Жармахан Тұяқбай

ЖСДП ортақ үміткерді қолдауға дайын

     Елімізде ресми тіркелген жалғыз оппозициялық Жалпыұлттық социал-демократиялық партиясы президент сайлауына қатыса ма? Елдегі демократиялық көзқарастағы тұлғалар бірігіп, сайлауға ортақ үміткер ұсына ала ма? Осы және басқа сұрақтарды ЖСДП төрағасы Жармахан Тұяқбайға қойып көрдік.

Билік транзиті басталған жоқ

Жармахан Айтбайұлы, әңгімемізді  ең алдымен елдегі соңғы саяси оқиғалардан бастасақ. Жалпы, Н.Назарбаевтың қызметінен өз еркімен кетуін билік транзитінің басы деуге бола ма? 

– Жалпы, биліктің ауысуы – күн тәртібінде кемінде 10 жылдан бері тұрған мәселе. Билік қашан ауысып, елде оң өзгерістер басталады, елдің пікірімен санасатын, әділеттілік пен демократия орнататын билікке  деген талаптың туындағаны қашан! Дей тұрғанмен бұл «баяғы жартас – сол жартас» күйінде қалып келеді. Сондықтан бүгін билік транзиті басталды дегенге күмәнім бар. Меніңше, билік транзиті басталған жоқ. Бүгінгі авторитарлық билік жүйесі мимикрия жасап, өңін өзгертіп, баяғы сол авторитарлық жүйені сақтау бағытында көзбояу әрекеттер жасап жатыр деп ойлаймын. Неге десеңіз, мынаны қараңыз: бірінші президент Н.Назарбаевтың өкілеттігін күшейтетін Қауіпсіздік кеңесі мен билік партиясын басқаруы, Конституциялық Кеңестің мүшесі болуы, оның үстіне бірінші президенттің шексіз өкілеттігі тағы бар, осының бәрі, айналып келгенде, билік сол баяғы қаз-қалпында оның өз қолында қалғанын көрсетеді. Сондықтан бұл – халықты алдау үшін жасалған, ақылға қонбайтын өзгерістер. Біріншіден, Назарбаев президенттік өкілеттігін тоқтаттым деп,  орнына Тоқаевты тағайындады. Ал тағайындалған адамның ешқандай құқығы жоқ, бірінші президент не деді екен деп жалтаңдап, соның жанында көмекші ретінде отыр. Бұл билік ешкімнің қолынан ауысқан жоқ, Назарбаевтың қолында қалды дегенді әйгіледі. 

      Екінші жағынан, Назарбаевтың өзі «сайлау уақтылы өтеді, кезектен тыс сайлау болмайды» деп сендірді. Ал қазір не болып жатыр? Бір ай өтпей жатып мерзімінен бұрын сайлау жарияланды. Сонда бізде Конституция бар ма, өзі, жоқ па? Әлде бір адамның өзі Конституция ма? Сондықтан транзит басталды, бұл өзгерістерге әкеледі деп айта алмаймын. 

Олай болса, бұл көзбояушылық не үшін жасалып жатыр?

– Бұл – реформалар жасамай, авторитарлық басқару  принциптері, авторитарлық билік жүйесін сақтап қалуды мақсат ететін әрекеттер. Өңін өзгертіп, ішкі мазмұнын таз қалпында қалдырудың түрі. 

Оған қандай себеп түрткі болды?

– Біріншіден, Назарбаев 30 жыл ел басқарды. Екіншіден, адам да тозады. Мәңгі еш нәрсе жоқ, сондықтан ақылы бар адам ертеңгі күнін ойлайды. Сондықтан Назарбаев өзі осындай шешімге келді деп ойлаймын.

Назарбаев кезектен тыс сайлау болмайды деп уәде етсе де, президент өкілеттігін қабылдап алғанына небәрі 20 күн өткенде Тоқаев елде кезектен тыс сайлау өтетінін мәлімдеді. Сіздің ойыңызша, асығыс сайлаудың себебі не?

 Бұл жерден ешқандай астар іздеудің қажеті жоқ. Себебі сайлаудың қалай өтетіні белгілі. Жергілікті әкімдер сайлау комиссияларына тек өзінің нұсқауларын бұлжытпай орындауға мәжбүр адамдарды кіргізген. Олардың арасында тәуелсіз азаматты таба алмайсың. Мәселен, ЖСДП партиясының бірде-бір өкілі олардың құрамында жоқ.  Осының бәрі бұл қолбала сайлау екенін аңғартады. Сондықтан сайлауды бүгін жарияласа да, ертең жарияласа да, одан ештеңе өзгермейді. Сайлау 2004 жылдан бері қалай әділетсіз өтіп келе жатса, солай өте бермек. Өйткені оған қарсы тұратын күш жоқ. Халықта ынта, үміт жоқ деп айта алмаймын, бірақ сол үмітті күннен-күнге өшіріп жатыр. Мәселен, митинг өткізу былай тұрсын, жай ғана әлеуметтік желіде пікір жазғаның үшін сотталып кетесің. Осылайша халықты жауапқа тартылып кетемін-ау деген  үрей, қорқыныш билеп кетті. 

     Қазір әлеуметтік желіде ертеңгі күні Тоқаевты сайлап алып, ол жарты жылдан кейін «денсаулығым жарамайды» деп биліктен кетіп, орнына сенат төрайымы Дариға Назарбаева уақытша президент болып тағайындалып кетпей ме деген болжам айтылып жатыр. Олай да болуы мүмкін. Десек те, қандай да бір болжам жасап, оны тап басып айту мүмкін емес.

Дариға Назарбаеваның сенат спикері болып сайлануының астарында не жатыр сонда?

– Елді 30 жыл бойы басқарып, билік жүйесін өзіне толыққанды бейімдеген бірінші президент кетіп жатқанда, оны қандай да бір кездейсоқ қауіп-қатерден сақтап қалуды басты мақсат етіп отыр.  Сол себепті биліктің шешуші тетіктеріне өзіне толық берілгеніне күмәні жоқ адамдарды қоюда.  Соның бірі – Тоқаев. Ал ертең оған бірдеңе бола қалса, екінші сенімді адамы дайын тұр. Бүгінгі билік жүйесін қанша жерден мызғымас, берік команда деп есептесек те, оның ішінде жоғарғы билікке дәмесі бар, бірақ онысын ашық айтпай жасырып жүрген тұлғалар аз емес. Меніңше, бұл солардан сақтану үшін жасалған әрекет. 

Бірақ Дариға Назарбаеваның сенат спикеріне баруы болашақта елдегі билік отбасылық жолмен ауысады деген пікір қалыптастырмай ма?

– Әрине, билікті әкеден балаға, баладан немереге ауыстыру – диктаторлардың ең үлкен армандарының бірі. Бірақ оның іске асуы тек қана  халық емес, билік топтарында жүрген ықпалды топтар келісіміне байланысты. Егер келіспей қалса, ол жоспары ғана емес, өзінің де тағдыры быт-шыт болуы мүмкін. Көбінесе билікті отбасылық жолмен беруден қаймығудың себебі содан. Билікті балама немесе немереме тастап кетемін деген адамдар ертеңгі күні одан өздері опық жеп жатады. Осы себепті бұл қауіпті нәрсе әрі биліктегі топтар бұған келіспейді деп ойлаймын. 

ЖСДП сайлауға дайын ба?

Билік сайлауды қашан өткізетінін өзі шешеді, одан астар іздемеу керек дедіңіз. Бірақ ерте сайлау дайындыққа аз уақыт қалдырып, өзге саяси күштерге біраз қиындық тудырады. ЖСДП алдағы президент сайлауына дайын ба?

–  Бұл сайлауға қатысу-қатыспау біз үшін дилемма. Неге десеңіз, біріншіден, саяси күш болған соң, қандай да бір саяси науқанға қатысуға міндетті. Себебі сайлауалды науқаны халықпен кездесіп, елдегі әлеуметтік-экономикалық жағдайға қатысты өз көзқарасымызды, бағдарламамызды дауыс берушілерге жеткізуге жақсы мүмкіндік. Десек те, біз сайлауға қатыссақ та, жеңісті бәрібір бізге бермейді, халық бізге дауыс берсе де, оны бұрмалап, дауыс бермегендей етіп шығарады. Сонда біз сайқымазақ сайлауға қатысып, оны заңдастыруға үлес қосамыз ба деген уәж де жоқ емес. 

      Ал кезектен тыс сайлауға келсек, әрине, қандай саяси күш болсын оған сақадай сай дайын тұру мүмкін емес. Өйткені сайлау үлкен қаржы, адам ресурстарын талап етеді. Оған күнделікті дайын болу мүмкін емес. Сондықтан заңда «сайлау бес жылда бір өтеді» деп құр бекер жазылмаған. Бұл саяси күштер оған алдын ала қамданып дайындалсын, бағдарламасын түзсін, барлық саяси күштер келесі сайлауға тең мүмкіндікпен келсін деген қисынмен жазылған. Ал бүгінде ондай тең мүмкіндік жасалып отыр ма? Айналып келгенде, сайлауға тек биліктің «Нұр Отан» партиясы мен онымен ымыралас қуыршақ партиялар дайын. Алдағы президент сайлауына ЖСДП толыққанды дайын емес деп айта алмаймын. Жоғарыда айтып өткенімдей,  қатысу-қатыспау дилеммасының алдында тұрмыз. 

2005 жылғы президент сайлауында елдегі барлық демократиялық күштер «Әділетті Қазақстан» қозғалысына бірігіп, ортақ кандидат етіп сізді ұсынғаны белгілі. Осы сайлауда демократиялық көзқарасты ұстанатын азаматтар бірігіп, ортақ кандидат ұсына ала ма?

– 2005 жыл мен қазіргі уақыттағы оппозициялық күштердің жағдайын салыстыру мүмкін емес. 2005 жылы елдің болашағы үшін күресуге дайын тұлғалардың саны да, сапасы да анағұрлым жоғары болды. Ол кезде «тап бүгін билік ауысып, билікке оппозиция келетін болса, үкіметке балама болатын құрамы бар ма?» деген сұраққа ойланбастан «бар» деп жауап беруге болатын. Бірақ биліктің соңғы 14 жыл ішінде оппозициялық алаңды тазалап, оппозициялық саясаткерлерді қудалады, көзін жойды, қорқытып-үркітті. Кей саясаткерлер шаршағаннан, үміті үзілгенінен өздері кетіп қалды. Сондықтан, әрине, бүгін 2005 жылдағыдай ұйымдасқан оппозициялық күш бар деп айта алмаймын. Оппозициялық алаңда ынтымақ-бірлік аз. Бұл – бір. Екіншіден, 14 жыл ішінде әбден қудалау көріп, шаршаған оппозиция, бір жағынан, билікке ызалы болса, екінші жағынан, оппозицияның ішінде жүрген тұлғалар бір-біріне ызалы. Неге? Жеңіске жете алмағандықтан, күрес нәтиже бермегендіктен, ішін ашу-ыза кернеген. Сөйтіп, бүгінгі оппозиция өкілдерінің біразы бір-бірімен күресіп, жамандап, кінә іздеуге көшкен. Әлеуметтік желіні оқып көріңізші, бір адам мына саясаткер балама үміткер ретінде сайлауға қатысуға лайық азамат, осыны қолдау керек десе, жүз адам оған қарсы шығады. Сондықтан барлық оппозициялық күштердің басын қосып, ішімізден осы шықсын деген келісімге келу басты мақсат болса да, мұның іске асатынына үмітім аз. 

Саясаткер Жасарал Қуанышәлин «Азаттық» радиосына берген сұхбатында да оппозициялық күштердің ортақ кандидат шығара алатынына күмән келтіріпті. Сөзінен ұққанымыз, ол ЖСДП-ны нағыз оппозициялық партия деп есептемейді, сол себепті бірігіп, ортақ кандидат шығарғысы жоқ. Осы жерде мынандай сұрақ туындайды. 2005 жылы біріге алған әртүрлі демократиялық күштер неге қазір, керісінше, бір-бірін айыптап, күйе жағумен айналысып кетті?

– Жоғарыда айтып өткенімдей, күрестен нәтиже шықпаған жерде кінәні бір-бірінен іздеу басталады. Өз басым мен туралы қанша жерден былапыт, өсек-аяң айтылса да, оппозиция ішінде жүрген тұлғалардың ешқайсысын жамандағым келмейді. Әрқайсысы шама-шарқынша әрекет етіп жүр. Тек айтарым, бірде-біреуі маған «2005 жылғы көзқарасынан айнып, биліктің әрекетін қоштап кетті» деп кінә арта алмайды. Өйткені 2005 жылғы көзқарасымнан айныған емеспін. Мың жерден бізді даттаса да, жалғыз оппозициялық партия – ЖСДП. Ал олардың ұжымдары қайда? Жақсы болса, неге сол ұжымдарын сақтап қала алмады? Мүмкін, біздің партияның жалғыз оппозициялық партия болып тұрғаны төрағаның арқасы шығар?! Өткенге, кеткенге шоқытпай, саяси дауылдардан сақтап қалған төрағаның еңбегі шығар?!

     Менің айтпағым, жалғыз оппозициялық партия ретінде өз бағдарламамыз, социал-демократиялық құндылықтарымыз бар. Егер соған сай келетін азамат шықса және оны барлық демократиялық күштер келісіп ұсынса, біз ол адамның үміткерлігін қарауға дайынбыз. Бұл туралы ұсынысымызды айттық, жеткіздік. Енді өздері жиналып шешсін. Бірақ жеке басының амбициясын көрсетіп, мадақ үшін, ұпай жинау үшін сайлауға түсемін десе, ондай үміткерді қолдамаймыз. Сондықтан демократиялық күштер өкпе-назды қойып, «елде шынайы өзгеріс жасаймын, оған парасатым, әлеуетім жетеді, командам бар» деген азаматты шығарсын. Оны қолдауға дайынбыз. Бәлкім, партия сол үшін сақталып қалған шығар. Партия ғана емес, баяғыда тарап кететін «Әділетті Қазақстан үшін» қозғалысы әлі де бар. Оны да мен сақтап келе жатырмын. 

Жақында ЖСДП-ның бұрынғы мүшесі Әміржан Қосанов сайлауға түсуге ниетті екенін айтып қалды. Оның да үміткерлігін қарастырасыздар ма?

–Ә.Қосанов кезінде партия мүшесі ғана емес, басқарушыларының бірі болды. Бірақ өз іс-әрекетіне байланысты партиядан шеттетіліп, партиядан шықпаса да, қарым-қатынасты үзгеніне 7-8 жылдай болып қалды. Әрине, демократиялық күштер өзара келісіп, оны үміткер ретінде ұсынып жатса, оны съезде қарауға дайынбыз. 

Ал ЖСДП-дан тұп-тура бір жыл бұрын шыққан саясаткер Зәуреш Батталовамен де түсініспеушіліктер болған сияқты…

– Зәуреш Батталовамен арамызда түсініспеушілік болған жоқ. Оны біз жаңа күш ретінде съезде партия төралқасының төрайымы етіп сайладық. Бірақ төралқа ішінде ұйымдастыру мәселесіне келгенде, жұмыс істеу стилі бойынша өзара келіспеушілік болып, кикілжің, реніш пайда болғандықтан, өз еркімен жұмыстан кетті. Әрине, оның төралқамен тіл табыса алмағаны өкінішті. Бірақ Батталоваға саяси көзқарасы, адами қасиеті жағынан кінә артпаймын, көзқарасым түзу. 

Қоғамда үлкен сілкініс тудырған оқиғалар кезінде, мәселен, Қауіпсіздік кеңесі туралы заң қабылдағанда немесе көпбалалы аналар мәселесі көтерілгенде ЖСДП-ның үнін естімейміз. Партияның саяси белсенділігі неге төмен? Партиядағы жастар неге белсенді емес?

–  Әртүрлі заңдық шектеулер партияның жұмыс істеу аясын тарылтып жатыр. Соған қарамастан, істеліп жатқан жұмыс аз емес. Әрине, бұрынғыдай жұртты елең еткізетін митинг өткізіп, шерулер ұйымдастыра алмаймыз. Қоғамдық-саяси жұмыстарымызды  бұқараға жеткізуге мүмкіндік те аз. Себебін жаңа айттым. Жастарға келсек, партияны жасарту бағытында біраз шаруа атқардық. Партия төралқасының басым бөлігі жастар. Партияның жастар қанаты бар.

Сонымен, президент сайлауына үміткерлерді ұсыну 28 сәуірде аяқталады. Партия қандай да бір шешім қабылдауы керек. ЖСДП съезі өте ме?

– Қазір съезге дайындық жүріп жатыр, Келесі аптаның ішінде өткіземіз. 

Ал егер демократиялық көзқарастағы азаматтар мәмілеге келмесе, ортақ үміткер шығармаса, ЖСДП қандай шешім қабылдайды? Партия ішінен үміткер шығара ма?

– Үміткер өз ішімізден шығуы  да мүмкін. Партияда лайық тұлғалар жеткілікті. Сонымен қатар сайлауға қатысамыз ба, қатыспаймыз ба деген мәселені де талқылап шешуіміз керек. 

ЖСДП сайлауға түсеміз деген шешім қабылдаса, партия атынан сайлауға өзіңіз түсуіңіз мүмкін бе?

– Бұған қатысты шешім қабылдадым. Оны съезде жария етемін. Оны съезд шешуі тиіс. 

Жоғарыда митингіге шығуға рұқсат жоқ дедіңіз. Дегенмен 2010-11 жылдары, әсіресе сайлаулар, Жаңаөзен оқиғасынан кейін рұқсат етілмеген митингіге жиі шықтыңыздар. Ол уақытта мүмкін болған дүние қазір неге мүмкін болмай қалды?

– Ол уақытта 15 тәулікке қамаса, қазір 3-4 жылға сотталасың. Біз қилы кезеңнің бәрінен өттік, еш қорыққанымыз жоқ, қазір де қорықпаймыз. Дегенмен біз халықты арандатудан қорқамыз. Арандатушылық болса, біз емес, қарапайым халық сотталады, солар жәбір көреді. Біреу анасынан, енді біреу әкесінен айырылып жатса, бұл бізге мәртебе ме? 

    Шынын айтқанда, митингіге шақырса, асып кетсе 500 адам жиналар. Ат төбеліндей топтың қолынан еш нәрсе келмейді. Франция мен Суданда, Алжирде митингілер қалай өтіп жатқанын көріп отырсыздар. Ондаған, жүздеген мың адам көшеге шығады. Бізде қазіргі жағдайда ондай ауқымдағы наразылықты өткізу мүмкін емес. Наразылыққа шыққан кішкене топты жаншып тастау біздің билікке түкке тұрмайды. Бірақ ол үшін жауапкершілікті кім мойнына алады?

Олай болса, шетелде отырып алып халықты митингіге шығуға үндейтін Мұхтар Әблязовқа көзқарасыңыз қандай?

– Авторитарлық билік жүйесімен күресудің әртүрлі әдістері бар. Біз таңдаған әдісті жоғарыда түсіндірдім. Әблязов пен тыйым салынған «Қазақстан демократиялық таңдауы» қозғалысының әдісі басқа. Әблязовқа «сенікі дұрыс емес, олай жасама» деп айта алмаймын, оның әрекетіне баға да бере алмаймын. Әркім өзі құп көретін әдістерге жүгінеді. Әр саяси күштің алдына қойған өз мақсаты бар. Сондықтан әр саяси күш сол мақсатқа жету жолын өзі таңдайды. Әблязовті де, айналасында жүрген адамдарды да жақсы танимын. Олар елде өзгеріс болса, демократиялық, әділетті қоғам орнаса деген ұстанымдағы азаматтар. 

ЖСДП – әділет министрлігі тіркеген соңғы партиялардың бірі. Бертінде ешбір саяси партия тіркеле алмады. Қазіргі кезеңде елде жаңа саяси күштің пайда болып, партия ретінде тіркелуі мүмкін бе?

– Әбден мүмкін. Билік «тағы бір қуыршақ партия керек» десе, оны ұйымдастыра салуы ықтимал. Ал тәуелсіз саяси партияның тіркелуі қазір мүмкін емес. Билік оған жол бермейді. Қысқасы, биліктің келісімінсіз партияның пайда болуы мүмкін емес.

     Бүгінде халықтың ішінде де, саяси күштердің ішінде де апатия қатты белең алып тұр. Отыз жыл ішінде «елдің болашағы жарқын болады» деген үміт ұшқыны саябырсып қалды. Бірақ халық ішінде билікке наразылық бұрқ-сарқ қайнап жатқаны рас. Ол наразылық өрши түсіп, жинала беретін болса, бұл ешқандай мағынасыз көтеріліске әкеп соқтыра ма деген үрей бар.  Ол наразылық ұлтаралық қарым-қатынасқа ойыса ма, билікке қарсы бағыттала ма, әлде дәулеттілерге қарсы наразылыққа ұласа ма, әйтеуір, шығатын арнасын табады. Сондықтан бұрын бәрі халықтың өз қолында десек, бүгін авторитарлық билік шыңына шыққан кезде көп мәселені шешу биліктің өз қолында деп есептейміз. Демек, биліктің өзі ойлануы тиіс. Былайша айтқанда, «төменгілер бұрынғыша өмір сүре алмайды, ал жоғарыдағылар бұрынғыша басқара алмайды» деген заманға тап болдық. Биліктің өзі де елдің болашағы тек халықтың емес, өзінің қолында екенін түсінуі керек.

– Әңгімеңізге рақмет.

Әңгімелескен Елнұр Бақытқызы 

Сұхбатты көшіріп басуға болмайды. Рұқсат етілмейді!

Алматы қаласы туралы жаңалық оқу

Comments are closed.