Көрнекі сурет

Жолаушы

әңгіме

Бекзат АЛТЫНБЕК. Жолаушы
Автор Б.АЛТЫНБЕК

Бұл әңгіменің авторлығы маған тиесілі емес. Ұлы жазушының момын хатшысындай ғана қызмет атқардым. Шығарманы дыбыс тілінен таңба тіліне аударушымын десем – әділін айтқаным.

Мен өз үлкен әкемді де, нағашы атамды да көргем жоқ. Олардың көз алдында құлдыраңдап ойнау бағы маған бұйырмапты. Атам – көрші шал. Мұқым ауыл Атам дейтін. Азан шақырып қойған ныспысын өзі де ұмытып қалған шығар сол шақта. Қисық-қыңыр шалға неге бұлай іш тарта ат қойғандарын түсінбей өтетін шығармын…

Қойдың өрістен қайтатын уағында өзара даурығысқан топтан бөлек отырған қария жеке тұрған бозбаланы – мені қол бұлғап қасына шақырып алатын. Оюлы тақиясын басына одан сайын баса киіп, шақшасын алақанына әдемі сілкіп жататын жанына жеткенімде.

—        Әй, бала, әңгіме тыңдайсың ба? — дейтін қулана жымиып. Сол «әй баласының» өзі «айналайындай» естілетін. — Қой алыста сияқты ғой, — деп әр кеште жаңа бір әңгімеге қызықтыра дайындап алады. 

Әншейінде күзгі аспанға ұқсап тұнжырап жүретін қарттың ерекше ықтиярлы болып кетуіне себепкер насыбай ма, жоқ әлде алда баяндайтын кезекті оқиғасы ма, әлі күнге нақты білмеймін. Мен де қалың көгалға ыңғайланып жайғасамын, жадыма мәлім бір ләззатты шақты күтіп, тыпырши түсемін.

—        Астана күнінде деймін, ее, Алматыдағы ұлыма… пойызбен барғанымда бір жігітпен сапарлас болдым. Жол ұзақ, уақыт өтпейді… Тііфуу! Бастан кешкенін айтты. «Туған әке-шеше жоқ, ағайынның қолында өстім» дейді. – Атам хикаяны баяндауды бастаған сәтінде кіріспе мен сипаттауға сараң келсе де, ол кем-кетікті бала қиялыммен толтырып аламын, оқа емес. «Сары даланың тәніндегі тарамыс қантамырдай теміржолмен пойыз жүйіткіп келеді. Төсектегіні тербете, терезеден жапан түзге көз тіккенді ойға шомдыра, артынан ессіз топты ерте локомотив безіп барады. Ең соңғы аялдама қайсы?..»

Астына төрт бүктеп салған ескі кәстөмін қозғап қойып, маған алдын-ала бір жақсылап қарап алды.

Атаммен мәжілістес болған әңгімешіні ғұмыры көрмесем де, көз алдымдағы өзімнен өзге тірі жанға көрінбейтін полотнода купенің сол жақ тұсындағы астыңғы орында малдас құрып отырған еңгезердей жігіт ағасының келбеті мен жанындағы төсекте шынтағын тірей басын көтере тыңдап жатқан қаңбақтай Атамның бейнесі пайда болады. Атам мен құлақ түріп отырған әңгімені жалғастырғанда, суретке жан бітіп, «3D» форматқа ауысады. Екеуінің қасында мен де отырамын.

—        Туған әке-шеше жоқ, ағайынның қолында өстім, — деп баяу басталатыны есімде. — Әкей репрессияға ұшырап, тәтем көп ұзамай сол қазаның күйігінен қайтыс болған екен… Не керек, сабақты жақсы оқыдым. Техникумға түстім. Ол кезде техникумға оқуға түсу деген қиямет-қайым еді ғой. Еһ, жындылық емей немене!.. Екінші курста оқудан шығып қалдым. Шыққанда да, істі болып кете жаздап, абақтыдан қақты Құдай. Ее, жас шақта сегіз қырлы сері де болдық: техникум түгел танитын мені. Екі санды шапақтап жын-періге де ердік: күнде — мастық, күнде —  төбелес. Қызға да қырғидай тидік. Хе-хее...

Осы кезде қарт та қозғалақтап қалады. Қос жанары күлімдеп, иегіндегі сақалы оның еркінен тыс бір-екі рет бұлғаң ете түсетіндей. Сірә, бәріне себепкер өзінің жігітшілік қылған дәурені болса керек.

—        Есерлігімді септік етіп, ағайын малға салып қойды. Өкіметтің ұзын құрығынан құтқарып, басыма ерік сыйлаған да солар, өзімнің қолыма құрық ұстатып жылқы түлігінің еркін тіршілігінің ара-тұра берекесін қашыруға жіберген де солар. Негізі деймін де, Аужеке, адам… ешқашан азат болмайды екен ғой, ә?..

Ее, жылқы бағу үшін техникумның дипломының қажеті жоқ. Әуелі сақа, тісқаққан жылқышылар, одан кейін дүлей далаңыздың өзі үйретеді. Дала деген ұстаздың тәртібіне бағынбай шолжаңдау қайда!.. Көненің қазымыр хандары секілді «Қолын қол, бұтын бұт қылу» жазасын қолданады бірден! Ха-хаа!.. Кешіріңіз. Жынын алған бақсыдай болдық… Айтпақшы, әскерден де қалдыртқан, ее…

Тоқсаныншы жылдар еді. Совет өкіметі құлап, қазақтың өз тізгінін қолына алған уақыты. Өндіріс пен шаруашылық жекеге беріліп, мен де үйір жылқымды алдыма салып «бөлек» шыққанмын.

Өзім де «мынау деген» жылқышы болып алдым. Ехее. Ептеп-септеп мал жия бердім. Немере бауырларыма, нағашы жұртымның кішілеріне қарайласып тұрдым. Қырыққа тақағанымда бірсыпырасын сатып, көлік алдым. Судай жаңа ақ «Нива». Ол кезеңде үй арзан, Қарағандыдан көгершіннің ұясындай ғана «квартира» алдым. Екі бөлмелі. …Оныңызға жете алмай тентіреп жүргендер аз емес, әйткенмен. …Қарасаңыз, менде бәрі бар еді. Сонда да кепкен кәуектей қу басыма бірдеңе жетпей жүрді… Үй болуды мүлде ойлағам жоқ, мәселе онда емес еді…

Күз сайын бір жылқымды өткізіп, малды көмекшілеріме тапсырып, қала қайдасың деп тартып отырамын. Әй-дәйт деген! Қыдырамын-ай келіп! Жолдастар бас қосамыз. Салдыраған ішімді шишадағы сұйықтықпен толтырмақ боламын… Сол уақытта көп жігіттің ермегі, кейбірінің өмірінің қызығы осы ақаң болды. Ее…

Ақшам да таусылады. Денсаулығым да титықтайды. Қайтадан құмырысқа күйбеңім, дөңгелектегі атжалман тірлігім басталады. Құла биенің құлындағаны, қасқа құлынның көз алдымда өсіп, түлегені де алданыш емес еді бұрынғыдай. Басқа малдылармен жарысқан бақталастық та қанды қыздырмады әуелгідей. Енді қоста жатқанымда да, үйірдің алған бағытын қарауға барғанымда да «ұрттап» жүретін болдым бірте-бірте. «Жұмыс уақытысында». Хе-хее. Аудан басына көшіп барайын десем, онда кеше ғана бәрі күйреп, енді ғана есін жиып, тәлтіректеп тәй басып келе жатқан шағы. Шынын айтқан жөн, барғым келген жоқ…

Кейде… осы қалың малдан айырмам не деп мұңаятынмын. Бұлардың күйі менікінен жақсы. Оларға жап-жалпақ жапанда көсіле шапса, шүйгін көкке жайылса, шөлдегенде тұнық судан қанып ішсе болды – бәрі бар! Менде де «бәрі бар-тын, бірақ ештеңе жоқ еді»…

Шай ішесіз бе?

—        Шай ішесіз бе? — деді қайталап.

Атам аузының суын сүрткендей, сақалын сипап:

—        Ә, жоқ. Кейіндеу ішейік. Ее, сонсоң? «Жиі ауыр ойға шоматын ем», дедің.

—        Иәә… Сондай құрттар миымды жегідей жейтін…

Қалаға жылына бір барып тұрдым деп едім ғой. Салған бетте… сабылысқан өмірін тосырқадым. Әркім өз мүддесімен әлек, біріне-бірі сонша бөтен адамдарына жуысып кете қоймадым. Десек те, жапанның үскірігі тоңдырды ма, көптің қарасын ықтағым келді ме, бойым үйрене бастады. Әр балықтың өз суы болады деуші еді, жүзетін көлім осы ма деп қуандым. Бірақ жылқымды қимадым. Дүние, байлық ретінде емес… Көңіл шіркін бір орынды жай етпей, қаңбақтың күйін кештім. Өмір өтіп жатты.

Сөйтіп, бір күні қаланың асфальтында адымдап бара жатқанымда (көлігімді «стоянкіге» қойып кеткенмін, түсінесіз ғой), қысқа көшелердің қиылысында ауылдағы әжелер кейіпті тәтейді көзім шалды. Екі қолында екі себет азық-түлік. Мықшыңдағанын сөкет санадым.

—        Пенсия түсті ме, апа? Беріңіз маған, апарысып жіберейін.

—        Қай баласың? Айдарханның жолдасымысың? – деп бұрылды кәрия. Іш тарта сөйлейтіндер жер бетінен жойылып кетпепті екен!

Неге екенін, түрі таныс көрінді маған. Кеудемде бар ғой… бірдеңе… хе-хее… Бірер секунд қара-ап тұрды да:

—        «Жүзі жылыдан түңілме» деген. Көтерсең көтере ғой, айналайын, — деді.

«Мына қытымыр замандағы бейтаныстың қайырымдылығын жатырқағаны шығар – таңырқаған себебі», деп түйсем, ол кісі:

—        Ее, жақын адамнан бөтен кісі артық, — деп күбірлеп келеді.

—        Отыр, шай іш, шырағым, — деді пәтеріне кіргенімізде.

Басқа жаққа асығайын десем де, күтіп отырған еш жан жоқ. Қою күрең сусынды сораптап, әңгіменің тиегін ағыттық.

—        Залда жататын… немереңіз бе? Жас жігіттің бөлмесі сияқты.

—        Жоғаа, кібәртійрәнт. Айдархан — аты. Мұңғыл жақтан оралған қазақ. Әке-шешесі ауылда тұрады, өзі — үстүдент. 

Мен жан-жағымды шолып, ол кісі мені зерттеп – екеуіміз біршама үнсіз отырдық. 

—        Шалым ерте қайтты. Жаман аурумен ауырып, ұзақ төсек тартып жатты. Жар дегенде жалғыз ұлымыз бар-тұғын, оны да Алла қасына алды. Осыдан үш жыл бұрын көшеде пышақтап… кетті. Отыздан асқан арыстай жігіт шағында… Артында тұяқ та қалмады… – Дауысы дірілдей бастап еді, іле-шала бойын жиып ала қойды. – Азғантай малды сатып, көшіп келдім. Бастапқыда ең кіші сіңілімдікінде тұрғам. Өздері – топты семійә. Осы кібәртійрәні алып берді… Басқа туыс-туған, жамағат – жан-жақта.

Кәукілдесе кеткеніміз сенім артқанының белгісі шығар. Не болмаса жыртық жанына жамау іздеді ме екен?!

—        Жазмыштан озмыш жоқ деген. Маңдайыма жазылғанға кәйтіп налимын. Көтеремін-дағы. Жұмыр басыңа түскен әр істің қайыры бар деуші еді шешем. Алланың… ақ таңынан күдер үзбеймін. Тәубә.

Жүзін жаулығының шетімен сүрте берді. Жанарының кәрілік себепті жасаурағаны ма, жоқ әлде кеудесінің іштей күрсінгені ме… Ғұмыр-суретші әжім мен ақ шаштың бояуын жағыпты-ақ. Қайғы бұлты үйірілсе, адамның аспаны осылай ашылмай өтеді екен ғой. Соғысқа қатысып қайтқан жаужүрек аталарыңыздан даңқы кем емес бұл кісінің.

Оны-мұны қарекетіне өзім сұрана сеп болып, кейуана да ана-мына қол көмегімді жанама сылтауратып, ақыры елге екі-үш күннен кейін оралдым.

—        Бала-шағаңның қызығын көр, шырағым! – деді үйдің табалдырығынан тысқа аттай бергенімде. – Бала-шағаңның қызығын көр! – Басқа үлкен кісілер сияқты: қуанса – батаға, кейісе қарғысқа жомарт болмайтын. Әр сөзін ойланып-толғанып айтатын адамның жан сөзі ме дедім. «Отбасылық жағдайым» есіме түсіп, жымидым.  

Ол мезгіл сары күз-тұғын. Көктемде тағы бардым. Мені көргенде жаулығымен көзін сүрте берді. Әлдебір істі ермек етіп жатқанымда, аядай пәтер ішінде менен айналып-толғанып отыратын. Сосын сүт қатқан қою шайды сораптап, әңгіменің тиегін ағытамыз-ай! Бәлкім, қос мұңлық ішімізде жылдар бойы іркіген шер мен шеменнің тиегін ағыттық. Шаруаға кіріссем, шаршамаса екен деп, сыртқа шықсам, жаурамаса екен деп жүреді. Хе-хее. Жыл жағынан жетпесе де, салмағы ғасырға тең ғұмырында көргендерін баяндайтын. Ол кісі ұзақ хикаяны әңгімелеуге кіріскенде, қобыздың күңіренген құйқа шымырлатар үніндей естілетін маған. Даусы да қарылығыңқы еді. Қартайғаннан ба, өмірінің суығы өткеннен бе, қайдан білейін.

Әй, бұрынғы ойсырап тұрғанның орны толғандай еді! Жылына екі рет – көктемде және күзде әншейін алып қалаға емес, қариянікіне барып қайтамын.

Өмір сусылдап жатты құмсағаттайын.

—        Ақсақал, жалықсаңыз – айтыңыз. Аужеке?

—        Әу? Ә, жоқ, балам! Үзе көрме.

—        «… Өмір деген — жалығу мен сағыну, Жұмыр басты тауға-тасқа тағы ұру!» деген жол бар еді ғой бір өлеңде?! Әннің сөзі ме еді?

…Иә, содан, бір жолы барсам, пәтерінің есігі жабық. Мен барып жүргелі тұңғыш рет. Аулада отырған орыстың кемпірлерінен сұраймын.

—        Умерла она… Мы узнали тебя… Да едва решились, — дейді.

Ағайын-туыстары жаназасын шығарып, жерлепті-мыс… әкесінің аузы… бүйткен…

Уһ, ыстық болып кетті ғой мына купе…

— Ыстық болып кетті ғой, — деді де жейдесінің үстіңгі түймелерін жандәрмен ағыта берді. Алға қарай еңкейе, бетін күректей қолымен басып біршама үнсіз отырды. Ішінде қандай алай-дүлей болып жатқанын бала қиялым қанша жүйрік болса да, сезе алмадым.

— Зиратын көрмейінше сенбедім. Көк таста мұңая қарап тұр маған. Еңк-еңк етіп жыладым-ай келіп! Өгіздей өкірдім-ау!.. Мен танитын талай адам өмірден озды… Бірақ өлімнің не екенін сол жолы ғана түсіндім.

Тәтем көктем мезгілінде қайтқан еді. Көпке дейін баз қалпыма келе алмай, меңіреу жүрдім…

Әңгімелеуші терезеден далаға қараған болып жүзін бұрып әкетті. Атам төмендегі белгісіз бір нүктеге шұқшиып, мен Атамның әжімді бетіндегі әр қатпардан, әр қыртыстан хикмет сезіне бірнеше секунд үнсіз отырдық.

—        Сол жылдың күзінде қаланың көшесінде басымнан мұғжизадай бір оқиға өтті. Ауылдан жаңа келген сәтім. Жолдастарыммен кездесу үшін кафеге бара жатқанмын. Мұңнан емделу процедуралары бұл кезеңде жиілеп кеткен-тін. Кім біледі, әлі күнге көшеде жүрер ме едім. Бір бұрышта бүрісіп жатар ма едім…

Қызы-ық… Кәриямді тапқан қиылыста, иә, тура сол қиылыста әдеміше келіншек кетіп бара жатыр. Екі қолында – екі пакет зат. Мықшыңдағанын сөкет санадым. Басқа ойым да болды ма… Ха-ха-хаа! Кешіріңіз, ақсақал.

Ақсақалдың сақалы бұлғаңдап, жымыңдап алды.

Жанына тездете жетіп, көмегімді ұсындым. Ұсынғам жоқ, қолынан жұлып алғандай қылдым.

—        Не істеп жатырсыз!? Айттым ғой…

—        Көмегім керек емес. Ұқтым. Көмегім өзіме керек бірінші… Бандитке ұқсаймын ба?! — дедім дауысымды жұмсартып, сенім ұялататын үнмен. Біршама уақыт қара-ап тұрды да:

—        Жүзіңіз жылы сияқты. Қайдан білейін, — деді құрғақтау ғана.

Келіншек дегенім отырыңқырап қалған қыз екен. Хе-хее. Сіздің тұстағы жоғарыдағы орында жатқан – сол, әйелім. Мына жақтағы жоғарыдағы төсектегі – қызым. Беске толды өткен айда. Бойын қараңыз, өзім ғой тура. Тіл-көзім тасқа. Кенжем. Ерке өзі, үиий! Бір ұл, екі қызым бар. Тәубә!

Бағана сіз пойызға отырғанда ұйықтап жатқан бұлар. Талтүс болды, әлі…

—        Жарайды, демалсын. Оятпа. Жол шаршатады ғой, — деді Атам, сағымдай бір нүктеге қадала қараған күйі, автоматты түрде қалтасынан әдемі ағаш шақшасын шығарып жатып. — Жылқыңды қайттің, балам?

—        Ауқымды шаруашылығым бар. Фермермін қазір… Пысылдай берсін, біз шай ішіп алайық, ә? Осы сапардағы «олжамсыз» ғой, аужеке, хе-хее, — деп, екі иығына екі кісі мінгендей, биік бойлы жігіт ағасы жас шамасына тән емес жеңілдікпен елпелектеп шай қамына кіріскен… 

—        Әй, қой ауылға таяп қалыпты қалыпты ғой, — дейді Атам, хикаясын аяқтай бере өріс жаққа көз тастап. Әңгімесі соңына жеткенде қайта баз қалпына – қатқыл кейпіне енетін. Мен манағы әсерден толық айыға алмай, әлі де уақыт өлшемдері мен кеңістіктердің метафизикалық өліарасында жүремін.

Иә, бұл — Атамның әңгімесі. Мен авторлығына таласпаймын. Ер жеткенде мәніне ұғынып, дыбыс тілінен таңба тіліне аударушы ғанамын. Ептеп дәмін келтіргенім болмаса… Хе-хее…

Фото: slavarik.su

Алматы қаласы туралы жаңалық оқу

Comments are closed.