– Қазақстанда сайлаулардың бәрi мерзiмiнен бұрын өтетiнiне бәрiнiң етi өлiп кеттi. Бұл тiптi күлкiлi дәстүрге айналды. Ресейдi қараңыз, жақында мемле­кеттiк думасын бесiншi рет сай­лайды. Ресей дума сайлауын уақытында өткiзедi. Өзге партияларды “Единая Россияның” табанының астына жығып беру үшiн сайлауды мерзiмiнен бұрын өткiзу олардың ойларына да келмейдi. Ал бiзде бәрi керi­сiнше. Ақорданың кейбiр әре­кеттерiне қарап, бiз тағы да парламенттi таратып жiберетiнiн түсiндiк.

– Мәселен, “Ақ жол” партиясының жетекшiсi ауысты. Бәйменов қанша жерден былқ-сылқ етiп тұрса да, билiкке Перуашев сияқты толықтай тәуелдi адам қажет болды. Қазақстан комму­нистiк партиясының қызметi жарты жылға тоқтатылды. Тәуелсiз бұқаралық ақпарат құралдарына қарсы сот процестерi басталды. Құдайшылығын айтайық, бiз пар­ламенттi жаңа жылдан кейiн тарататын болар деп күткенбiз. Оның үстiне биыл желтоқсанда тәуелсiздi­гi­мiздiң 20 жылдығын тойлаймыз. Логикаға салсаңыз, пар­ламент шартты түрде болса да, қажеттi декларацияларды қабылдауы керек емес пе? Парламенттiң соңғы құрамы заңсыз сайланса да, билiк халықтың алдында әдеп сақтауы қажет едi. Бiз қаласақ та, қаламасақ та, халықтың түсiнiгiнде парламент деген ұғым болды. Билiк басындағылардың мерзiмiнен бұрын сайлау өткiзу туралы шешiмi олардың әлсiздiгiн көрсеттi. Билiк әлденеден қорқатынын сездiрiп алды.

Халық дауыс бермей қоя ма деп қорқады. Егер сайлау өз уақытында, 2012 жылдың тамызында өтсе, жеңiске жету мүмкiндiгi азаяр едi. Оған себеп жеткiлiктi. Елдегi экономикалық ахуал, билiктiң жүргiзiп отырған сая­сатына қарсылықтың кү­шеюi. Халық қандай да бiр өзгерiстiң уақыты жеткенiн түсiнiп отыр. Өйткенi көпшiлiк әлеуметтiк-экономикалық тұрғыда тығырыққа тiрелдi. Одан шығар жол көрiнбейдi. Ал билiктiң мұны түсiнгiсi келмейдi. Өзi салып алған ескi соқпағына қайта түсiп, өгiз аяңмен келедi. Бұл – өз-өзiне деген сенiмсiздiктiң айқын белгiсi. Оның үстiне әлемдiк экономикалық дағдарыстың дүбiрi естiлiп қалды. Мұнайдың бағасы құлдырауы мүмкiн. Мұндай жағдайда мұнай саудасына ғана iлiнiп тұрған Қазақстан экономикасы күйреп қалады. Оның салдары қалай болмағын болжау қиын емес. Бұл туралы билiк ештеңе айтпайды. Тамаша өмiрдi тек “Хабар” телеарнасынан көресiз, Ақорда мен “Самұрық-Қазынаның “тұрғындары” байыған үстiне байып жатыр. Мұны жұрт көрiп-бiлiп отыр. Сондықтан да егер сайлау өз уақытында өтсе, билiктiң партиясы жеңiске жете алмауы мүмкiн. Дегенмен де билiк үйренiп қалған әрекетiне басып, бұл жолы да “сайлаушылардың 90 пайызы дауыс беруге қатысты” дейтiнiне күмән жоқ.

– Әрине, олай емес! Бiз 2007 жылы да солай болар деп ойлағанбыз. Бiрақ билiк сол кезде тоқсан пайыздық көрсеткiштi маңдайына жазып алды. Президенттiк сайлауда да сол көрсеткiшке жармасты.

– Шындығында, билiк өз өтiрiгiнiң тұтқынына айналды. Есiрткiге елiткен нашақор сияқты құдды. Мемлекетке, қоғамға, тiптi Назарбаев пен “Нұр Отан” партия­сының беделiне нұқсан келiп жатқанын ойлағысы да келмейдi. Бұл – билiктiң ғана емес, қоғамның да қасiретi.

– Билiктiң есiрткiге елiт­кендей жоғары пайыздық көрсеткiшке жармасып алғанына қарамастан сайлауға қатысамыз деп шештiңiздер ме?

– Бiз сайлауға қатысамыз және оған дайынбыз. Кедергiлер кездесетiнiн түсiнсек те, осындай шешiмге келдiк. Жаңа жылдық мерекенiң алдында жұрт сайлауды емес, мерекеге дайындықты, сыйлық сатып алуды ойлайды. Дегенмен де, бiз құры қарап жатқан жоқпыз. Ойластырған айла-тәсiлдерiмiз бар. Сайлауалды нау­қанда соны iске асыруға тырысамыз.

– Бұл туралы айтуға әлi ерте. Мұнымыз сайлаушыларға тосын сый болса деймiз.

– Егер өзiңе-өзiң сенбесең, онда несiне саясатпен айналысасың? Халыққа бiздiң айтарымыз бар. Бiз ел басқарудың авторитарлы түрiне балама ретiнде бас­қа жолды көрсетемiз. Бiз билiктiң ауыспалылығын қамтамасыз етудi ұсынамыз. Бiз сайлауларды әдiл өткiзудi, БАҚ-тың тәуелсiздiгiн қамтамасыз етудi талап етемiз. Бұл жай ғана құрғақ сөз емес. Бiздiң елде мұны жүзеге асыруға мүмкiндiк бар. Еуропаны, басқа да өркениеттi елдердi қараңыз, олар президентiн, премьер-министрiн әдiл сайлайды. Уақыты бiткенде олар ың-шыңсыз орнын босатып бередi.

Бiздiң елде жиырма жылда билiк ауысқан емес. Билiктi өз еркiмен өткiзiп беру дәстүрi жоқ бiзде. Жұрттың санасына бүгiнгi билiк туралы аңызды сiңiрiп тастағаны соншалық, кейбiреулер билiктiң ауысқанынан қорқады. Назарбаев билiктен кеткен соң өмiр тоқтап қалатындай көредi. Шындығында олай емес. Сондықтан да өзгерiс болуы қажет. Онсыз да соңғы уақытта Қазақстандағы тұрақтылық туралы аңыздың күл-талқаны шықты.

– Иә. Уахабистер төбе көрсет­тi, айдың-күннiң аманында адамдарды атып тастады. ҰҚК мен полицияның қаза болған жiгiттерiне обал. Олардың не жазығы бар едi?

– Мұнда түсiнiксiз жайттар көп. Дегенмен, бiр нәрсе анық – билiк қарапайым адамдарды жанкеш­тiлiкке дейiн жеткiздi. Байлар мен кедейлердiң арасы алшақтап кеткенiн жұрт көрiп жүр. Қазiр өте қауiптi жағдайда тұрмыз. Байлардың 10 пайыз табысы ел тұрғындарының табысынан елу есе көп. Көлбеңдеген қымбат көлiктер, хан сарайындай үйлер, шенеунiктердiң аста-төк өмiрi... Мұның бәрi жұрттың көз алдында. Шенеунiк айлық жалақысына осылайша шал­қып өмiр сүре ала ма? Жоқ. Ендеше, ұрлап алған. Кiмнен ұрлауы мүмкiн? Әрине, қарапайым халықтың қалтасынан. Әдiлдiк қайда сонда?

Бiздiң елдi жемқорлық жаулап алды. Қайда барсаң да, көретiнiң осы. Жұрт тығырыққа тiрелгенде, одан шығар жол жоқ екенiне көзi жеткенде мәселенiң шешiмiн экстремистiк ағымдардан iздейдi.

– Мұндай әрекеттер қатал түрде жаншылатыны анық қой. Оның үстiне “Ұлттық қауiпсiздiк туралы” заң қаралып жатыр. Бұл заң бойынша экстремистiк дiни ағымдар, наразылықтың радикалды түрi мемлекеттiң тұрақтылығына қауiп төндiредi.

– Оныңыз жөн. Бiрақ наразылықты басып тастаумен мәселе шешiлмейдi. Қытайда жемқорлық жасағандарды өлiм жазасына кеседi, Кеңес одағында жемқорларды ұзақ мерзiмге соттады. Жем­қорлық жойылды ма? Жойылған жоқ. Мәселенi шешудiң жолы бiреу-ақ. Ол – халықтың әлеу­меттiк-экономикалық әл-ауқатын жақсарту, заңдардың сақталуын қадағалау. Бiз мұны жиi айтып жүрмiз. Парламенттен шынайы оппозиция орын алуына Ақорда мүдделi болуы керек. Өйткенi оппозиция мәселенi шешудiң балама жолын ұсынады. Шынайы бәсеке­лестiктен кейiн тығырықтан шығар соқпақ көрiнедi. Адамдар ерiк­кеннен уахабист немесе жиһадист болмайды. Мәжбүрлiктен сондай жолға түседi. Ал егер парламентте оппозиция болса, мәселенiң шешiмiн табу әлдеқайда оңай болар едi.

– Сiздер халықты бағдарламаларыңызбен таныстыруға дайынсыздар ма? Партиялық тiзiмге кiмдер кiрдi? Нендей жаңалықтарыңыз бар?

– Бағдарлама туралы әзiрге айтпай-ақ қояйын. Бiр нәрсе анық, бағдарламамыз халықтың ой-пiкiрiмен астасып жатыр. Партиялық тiзiм туралы да осыны айтуға болады. Бастапқы нұсқасын жасап қойдық. Дегенмен де мұны партияның 26 қарашада өтетiн съезiнде бекiтуiмiз керек.

– Бiздiң партияда қоғамға танымал, салмақты тұлғалар “Нұр Отаннан” көп. Және де олардың көпшiлiгi алдағы сайлауға қатысады деп сенемiн. Әзiрге олардың аты-жөнiн атамай-ақ қояйын. Партия съезiнде бәрi белгiлi болады.

– Әңгiменiң ашығына көшсек, жоқ дегенде парламенттегi орындардың жартысынан үмiтiмiз бар. Егер сайлау әдiл өтетiн болса, сайлаушылардың жартысынан көбi бiздi қолдайды. Телеарналардан таң атқаннан кеш батқанға дейiн халықтың көретiнi тек “Нұр Отан”. Сайлау комиссиясы толықтай билiк партиясынан жасақталған. Билiк демократиялық оппозициядан сескенедi. Әйтпесе, қайта-қайта сайлауды мерзiмiнен бұрын өткiзер ме едi? Сайлау туралы заңға өзгерiс енгiзiп, сайлауалды науқан мерзiмiн қысқартар ма едi?

– Болат Мұқышұлы, сiздiң айтып отырғаныңызды талайдан берi естiп келемiз. Мүмкiн батыл қимылдаудың, нақты әрекетке көшудiң уақыты келген шығар?

– Бұл пiкiрiңiзбен келiсемiн. Мәселенi шешудiң жолын iздестiрiп жатырмыз.

– Қазақстанның қаржы жүйесi бүк түсiп жатыр әлi. Мұны бәрi бiледi. Шынайы рейтинг бойынша бiз көптеген елдерден артта қалдық. Тiптi дағдарысты өткерiп жатқан Беларусьтiң өзi бiзге шаң қаптырып кеттi. Ақорданың мұны мойындағысы келмейдi. Президент Назарбаевқа ода айтқаннан басқа бiтiрерi жоқ. Егер Назарбаев шынымен де әлемдiк көшбасшы болса, G20 саммитiнде бiз оны неге көрмеймiз? “Хабар мен “Егемен Қазақстанның” “бiздiң елбасы Барак Обамамен, Владимир Путинмен, Ху Цзиньтаомен, Ангела Меркельмен, Николя Саркозимен иық теңестiрiп тұрды” дейтiнi қайда?

“Форбс” журналы әлемдегi ең ықпалды 70 тұлғаның тiзiмiн жария­лады. Тiзiмде бәрi бар, бiрақ бiздiң президент жоқ. Билiк жұрт­тың санасына “Назарбаев – әлемдiк масштабтағы көшбасшы” деген жаңсақ ұғымды күштеп енгiзгiсi келедi.

– Қолдан жасалған қуыршақ партиялар бiзге қалай бәсекелес бола алады?

– Ол партия туралы не айтуға болады? Бiздi қайтадан тiркемей жүргенiне екi жыл болды. Коммунистер мен “Алғаны” сайлауға қатыстырмай тастады. Сол себептi бiрден-бiр оппозициялық партия – ЖСДП. Қазiр бiз “алғалықтармен” және коммунистермен келiссөз жүргiзiп жатырмыз. Олар бiздi қолдайды деп ойлаймыз. Бiз жеңетiнiмiзге сенемiз, өйткенi тәуелсiздiк алғалы бергi өткен жиыр­ма жыл бос кеңiстiк болып қалды. Көптеген маңызды мәселе шешiлмеген күйi тұр. Халық не себептi бүгiнгi билiктi, билiктiң партиясы “Нұр Отанды” жек көредi? Егер заңсыздық дәл осылай жалғаса беретiн болса, мұның салдары өте жаман болады. Таңдау шектеулi: радикалды экс­тремистiк топтар ма, тоталитарлы билiк пе, әлде шынайы демократиялық қоғам ба? Бiзге алғашқы екеуiнiң қажетi жоқ.

– Оппозиционерлер мен жау­лар­ға қатысты айтарым, бұл – Фрейдтiң кәдiмгi нақылы: кiм олармен келiспесе, соның бәрi жау. “Кiм бiзбен бiрге болмаса, олардың бәрi бiзге қарсы” демеушi ме едi большевиктер.

Халықтан келiсiм сұраған бiреу болды ма? Менiң жеке басымнан ешкiм келiсiм сұраған жоқ. Бiздiң тағдырымызды неге бiреу шешуi керек? Интеграцияны жалау етiп, Ресей бiздiң мемлекеттi бiртiндеп жұтып бара жатқанын көзi ашық адамдар көрiп отыр.

“Газпром” мен “Роснефть” бiздiң “ҚазМұнайГазды” еншiлес­терiмен қосып, бiр-ақ асайды, “РТЖ” “Қазақстан темiр жолын” бiр-ақ қылғытады, “Росатом” “Қазатомөнеркәсiптi” оп-оңай қылғытады. Ол аз болғандай, ортақ валюта рубль болатынын президент Назарбаевтың өзi айтты.

Сондықтан, тәуелсiздiктiң 25 жылдығын тойлай алатынымызға менiң күмәнiм зор. Мұндай инте­грацияға қатысты мәселе референдум арқылы шешiлуi тиiс едi. Үш авторитарлы басшы халқымен ақылдаспай, Кремльде жасалған сценариймен жүрiп келе жатыр. Қайталап айтам, бұл интеграция Қазақстанның ұлттық мүддесiне мүлдем қарама-қайшы.