– Қоғамға «ел бiрлiгi» доктринасы ұсынылып, ол құжат «қазақстандық ұлт» негiзiнде жасалды дегендi естiгенде бұған қарсы үн көтерген ұлт тұлғаларының қатарына қосылдым. Бұған келiсуге әрi мойынсұнуға болмайтынын түсiнген­дiктен.

Белгiлi қоғам қайраткерлерi бiрiгiп, «Қазақстан Республикасының Ұлттық саясатының тұжырымдамасын» әзiрледi. Бұл құжатпен танысып шықтым. Өте сауатты жазылған. Бәрiн орын-орнына қойған. Маған ұнады. Мен бұл Тұжырымдаманы қолдаймын! Билiк осы құжатты қабылдаса дұрыс болар едi. «Қазақстанды» «Қазақ Республикасы» деп атау қажет деген тұсы да орынды. Осы құжатты қабылдатуымыз қажет, ол үшiн бәрiмiз соңына дейiн бiрге болғанымыз жөн.

 

– Қазақстан халқы ассам­блеясында ұсынылған доктринаға қарсылық ретiнде аштық жариялауға дайын екенiмдi ашық мәлiмдеген болатынмын. Билiк құрылымы да, заңдылығы да күмәндi Қазақстан халқы ассамблеясының қолымен қа­зақтың ұлттық құндылықтарын, салт-дәстүрi мен мәдениетiн құрдымға кетiргiсi келдi. «Ел бiр­лiгi» доктринасының өзегi де, тiреуi де – «қазақстандық ұлт» саясаты едi. Бiрақ, қолынан келмедi. Халық қарсылығынан қорықты. Түптiң түбiнде ұлт жанашырларымен келiсiмге келуге мәжбүр болды. Бiз оған балама ретiнде «Ұлттық саясат тұжырымдамасын» ұсындық. Келiсiм бойынша, оны ресми БАҚ жариялауы керек едi. Бi­рақ, билiк өз сөзiнде тұрмады. Әлi күнге дейiн тым-тырыс отыр.

Тұжырымдама қазақ мүдде­сiнiң, қазақ құндылықтарының, қазақ мәдениетi мен мұрат- мақсатының негiзiнде жасалған. Өзге этникалық топтарға қы­сым жасау, оларды кемсiту туралы бiр ауыз сөз жоқ. Тұжырымдама қазақты мемлекетқұрушы ұлт ретiнде мойындауға шақырады. Бұл – дұрыс. Мем­ле­ке­ттi «Қазақ Республикасы» деп атау­ды ұсынады. Осыны қолдауымыз керек!

«Интерфакс-Қазақстан» ақпарат агенттiгiне берген сұхбатында Олжас Сүлейменов былай деген: «Бүлiкшiл интеллигенцияны, яғни зиялыларды алаңға аттандатып шығаруға дайын тұрған проблема қазақ тiл бiлiмiнiң кенжелеп қалғанынан және белгiлi халықаралық терминдердiң мағынасын халыққа түсiндiрiп беруге өресi жетпейтiн политологиядан ғана туындайды... 1991 жылдың 21 желтоқсанында Қазақстан Республикасы құрылды, оның негiзгi бөлiгiн қазақ халқы құрайтын «қазақстандық ұлт» пайда болды». Бұдан кейiн Олжекеңдi қазақтың ақыны деп қалай айтасыз?! Кезiнде оны билiктен қорғағаным үшiн қатты өкiндiм. Ол қазақ ұлты мемлекетқұрушы ұлт дегендi мойындағысы кел­мейдi. Мұны не үшiн айтып отырмын? Себебi, Тұжырымдама О.Сүлейменов бастаған «космополиттер» тобына үлкен соқ­қы бердi. Олардың тезистерi мен ойларын тас-талқан еттi. Ендi билiкке мұны қабылдатуымыз керек. Ол үшiн халық бiрiгуi керек.

 

 

– «Ұлттық саясат тұжырымдамасын» мұқият оқып шықтым. М.Шаханов бастаған топ жұрттың көкейiндегiсiн дөп басып, ұлттық мәселелердi орын-орнына қойған екен. Десек те, бүгiнгi билiк «мұны қабылдамай ма» деп қауiптенем. Себебi, «қазақстандық ұлт» саясатының да, «үштұғырлы тiл» идеясының да қолдаушысы әрi жебеушiсi – Н.Назарбаев. Ол өзiнiң бастапқы ойынан бас тарта ала ма? Мен бұған сенбеймiн! Тұжырымдама билiктiң ұлтқатысты саясатының быт-шытын шығар­ған. Оны парламент те, ассамблея да қабылдамайды. Себебi, бiзде барлық билiк бiр адамның ғана қолында. Десек те, бiз алған бетiмiзден қайтпауымыз керек. Соңына дейiн күресейiк. Халықтық құжатты қабылдатуға Ақорданы мәжбүрлеу қажет. Онсыз мәселе шешiлмейдi.     

 

 «Жас Алаш» газетiнде (№6, 21.01.2010 ж.) жарияланған «Қазақстан Республикасы ұлттық саясатының тұжырымдамасының» жобасымен толық таныстым. Жоба менiң көңiлiмнен шықты. Халық мұндай құжатты көптен күтiп жүрген едi, соған ендi ғана қолы жеткендей. Бұл жобада бүкiл Қазақстан халқының, оның iшiнде мемлекетқұрушы қазақ ұлтының көкейiндегi сауалдардың барлығы қамтылған. Менiңше, ұлтым деп жанашырлық танытқан кез келген қазақтың арманы, мақсат-мүддесi осы жобада тоғысқан. Қазақстанды Отаным деп есептейтiн азаматтар бұл жобаны қолдайды деген сенiмдемiн. Жоба парламентте талқыланып, қабылданып жатса, қазақ халқының шын мәнiндегi тәуелсiздiкке жеткенi болар едi. Осының бәрiн ескере отырып, жобаға өз ұсыныстарымды да қоссам деп едiм.

1. «Ұлттық саясаттың негiзгi бағыттары» (V тарау) бойынша, «Саяси-құқықтық салада» деген бөлiм мынадай сөйлеммен толықтырылса: «Мемлекеттiк тiлге ша­буыл жасап, қарсылық бiлдiргендерге тоқтам салу үшiн Қазақстан Республикасы Қылмыстық кодексi мен Әкiмшiлiк кодекстерiне оларға қарсы жазалау шараларын қолданатын арнайы заң баптарын енгiзу».

2. «Сыртқы саясат саласында» бөлiмiне: «1931-32 жылдарда Қазақстанда ашаршылықты қолдан ұйымдас­тырып, 5 миллион қазақты аштан қырған, шетелге тарыдай шашыратып жiберген геноцид жасағаны үшiн КСРО-ның тiкелей мұрагерi болып есептелетiн Ресей Федера­циясы Қазақстанға өтемақы төлесiн және шетелдегi қазақтардың тарихи отанына қайтып оралудағы жол шығынын да солар төлесiн» деген сөйлемдi қосу керек.

3. «Тәрбие, бiлiм беру және ғылым саласында» бөлiмiне: «Мұсылман балаларына имандылықты үйретiп, дiни тәрбие беру мақсатында Құран Кәрiм мектептерде пән ретiнде оқытылсын.

1-сыныптан 4-сыныпқа дейiн қазақ балалары тек қана қазақ мектептерiне берiлсiн. Оларға орыс мектептерi мен орыс сыныптарына баруға тыйым салынсын. 4-сыныптан кейiн қай тiлдi мектепке барамын десе әркiмнiң өз еркi, оған шек қойылмайды.» деген сөйлемдер енсе.

4. «Тiл саласында» деген бөлiмге мынадай толықтыру енгiзiлсе. Кеңес Одағы кезiнде құрылған «Қазақ тiлi қоғамы» еш нәтиже бермедi, өзiн-өзi ақтамады. Сондықтан ғұмыры да ұзақ болған жоқ. Сол себептi, «Қазақстанда Мемлекеттiк тiл комитетi құрылсын» деген сөйлем осы бөлiмге енгiзiлсе.

Қазақ елiнде тәуелсiздiк жарияланғанннан берi қаншама бағдарлама, заңнама, тұжырымдама жасалып, қолданысқа ұсынылды. Бiрақ, олардың барлығы дерлiк орыс тiлiнде дайындалып, қазақ тiлiне асығыс-үсiгiс аударылатын. Ұлттық нақыштан жұрдай түсiнiксiз, дүбәра құжаттар жұртшылықтың көңiлiнен шықпай, қағаз жүзiнде қалатын. Таяуда билiктiң тiкелей нұсқауымен дайындалып, халықтар ассамблеясы арқылы көпшiлiкке ұсынылған «ел бiрлiгi» доктринасы да солардың аяғын құшты. Оның дүмбiлездiгi атауынан-ақ көзге ұрып тұр. Басқа сөз табылмағандай, «доктрина» деп атауы мемлекеттiк тiлдi құрметтемеудiң, оны шұбарлаудың, қасақана жат ұғымды тықпалаудың салдары. Мәтiнiндегi ой жүйесiздiгi, пiкiр қайшылығы, мемлекетқұрушы ұлтқа деген терiс көзқарас қоғамды дүрлiктiрiп, рухы берiк азаматтардың, зиялы қауым өкiлдерiнiң ашу-ызасын туғызды. Ұлт жанашырлары жұдырықтай түйiлiп, шикi құжатқа балама саяси сауатты жоба дайындап, оны халық талқылауына ұсынды. Ендi мен осы жобаға қатысты өз ой-пiкiрiмдi айтсам.

«Қазақстан Республикасы ұлттық саясатының тұжырымдамасында» ұлт мүддесiнiң бәрiнен жоғары қойылуы құптарлық. Өзектi әрi мәндi мәселе­лердi қамтыған. Жобада Егемендiк декларациясы мен Тәуелсiздiк туралы заңның ұлттық мемлекет құру талаптары толық деңгейде жүзеге асырылмағаны, отарлық саясаттың зардаптарын жоюға бағытталған кешендi бағдарлама қолданылмағаны, отарсыздану саясаты жүргiзiл­мегенi атап көрсетiлген. «Қазақстан – көпұлтты мемлекет», «Қазақстанда 130 ұлт тұрады» деушiлерге «Қазақ елiнде бiр ғана ұлт, яғни мемлекетқұраушы қазақ ұлты және басқа да этностық топтар тiршiлiк етедi дегендi ашық айтатын мезгiл жеттi», – деп нық сенiммен ой түйiндеген құжат.

Аталған тұжырымдама ұлт­тық мемлекеттi қалыптастыру әрi нығайту, азаматтық қоғам құру бағытындағы негiзгi ұстанымдар мен өзектi мақсат-мүдделердiң жиынтығы ретiнде ұлттық бас құжат деуге әбден лайық. Бұл құжат еш бұлталаңсыз тез арада қабылдануға тиiс. Бұл жоба би­лiк тарапынан тәрк етiлген жағдайда аштық жариялауды, орынтақ иесiн орнынан тайдыруға дейiн бару қажет. «Халық қаһарланса, хан тағынан таяды». Билiк тұтас ұлтқа топырақ шаша алмайды.

Дүбәра доктрина керi қайтарылып, заңсыз «ассамблея» таратылсын!

 

– Доктринаны дайындау кезiнде азаматтық бiрлiк ең басты мәселе ретiнде көрсетiлдi. Бұған жасанды түрде назар аударып, қолдан проблема жасаудың қажетi жоқ. Проблема жоқ. Көпұлтты халық ел президентiн қолдайды, Шаханов пен оған қосылған «Азат» ЖСДП тәрiздi доктринаға қарсы шықпайды... XXI ғасырда XIX ғасырдың ұлттық мемлекет­терiнiң методологиясымен жүремiз бе? Бiз тек қана этникалық ұстаным бойынша жүре алмаймыз. Билiк қарсыластары мынаны айтады: Конституцияға қазақ мемлекетқұрушы ұлт деп жазыңдар дейдi, бiрақ қалғандары «бiз салық төлеушi емеспiз бе?» деп сұрамай ма?».

– Ертiсбаевтың барлық түсiнiктердi бiр жерге топтап, оларды өзiнiң ойына келгенiн­ше пайдаланатын ерекше қасиетi бар. Егер ол бiздiң ғасырда және мыңжылдықта «ұлттық мемлекет» деген ұғым өзектi емес, келмеске кеткен де­се, онда оның саясаткер және саясаттанушы ретiн­дегi құны екi-ақ цент. 

 

 

Бұдан артық не керек? Барлық халықаралық талаптарға сай құжат. Оқып шығып риза болдым, рухым бiр серпiлiп қалды. Лайым тек iске ассын деп тiлейiк. Ендiгi жерде қазақ тұжырымдамасын қазiргi ел билiгi мойындамайтындай сыңай танытатыны болса, күштеп мойындату керек. Басталған бұл игi ұлттық iстi барша қазақ қолдауға мiндеттi.

***

Өте сауатты дайындалған, ел иесi қазақтың, басқа да ұлт өкiлдерiнiң орнын нақты белгiлеп, әркiмнiң мiндетiн, борыш-парызын айқындап берген ғажайып құжат екен. Мұндай тұжырымдаманың бiр сөзiне қарсы шығар билiк болса, оның құны көк тиын. Ал ұлт зиялыларының осы ұлттық мүддеден тыс қалғандары жеке басқа байланысты кейбiр өкпе-ренiштi ұмытып, ТҰЖЫРЫМДАМАНЫ қос қолдап қолдағаны жөн деп ойлаймын. Құдай үшiн, ел үшiн бiрiгейiкшi, ағайын.

 

***

Осы жоба iске асса, өлiп кетсем де, арманым жоқ едi. Алайда сауатсыз, дүбәра билiк мұнымен келiсуi екiталай-ау. Бiз халық болып, қатаң талап етуiмiз керек.

***

Дұрыс. Бiрақ қабылданбайды. Басынан аяғына дейiн бүгiнгi сая­сатқа қарсы. 20 жыл бойы айтып келе жатқан сөздi көкке ұшыратын құжат бұл. Ол қабылданса, көптеген адамдардың жүрегi ұстайтыны анық.

 Бала тумау керек, тудың екен – соңына дейiн қорғау керек. Осы тұжырымдаманы жерiне жеткiз­сек қане!

 ***

Керемет! Қолымыздан iс келе­тiн халық екенiмiздi байқаттық.

Иә, ендi бүйректен сирақ шығармай ҚОС ҚОЛДАП ОСЫ ТҰЖЫРЫМДаманы ҚОЛДАЙЫҚ, АҒАЙЫН!

***

Сақаев Нұрлан Бекенұлы, ШҚО. Жарма ауданы, Қалбатау ауылы:

– Тұжырымдама Қазақ мемле­кетiнiң басшылыққа алатын құ­жа­ты болса игi едi. Осы құжатты парламент қолдап қабылдамаса, ондағы депутаттардың құны көк тиын.

***

Ардақ Үмбетханұлы:

– Өз ұлтымның қара домалағы ретiнде айтарым, бұл жоба бiздiң елдiгiмiздiң, бiрлiгiмiздiң, тұтас­тығымыздың қайнары. Осы жобаны ұсынған ағаларымызға Алланың нұры жаусын деп дұға тiлеймiн.

 

***

Мiне, мынау, Елдi бiрiктiретiн Тұжырымдама! Ешқандай да халықтың құқығы шектелмеген. Билiк бұл құжатты мiндеттi түрде қабылдауы тиiс. Егер қарсы шықса, оларды халық жауы ретiн­де жазалау керек!

 ***

Кееерееемееттт!!!! Шiркiн-ай, осы айтылғандар жүзеге асса ғой!!!... Жүзеге асуына үлес қосайық, ағайын!!! ...Қазақ Республикасы! Құлаққа қандай жағымды едi.

 

 ***

 Абылайхан Төреұлы:

– Тәуелсiздiктi қорғау қозғалысынын бүл ұсынысы – дер кезiнде жазылған мазмұны кең үсыныс. Ендi Қазақстандағы барлық қазақ жастары осы ұсыныс­ты тармақ-тармағы бойынша талқыға салып, интернетте қызу пiкiр сайысын жүргiзуi керек деп бiлемiн. Тұжырымдамада шетел­дегi 5 миллион қазақты елге оралту, 3 тұғырлы тiлдi күшiнен қалдыру, латын әлiпбиiн тездетiп қолданысқа енгiзу, ассамблеяны жоғары қойғанды тоқтату, қазақ ұлтының қоғамдық орнын көтеру сынды идеялар өте жақсы жазылған. Бiз бұны iске асыртуымыз керек!

 

***

«Ұлттық саясат Тұжырымдамасы» қазақтар басына жастап жатып оқитын, өз iс-әрекетiн осыған сай бағалауға және жүргiзуге тиiстi бiрегей ұлттық идеология жүйесi болыпты. Рахмет, ағалар!

 

***

Бұл тұжырымдама туралы бiздiң «сүйiктi депутаттарымыздың» ойларын ести алмадық.

Әлде не айту керектiгiн жоғарыдан күтiп отыр ма?