Брюссельге «тығылып барғандар» «Жаңа Қазақстан» құрып қайтты. Бұл ұйымның міндеті Мұхтар Әблязовтің экстремистік деп танылған «Қазақстан демократиялық таңдау» қозғалысын құлату емес екен…

– Әміржан мырза, қалың көпшілік Брюссельде өткен оппозиция жиынынан соңғы сәтке дейін хабарсыз болды. Расын айтқанда, Брюссельде бір топ оппозицияшыл саясаткер мен белсенділердің бас қосатынын жиынға барған өздеріңізден емес, қашқында жүрген Әблязовтің жақтастары – Ирина Петрушова мен Жанар Ахметованың жазбаларынан оқып-білдік. Тек осыдан соң ғана әлеуметтік желіде мәселенің бергі жағын түсіндіргендей болып, партия құрылатынын жоққа шығарыпсыз. Дегенмен сіздің өзіңіз де, Брюссельге барған өзге әріптестеріңіз де, жиын алдында сұхбат беруден бас тарттыңыздар, тіпті араларыңызда Брюссельге баратындарын жасырғандар да болды. Мұндай асқан құпиялықтың сыры неде? Бұл сапарды сонша жасырудың себебі не?

 Әрине, жариялылыққа не жетсін! Бірақ… Қазақстанда жүріп билікке сын айту қаншалықты қиын болса, сол сынды шетелдегі демократиялық институттардың мінбесінен айту одан да қиын. Осы себепті «сақтықта қорлық жоқ» деп, әлі болмаған шаруаны жарнамалауды жөн санамадық. «Арық айтып, семіз шыққымыз» келді. Әрине, әзірлік жұмыстарымызды айналамыздағы жұрт білді. Билік те біген шығар. Өйткені әркім бір-бірімен сөйлеседі, хат алысады, «шетелге барамын» деп туған-туыс, дос-жарандарына айтады. Елге танымал, билікке сын айтып жүретін он бес шақты азаматтың бір уақытта бір қалаға бара жатқанын тиісті органдардың білмеуі мүмкін де емес. Мені таңғалдырғаны, сапарды біз жария етпей жатып сол сапардың мән-жайына сіз атын атаған адамдар қалайша қанық боп қалды екен?

– Брюссельге ұшып бара жатқаныңызда өзіңізге Астанадан, Ақордадан хабарласқандар болды ма?

 Сапарды білетіндер хабарласты. Өйткені өзім де біраз адамды шақырғанмын. Бірі келісті, бірі бас тартты. Себептері әртүрлі.

– Бұл форум нақты кімнің бастамасымен өтті? Ұйымдастырушысы кім?

 Бастама өзіміздікі. Еуропарламентке осыдан тура 11 жыл бұрын осындай бір топпен, дәлірек айтқанда, ЖСДП «Азат» делегациясымен барғанбыз. Одан бері талай уақыт өтті. Елде небір оқиғалар болды. Жалпы, қазақ билігі батыс елдері мен Еуроодақ жетекшілеріне  демократияшыл боп көрінгісі келеді. Біз болсақ, «билік демократия стандарттарына мүлдем сай емес» деген пікірімізді жеткізгіміз келді.

Елде де, сыртта да Еуроодақ құрылымдарымен таныс, тиісті кездесулер ұйымдастыратын, сөздерін өткізе білетін азаматтар баршылық. Солар осы сапарды, жиынды бастады. Бізде, жалпы, жаман бір әдет бар. Кез келген саяси бастаманың артында міндетті түрде қалталы адам не билік тұр деп біржақты түсінеді.  Брюссельге барған топтың құрамын қараңызшы, олигархтың айтуымен жүретін немесе биліктің айтақтауына көне салатын адамдар деп кім айта алады?!

– Брюссельге баратындардың жол-пұлын Атыраудың бұрынғы әкімі, Қазақстанда ақша қымқырды деген айып тағылған Бергей Рысқалиев көтеріпті деген ақпараттың шеті шықты…

– Жол шығынын азаматтардың өздері көтерді. Қаржысы жетпегендерге елдегі азаматтар көмектесті. Олардың атын атай алмаймыз. Бірақ сіз сұраған жанның бұл сапарға қатысы жоқ.

– «Жаңа Қазақстан» форумының мақсат-міндеті не? Кімдермен кездестіңіздер?

– Еуроодақ, Еуропарламент, Еуропа кеңесінің басшылары мен құрылымдары, депутаттық комитеттер және жекелей белгілі депутаттармен кездестік. Тақырып сан түрлі болды. Бірақ бәрі де бір нәрсеге тірелді: Қазақстан Еуроодақпен әріптестік келісімшартына қол қойған. Соның ішінде экономика байланыстары, инвестиция саясаты көп айтылған. Біз экономикаға ғана байланбай, демократиялық реформаның аса қажеттілігін айттық. Қазақстанға қаржылық қана емес,   саяси инвестиция қажет дедік. Еуроодақ алдында Қазақстанның мойнына алған міндеттемелері бар. Соларды орындауы тиіс. Мәселен, алдағы мамыр айында Еуропарламенттің әріптестік комитеті Астанада «Қазақстан – Еуроодақ» отырысын өткізеді. Осы жиында елдегі қордаланған қоғамдық-саяси мәселелер көтерілуі тиіс дегенді ашық айттық. Мұны бір деңіз. Екіншіден, «Жаңа Қазақстан» форумында  шетелде мәжбүрлі жүрген ел азаматтарымен жүздесіп, талқылау өткіздік. Біраз ағайын: «Ел жағдайын талқылау үшін Брюссельге барып не қажет? Алматы не Астанада бас қосуға болмай ма?» – деп жазғырып жатыр. Бұл қисынға көнсек, сонда 20 жылдай елге қайта алмай жүрген оппозиция өкілдерін не істейміз? Олар Алматы мен Астанаға әзірше келе алмайды ғой. Міне, осы себепті кездесуді шетте өткіздік. Ал форумның келесі жиындары Қазақстанда болады. Сөз реті кеп тұрғанда  алдын ала хабарлап қояйын: біз тағы да шетелде жиналуымыз мүмкін. Брюссель сапарынан кейін Еуропаның өзге  елдерінің ұйымдары хабарласып, кездесу өткізуге ықыласты болып отыр.

«Жаңа Қазақстан» форумының басты мақсаты – елдің бүгіні мен болашағына алаңдайтын, билікке айтар ойы мен сыны бар, мемлекет мүддесін қара басынан жоғары қоятын, іштегі және сырттағы азаматтармен тізе қосып, Қазақстан болашағын анықтау, талқылау, соның ішінде президент Назарбаевтан кейінгі транзит кезеңінде  халық пікірімен санастыру. «Жаңа Қазақстан» әзірше қозғалыс та, партия да емес. Ол – нағыз патриоттардың ортақ алаңы, мінбесі.

– Әдетте шетел түгіл, ел ішінде оппозицияшыл күштердің басқосуына барынша кедергі келтіретін Ақорда сіздердің жолдарыңызды бөгемегеніне қарап-ақ, биліктің өзі осы жиынның өтуіне мүдделі дегендер болды. Ал Әблязовтің әлеуметтік желідегі жақтастары Брюссельге барғандарды сынға алып, «жалған оппозиция (псевдооппозиция) шетелде Ақорданың келісімімен, нұсқауымен жиналды» дегендей пікір білдірген. Өздеріңізді жалған оппозиция деген пікірге не дейсіз? Ал «Ақорда нұсқауымен жиналған» дегенге қатысты не дер едіңіз?

– Меніңше, биліктің ішінде де елге жаны ашитын, мемлекет болашағын ойлайтын, «қоғамда оппозиция болуы тиіс» деп білетін азаматтар баршылық. Олардың бәрін «не жемқор, не жағымпаз» деп сыпыра жамандау дұрыс емес.  Өз басым ұшақтан түсіртіп, алып қалуға іштей дайын едім. Ондайдың талайын бастан өткердік. Бірақ бұл жолы ондай болмады. Мұның өзі жақсылықтың нышаны. Мүмкін, билік Еуропарламентке ресми бара жатқан он шақты адамды бір рейстен алып тастау  халықаралық дауға ұласатынын түсінген болар. Аман-есен бардық, саяси билік жүйесіне қатысты ащы сынымызды ашық айттық. Ал жалған оппозиция осындай ащы сынды айтушы ма еді? Енді елге жеткен соң,  «Жаңа Қазақстанды» құрған азаматтарға қарсы әрекеттер жасалмаса деймін.

Әміржан Қосанов: «Жаңа Қазақстан» Әблязовтің ұйымын талқандамайды 

– Форумға Әблязов пен оның Қазақстандағы және шетелдегі серіктері, жақтастары неге шақырылмады?

– Біздің өкілдер белсенділер мен оппозицияшыл тұлғалардың барлығына хабарласты. Соның ішінде Қазақстан соты экстремистік деп таныған «Қазақстан демократиялық таңдауының» (ҚДТ) адамдарына да айтқан. Бірігіп атқарар ортақ іске оларды шақырудан әлі де қашпаймыз. Дегенмен оппозиция қызметінде монополия болмауы міндет. Біз де көп ұйымның біріміз. Бізден басқа да ұйым, қозғалыс құрылып, саяси режимді демократиялауға атсалысса өз басым қуанамын. Ал ҚДТ неге осылай қуанбайтынына таңғаламын.

Олардың «нағыз оппозиция біз ғана, бізден басқасының бәрі жалған» деп жар салуы, біріншіден, дұрыс емес; екіншіден, демократияшыл күштердің бірігуіне тек кедергі жасайды. Демек, осындай қыршаңқы әңгімелерді доғару керек. 

– Дегенмен әлеуметтік желіде форумды М.Әблязовқа қарсы құрылып жатқан, оның «Қазақстан демократиялық таңдауын» әлсіретіп, талқандауды көздейтін одақ деп қабылдаушылар баршылық…

– Әлеуметтік желідегі реакцияны мен де бақылап отырмын. Нақты аты-жөні бар адамдардың көбісі біздің бастаманы қолдап отыр. Сенбей отырғандар да бар. Бірақ олардың көбі өтірік адамдар, яғни фейктер мен трольдерге ұқсап кетіпті. Ал жүйелі іс пен сөзге келсек, оппозицияшыл күштер бір адам құрған ұйымға ғана барып, тіркелуі керек пе? Ал ол адамға қатысты өткен соттарда айтылған қиын жайттарды қайтеміз? Меніңше, әр азаматтың өз таңдауы болуы керек. Қалай ма – ҚДТ-ға барсын, қаламай ма – басқа ұйымға кірсін.

Оның үстіне ҚДТ бастамалары көп жағдайда жеке бастың саяси кегіне ұқсап кетеді. Өз басыма ҚДТ бәсекелес емес. Әрине, ондай ұйымдардың болғаны керек және заң аясында қызмет етуі тиіс. Әйтпесе анархия боп кетеді. Бір адамды құлатамыз деп жүріп, тәуелсіздіктен айырылып қалуымыз мүмкін. ҚДТ-ны талқандайын деп жатқан біз жоқ. Керісінше, оларды бірігіп жұмыс істеуге шақырамын. ҚДТ-ға бір ұсынысым: саяси сектанттықты доғару керек. Қаншама жыл оппозицияда жүрген әріптестерін емес, билікті сынасын. Өзінен басқа азаматтарды қаралауды доғарсын. Қазақстанда оппозицияға еңбегі сіңген, шетелге қашып кетпей, бастарына қауіп-қатер төнсе де, өз ісін жалғастырып жүрген азаматтар баршылық. Қолынан келсе, ҚДТ сол азаматтармен бірге қимылдасын. Оларды нақақтан-нақақ қаралай бермесін.

– Білуімізше, форумда «Назарбаевтан кейінгі Қазақстан» заң жобасы мен жаңа Конституция нұсқасы талқыланған. Бұл оппозиция билік транзитіне дайындықты бастады дегенді білдіре ме?

Транзитке дайындық баяғыдан-ақ жүріп келе жатыр. Кейде көзге көрінбейді, кейде көрінеді. Президенттің басты билікке қатысты қабылдаған әрбір шешімі, соның ішінде кейде бір-біріне мүлдем кереғар шешім қабылдап жатуы – сол транзиттің қамы деп білемін.

Бірақ бір күнде бәрі өзгеріп кетуі мүмкін. Сол кезде елдің тағдыры президент маңайындағы ат төбеліндей ғана топтың қолына көшіп кетуі әбден ықтимал. Ол аса қауіпті жол. Билікке таласқан топтар мен кландар тәуелсіздігімізді де тәрк етіп жіберуі мүмкін. Ондай апатты жағдай болмауы үшін бізге ертеңгі күні билік тармақтарының ғана емес, тұтас мемлекетіміздің тұрақтылығын қамтамасыз ететін жаңа Конституция ауадай қажет. Сол мәселені де талқылау, қоғам ұсыныстарын жинау да біздің бір міндетіміз.

– Шынын айту керек, осы күнге дейін құрылған оппозицияшыл қозғалыстар мен партиялар тұншықтырылып, транзит алдында саяси алаң тазартылды. Ендігі жерде билік өзінің ыңғайына жағатын, жан-жақта шашырап жүрген әртүрлі бағыттағы саясаткерлер мен белсенділердің басын қосып, олардың ұйым не қозғалыс құруына мүмкіндік береді, кедергі келтірмейді делініп жатыр. Осылайша билік транзиті кезінде Ақорда мұрагер операциясын өткізу үшін ымырашыл оппозицияны пайдаланып, биліктің ауысуын легитимді етпек дейтіндер бар. Бұған қатысты не дейсіз?

– Біз қашан ымырашыл болып едік? Елде болған ең сұмдық оқиғалар туралы билікке, соның ішінде президенттің өзіне батыра айтып жатсақ, ол ымырашылдық па? Бір бастама көтеріп едік, осындай ауыр сөздер естіп жатырмыз. Білесіз бе, «қой, бір ұйым құрсақ, елдің бәрі оны биліктің жобасы деп ойлайды, бастамай-ақ қоялық» деп қол қусырып отырсақ, кейбір азаматтар тағы да «бұлар түк бітірмей жатыр» деп жерден алып, жерге салар еді. Сондықтан да ондай сындарға өз басым түсіністікпен қараймын. Қайталап айтайын, «Жаңа Қазақстан» әзірше партия не қозғалыс емес. Бізде қоғамдық ұйымдарға қатысты қалыптасып қалған бір қасаң түсінік бар. Заман адымдап алға дамып бара жатыр, қоғамдық қатынастардың жаңа, бұрын-соңды болып көрмеген мүмкіндіктері пайда болуда. Біз соларды да игеруіміз керек. Мәселен, әлеуметтік желілердің әлеуетін пайдаланып, тегеурінді ұйым құруға болады. «Жаңа Қазақстан» саяси өмірдің жаңа форматы ретінде  өз жұмысын енді ғана бастап жатыр. Уақыт бәрін көрсетер…

– Форумға қатысып жатқан Қазақстанның бұрынғы премьер-министрі Әкежан Қажыгелдиннің қазіргі жағдайы, денсаулығы мен көңіл күйі қалай екен?

– Жағдайы, денсаулығы, көңіл күйі жаман емес сияқты. Форум жұмысына «ұйымның қатардағы мүшесімін» деп айтып алып, қатысты. Сөз сөйледі. Басқалармен бірге талқылауға атсалысты. Баршаңызға сәлем айтып жатыр. Әсіресе оның жаңа Конституция мен шетелде жатқан қаржыны елге қайтару туралы ойлары жиналғандарға мықты әсер етті.

– Әкежан Қажыгелдин «Азаттыққа» сұхбат беріп, Н.Назарбаевтың жемқорлықпен өзінше күрес жүргізіп жатқанын, бірақ одан әзірге нәтиже жоғын айтыпты. Алайда экс-премьердің билік пен президент, оның төңірегіне қатысты өткір, батырып-батырып айтқан пікірін естімедік. Әкежан мырзаның Назарбаевқа қатысты позициясы жұмсақтау, тіпті ол президент Н.Назарбаевты жете білмейтін саясаткер болып көрінді. Оның үстіне Ә.Қажыгелдин кезінде биліктің Рахат Әлиевке қарсы науқанына қосылып, экс-күйеубаланы айыптауда Ақордаға біраз септігін тигізіпті деген пікір де жоқ емес. Жалпы, Ә.Қажыгелдин мен Ақорданың арасында белгілі бір келісім, ымыраластық бар деген сөз рас па? Осының анық-қанығын білесіз бе?

– Мен Әкежан емес, Әміржанмын. Бұл сұрақтарды сол кісінің өзіне қойыңыздар. Ол үшін менің жауап бергенім ыңғайсыз болар. Өз тарапымнан қосарым: осы жылдар ішінде Қажыгелдин өзін шын мәнінде елдің қамын ойлайтын саясаткер ретінде таныта білді. Оппозицияшыл партия құрды. РНПК кезінде оппозиция да басқаша еді. Билік онымен санасуға мәжбүр болды. Қаншама уақыт өтсе де, билікке қатысты сыни көзқарасын өзгерткен жоқ.

– Ә.Қажыгелдин Қазақстан Конституциясының жаңа жобасын дайындайтынын айтып қалды. Бірақ авторитаризм мен суперпрезиденттік жүйе әбден орныққан Қазақстанның қазіргі жағдайында билік өзіне ыңғайлы Ата заңнан оңайлықпен бас тартып, жаңа Конституцияны қабылдай салмайтыны түсінікті нәрсе ғой. Былайша айтқанда, бұл жартыкеш бастама күйінде қалатын тірлік. Осыдан-ақ Әкежан мырзаның ел ішіндегі жағдайдан хабары бар ма деген сұрақтың төбесі қылтияды. Бұрынғы үкімет жетекшісі елде не болып жатқанын біле ме, өзі?

– Ол Қазақстан туралы мағлұматты тек ресми басылымдардан ғана алып отырған жоқ болар. Ел ішінде де оның туыстары, жақындары, дос-жарандары, қолдаушылары, тіпті сыншылары бар. Олармен де хабарласады, елдегі оқиғалар мен тенденциялардан бір адамдай хабардар деп ойлаймын.

Ал енді жаңа Конституцияға келейік. Иә, сөзіңіздің жаны бар, билік транзит кезінде өзінің топтық мүддесін қорғап қимыл-әрекет жасайды. Бірақ сол жоспарлары бір күнде-ақ быт-шыт боп кетуі мүмкін. Алысқа бармай-ақ көрші елдердегі, соның ішінде Өзбекстандағы жағдайды алайық. Сондықтан да мемлекеттің тұрақтылығына кепілдік бере алатын ондай Конституция керек-ақ.  Оның лайықты жобалары бұрын да жасалған, дайын. Ол жобаларда әр кезеңде қимыл-әрекет жасаған оппозицияшыл партиялар мен қозғалыстардың үлесі бар.

– «Жаңа Қазақстан» форумында талқыланған мәселелерді жүзеге асыру үшін не істемексіздер?

– «Жаңа Қазақстан» форумының болашағы өзімізге байланысты. Рас, әзірше біз оны ортақ алаң ретінде құрдық. Көп нәрсе біз қозғайтын мәселелердің елдің көңілінен шығуы не шықпауына байланысты. Біздің қатарымызда елге танымал, осы күнге дейін өз көзқарастарын ашық әрі ұлттық, халықтық тұрғыдан білдіріп келе жатқан интеллектуалды азаматтар бар.

Билік те қоғамдық өмірге араласқысы келетін азаматтардың мүмкіндіктерін шектеп, екі ғана жол ұсынып отыр. Бірі – билікті күні-түні мақтайтын «Нұр Отанға» мүше болуы, екіншісі – заңнан тыс, радикалды ниеті бар, төңкерісшіл және бүлікшіл жолға түсу. Басқа жол жоқ, заңды түрде тіркеліп, жұмыс жасаған оппозициялық партиялар жабылған.

Ал қоғамда осы екі, бір-біріне қарама-қарсы бағыттарды қолдамайтын қаншама азамат бар. Яғни биліктің кемшіліктерін көзге шұқып көрсете алатын, дамудың балама жолдарын ұсына алатын, сонымен бірге биліктің бейбіт ауысуын қалайтын сындарлы бағыт.

Ерте ме, кеш пе, қазіргі президент кетеді. Ел, мемлекет қалады. Біз қаламыз. Сондықтан сол кезеңде үстемдік етуге тиіс өркениетті Конституция мен заңдар туралы осы бастан бас қатыруымыз керек.

Әңгімеңізге рақмет.

Сұхбаттасқан Елнұр БАҚЫТҚЫЗЫ

 

 

 

 

Алматы қаласы туралы жаңалық оқу

Comments are closed.