұдан ешқандай әлеуметтiк өзгерiс күтпейдi. Халықтың құқығы аяққа тапталған соң, келесi сайыста елдiң жауапкершiлiгi арта түседi. Оған саяси партиялардың атқарып жатқан жұмысын қосайық. Өзгерiстер болатыны кәмiл. Халықты көшеге алып шығып қақтығыстыру мiндет емес. Әр қалада, әр ауылда, әр сайлау учаскесiнде сайлаудың әдiлеттi өтуiне халықтың өзi мүдделi болуы керек.
Билiк мектептiң мұғалiмдерiн үлкен қорлыққа дейiн алып барды. Жақында бiр жазушы ағамыздың үйiнде болдым. Соның үйiндегi жеңгей мұғалiм екен. “Жандосов сайлауда жеңiлдi дегенде, бес мұғалiм отырып жыладық. Себебi, сол қылмысқа бiздiң қатысымыз болды. Мәжбүрлегенге көнгенiмiзге ыза болып жыладық”, – дейдi ол кiсi. Бұның бәрi бүгiн болып, ертең кетiп қалмайды ғой.
– Қазiр студенттердiң арасынан кәдiмгi көшеге шығып, талап-тiлектерiн айта алатын топтар пiсiп-жетiлiп келедi. Оған қоса, ауылдан келiп, базар кезiп немесе Сейфуллин көшесiнiң бойында жұмыс iздеп тұрған жастар тағы бар. Сайлау кезiнде солармен кездесе алдыңыздар ма?
– Сайлау кезiнде барлық топтармен кездестiк. Бұл жерде екi мәселе бар. Украинада “Пора” деген жастардың ұйымымен кездестiк. “Кучманы қолдап отырған шығыстағы көршiлерiмiз тәуелсiздiктiң 14 жылында Кеңес Одағының дәмiн татпаған жаңа буынның өсiп жетiлгенiн есептеген жоқ. Олардың қателiгi – осында. Бiз – тәуелсiздiктiң жемiсiмiз. Бiреудiң айдағанына жүрiп, айтқанына көнетiн бiз емес. Бiздiң өз қалауымыз бар. Бiз “советизмдi” көргенiмiз жоқ, қайтып айналып келсе, көргiмiз де келмейдi. Сондықтан осы ұйымды құрдық”, – дедi жап-жас қыздар.
Менiңше, мұндай ой Алматының студент жастарында да жоқ емес. Қазiргi ұрпақ бiз бастан кешкен Желтоқсанды неге бастарынан кешуi тиiс? Екiншiден, жабайы урбанизацияның әсерiнен қалаға ағылып жатқан жастардың не тұрағы, не баспанасы жоқ, босып жүр. Бұл оқ-дәрi салынған бөшке секiлдi, кез келген күнi жарылуы мүмкiн. Олардың басындағы қиыншылығы мен болашағының бұлдырлығы кез келген нәрсеге итермелеуi мүмкiн. Мүмкiндiгiнше оларды саясатқа пайдаланбай, жағдай жасау арқылы әлеуметтiк ахуалын түзеу керек. Мұндай жастар бiзге жиi келедi.
– Украинадағы жағдайды бiздiң жастар барып көрдi ме?
– Киевте әр тараптан барған қазақ студенттерiн көп кездестiрдiк.
– Қазақстанда мықты саяси технологтар бар ма?
– Өткен сайлауда “Асармен” Глеб Павловский деген саяси технолог жұмыс iстедi. “Асардың” қанша дауыс алғанын бiлесiздер. Украинада да сол Павловский жұмыс iстедi. Билiк жеңiлiп қалған соң, Янукович оны артынан бiр теуiп, қуып шықты. Ал бiзде ғылыми тұрғыдан саяси болжам жасайтын Сәбит Жүсiпов бар. Ерлан Қариннiң болжамы ойға қонымды. Әзiмбай Ғалидiң ұлттық мүдде тұрғысынан айтқан ой-пiкiрлерi өте орнықты. Жалпы, саяси технологияны шебер қолданатын адамдар жоқтың қасы. Бiзде көбiнесе аттас үмiткер тiркеу, жалған ақпарат тарату, яғни “пәленше үмiткер өлiп қалды” деп бұрыш-бұрышқа iлiп қою сияқты жиiркенiштi лас технологиялар пайдаланылады.
“Саяси технология” дегенiмiз не? Мұнда ең алдымен технология емес, саясат болуы керек. Ал, технология – саясатты жеткiзудiң жолы ғана. Бiзде саясат жоқ та, өңкей технология. Сондықтан оған сенген партия да, оған сенген адам да үнемi құлап жатады. Әуелi саясатын қалыптастыру керек қой.
– “Ақ жолдың” депутаттық мандаты не болып кеттi өзi? Әлихан бармаймын дедi. Кезек сiзге келiп тұр ғой...
– Сайлаудың әдiлетсiз өтуiне байланысты мен министрлiк қызметтен кеттiм. Ендi соны жоққа шығарып, депутаттық орынға барып отыра алмаспын.
– Тiзiм бойынша сiзден кейiн де кезектi үмiткер тұрған жоқ па?
– Бұл жерде Балиева ханымның бiр құйтырқысы бар. Әлихан орнынан бас тартқан соң, орынтақты кезектi адамдарға ұсынуы тиiс едi. “Сiздер съезд өткiзедi екенсiздер. Бұл мәселе сонда шешiлуi тиiс”, – деп керiледi.
– “Ақ жолдың” съезi болады екен дегенге көп болды. Осы жиын қашан болады?
– Демократиялық күштер үлкен өзгерiстерге дайындалып жатырмыз.
– НКВД билiк пен оппозицияның арасында көпiр болады деп есептеушi едiк...
– Кез келген көпiрдiң тiрегi болу керек қой. Өткен сайлау НКВД-ге тiрек бола алатын едi. Қазiр НКВД-нiң тiрегi жоқ. Билiк “басқаша ойлайтын” адамдардың барлығын сайлауда алдап кеттi. Онысымен қоймай, “мынадай ойын ойлап таптық, кел, тағы ойнайық” дейдi. “Ей, өткен сайлауда сен бiздi алдап кеттiң ғой. Ендi қалай ойнаймыз?” – деймiз бiз. Халықты ойынмен алдауға болмайды. Халыққа нақтылы саясат керек. НКВД не үшiн керек? Саяси реформалардың бағдарламасын жасау үшiн. “Бiзде бағдарламаның дайыны бар. Ал да, жасай бер”, – деймiз бiз. “Жоқ, халық талқылап жатқанымызды көрсiн” деп олар керi кетедi. Жеме-жемге келгенде осыған қатысты мәселенi президент өзiнiң нұсқауымен шеше салады. Сонда НКВД неге керек?
– Араларыңызда билiктi жақсы көретiн адамдар да жоқ емес. Осындай жауапкершiлiк жағы қандай болар екен?
– Адамдар әртүрлi болады. Кейбiреулер билiктiң жақсы көргенiн жақсы көредi. Кейбiреулер билiктi өздерi жақсы көредi. Екеуiнiкi де дұрыс емес. Билiктi не үшiн жақсы көруге болады? Егер билiк халықтың тұрмысын жақсартуға, ұлтыңды дамытуға мүмкiншiлiк беретiн жағдай жасайтын болса, оны жақсы көруге болады. Билiкпен дұрыс қоштаса бiлу де – өнер.
– “ҚДТ-ны жабу – президенттiң ең үлкен қатесi” депсiз ғой. Сонда президент бұған дейiн мұндай үлкен қателiк жасаған жоқ па?
– Иә, президенттiң бұдан үлкен қателiгi болған жоқ. Ғалымжанды абақтыға айдауы бiр қателiк болды. Сайлауды әдiлетсiз өткiзуi – екiншi қателiгi. Үшiншiсi – ҚДТ-ны жабу. Қателiктерден шығуға жол iздеймiз деп жүргендегi соңғы солақай iсi өте ерсi болды. Себебi, бұл – қателiктерден кейiнгi қателiк.
Саясат – алма-кезек дүние. Егер ертең сенi қарсыласың жеңсе, қарсыласыңа кезiнде не iстедiң, ол да саған соны iстейдi. Ең болмағанда, соны iстеуге моральдық құқығы бар. Саясатта ешқашанда артық қимылға баруға болмайды. Заңнан тыс қимылға баруға болмайды. Мәселен, 30 жылдан астам ел басқарған Димекеңнiң қанша саяси қарсыласы болса да, “шектен шығарлық iске барды” дегендi естiгенiм жоқ. Ол кiсiнiң арты жақсы болған себебi сол.
– Күнi кешеге дейiн президентке ықпал етуге тырысып келдiңiз. Соңғы уақытта екеуiңiздiң араларыңызда қарым-қатынас болған жоқ па?
– Жаңа жылмен құттықтағаны болмаса, еш нәрсе болған жоқ.
– Жақаң туралы не айтасыз?
– Жармахан – аяқасты жарылған жанартау емес. Ол Мәжiлiстiң төрағалық қызметiнде отырып та Конституцияны өзгерту керектiгiн айтты. Соның сәл алдында президент: “Конституцияны өзгерту – шайтанның iсi”, – деген болатын. “Жер туралы” Заң қабылданған кезде де жақсы қайсарлық көрсеттi. Билiкте жүрiп ондай қадамдарға бару оңай емес. Жемқорлыққа, анау-мынауға қатысы жоқ. Қоғамға жасалған зорлық-зомбылыққа көнбей, “Отаннан” кетiп, оппозициялық бағыт ұстануы – Жақаңның бұрыннан iстеп келе жатқан жұмысы мен ой-жүйесiнiң жалғасы сияқты. Ол кiсiнiң Бас прокуратурада жұмыс iстеген уақытында Үркiмбаевпен, Шумовпен және басқа да министрлермен қалай күрескенiн өздерiңiз де бiлесiздер. Кейiннен сол қызметтi атқарған адамдардың ешқайсысы ондай iске барған жоқ. Бұл да Жақаңның жеке басының тазалығы. Жақаңның жауапкершiлiгi мол. Прокурор болудың өзi мол жауапкершiлiктi тiлейтiн қызмет қой.
Жармахан Тұяқбайдан сескенудiң қажетi жоқ. Керiсiнше, осындай қабырғалы саясаткердiң оппозиция жағына шыққанына қуануымыз керек.
– Кейiнгi уақытта Нұрқадiлов сiздерге өкпелегендей болды. Осының аяғы не болды?
– Зәкеңмен қарым-қатынасымды алдыңғы сұхбаттарымда айттым ғой. Саясатқа келген соң, қоғамды қалай жаңартасың, оны қалай тазалайсың, қоғамды қалай дамытасың, соның жолын ұсына келуiң керек. Конструктивтi саясаткер дегенiмiз осы. Апыр-топыр саясат көп жеңiс алып келмейдi. Бiрақ Зәкеңде жүрек бар. Ауыр да болса, ащы шындықтарды айтып жүр.
– Әбдiлдин саясатты ғана емес, қазақы салт-дәстүрдi де терең бiледi деп естимiз...
– Секең – кәнiгi саясаткер. Әлi де болса бабындағы саясаткер. Ораз екеуiмiз “Секе, осы сiздiң партияңыздың аты сiздiң атыңызға жараспайды” дегендi қалжыңдап жиi айтамыз. Себебi, қазiргi заманда қоғам “коммунистiк партия” деген аттың өзiн терiс қабылдайтындай. Шындығын айтсам, ол кiсi көзқарас жағынан коммунистерден көш iлгерi тұрған адам ғой.
– Әңгiмеңiзге рақмет.

Әңгiмелескендер Әмiрхан МЕҢДЕКЕ, Шыңғыс МҰҚАН

« алдыңғы бетке  |  келесі бетке »
ПІКІРІН БІЛДІРГЕНДЕР (0)
Пікіріңізді бөліскіңіз келсе:*
Жазылатын пікірдің көлемі 500 символдан аспауы керек
Аты-жөніңіз:*
E-Mail (сайтта жарияланбайды):
Мына код-сандарды енгізуіңізді сұраймыз:*
Жаңарту
* - жазылуы міндетті
Осы тараудағы мақалалар