Туризм төңірегіндегі орынсыз дауға тоқтау керек
Әуелі Бозжыра, кейін Көкжайлау, енді Катонқарағай мен Марқакөл... Еліміздегі көрікті туристік аймақтарға қатысты пікірталас жыл сайын бір сценариймен өрбиді. Бір тарап ірі жобаларды туризмді әлемдік деңгейге көтеретін мүмкіндік деп бағаласа, екіншілері мұндай бастамалар табиғатқа орны толмас зиян келтіруі мүмкін деп алаңдайды.
Соңғы бірнеше жылда Катонқарағай ауданында түркі мәдениетіне арналған фестиваль өткізіліп келеді. Бір ай бұрын ұйымдастырылған шара рекордтық көрсеткішке жетіп, оған 50 мың адам қатысты. Осыдан кейін аудан әкімдігі алғаш рет халық санының азаю үрдісі баяулағанын мәлімдеді. Бір кездері бұл өңірден көшіп кетушілердің қатары көбейіп, арнайы қор да құрылған болатын.
Ал өткен аптада Марқакөлде алғаш рет этно және экология тақырыбындағы фестиваль ұйымдастырылып, оған үш мыңнан астам турист келді. Салыстырар болсақ, Марқакөл мемлекеттік табиғи қорығы 2025 жылдың түгелінде дәл осындай көлемде ғана келушіні қабылдаған. Фестиваль кезінде қонақ үйлер мен дәмханалардың барлығы дерлік лық толды.
Дегенмен туристер саны артқаннан кейін әлеуметтік желілерде қоқыс, табиғатқа немқұрайлы қарау және жабайы табиғаттың бастапқы келбетін жоғалту қаупі туралы пікірлер көбейді. Біреулер табиғат аясында ешкім мазаламайтын тыныштықты қаласа, енді бірі орман мен тау бөктерінің табиғи қалпы бұзылып кете ме деп алаңдайды. Мұндай пікірлердің негізгі мәні біреу ғана – табиғатқа қол сұқпай, бәрін бұрынғы қалпында қалдыру керек деген ұстаным.
Менің буыным Бұқтырма су қоймасындағы кеңестік кезеңдегі қарапайым демалыс базаларын да, бүгінде спутниктік интернеті бар заманауи демалыс кешендерін де көрді. Бір нәрсе анық: егер белгілі бір туристік бағытқа, әсіресе шетелдік туристер тарапынан сұраныс жоғары болса, бизнес оған міндетті түрде инвестиция салады. Соның нәтижесінде өңірде жаңа инфрақұрылым қалыптасып, туризм жергілікті экономиканың негізгі қозғаушы күшіне айналады. Мұндай жолдан Түркия, Мысыр, Қытай және Таиланд әлдеқашан өткен.
Бұл мемлекеттердің тәжірибесі табиғатты сақтау мен туризмді дамыту бір-біріне қайшы келмейтінін көрсетеді. Бар мәселе – қызмет көрсету сапасында, заманауи технологияларда және экологиялық талаптардың сақталуында.
Қазақстанда да мемлекет туристік инфрақұрылымға инвестиция тартуды қолдайды. Әсіресе халықаралық деңгейдегі жоғары санатты демалыс орындарын салуға басымдық беріліп отыр. Алайда мұндай жобалардың барлығы міндетті түрде экологиялық сараптамадан өтіп, табиғатты қорғау органдарының келісімін алуы тиіс.
Катонқарағай мен Риддерде жыл бойы жұмыс істейтін тау курорттарын салу идеясы алғаш рет өткен ғасырдың екі мыңыншы жылдарының басында көтерілген еді. Ол кезде бұл жоспарларды жүзеге асыруға жол, әуежай және сервистік инфрақұрылымның жоқтығы кедергі болды.
Қазір жағдай өзгерді. Қытаймен шекаралас аудандарда екі жаңа әуежайдың құрылысы аяқталуға жақын. Бұқтырма су қоймасы арқылы өтетін көпір пайдалануға берілді. Зайсан бағытындағы автожол жаңғыртылып, Өскемен – Алтай – Катонқарағай – Рахман қайнары және Өскемен – Риддер бағытындағы жолдар жөнделіп жатыр.
Өңір басшылығы бүгінде ірі туристік курорттар салу мүмкіндігін нақты жоба ретінде қарастыруда. Бұл бастамаларға қызығушылық танытып отырған инвесторлар да бар.
Риддерде болашақтағы курорттың бағасына қатысты түсіндіру жұмыстары да жүргізілді. Жоба барлық санаттағы туристерге арналған. Мұнда қонақүйге орналасып бірнеше күн демалуға да, бірнеше сағатқа келіп серуендеуге де мүмкіндік болады. Демалыс орындарында тау шаңғысы, жаяу серуендеу бағыттары және түрлі ойын-сауық қызметтері қарастырылған. Әр адам өз мүмкіндігіне сай демалыс түрін таңдай алады.
Сонымен қатар люкс деңгейіндегі курорттар тек бес жұлдызды қонақүйлермен шектелмейді. Олар заманауи сәулет, ландшафттық дизайн, абаттандырылған аумақтар, демалыс орындықтары, беседкалар, серуендеу жолдары, санитарлық тораптар және басқа да қолайлы инфрақұрылыммен қамтамасыз етілуі қажет.
Әрине, мұндай жобаларды іске асыру кезінде жер бедеріне белгілі бір өзгерістер енгізуге тура келеді. Заманауи технологиялар табиғатқа мүлде әсер етпей құрылыс жүргізуге әлі мүмкіндік бермейді. Егер тау шаңғысы трассалары мен аспалы жолдар салынатын болса, беткейлерді инженерлік тұрғыдан дайындау қажет болады.
Сонымен бірге мұндай ірі жобалар айналасында шағын және орта бизнес те қарқынды дамиды. Кафелер, жабдықтарды жалға беру орындары, ойын-сауық орталықтары, туристік қызмет көрсету нысандары мен басқа да кәсіп түрлері ашылады.
Ендеше мұндай өзгерістер өңір үшін игілік пе, әлде қауіп пе? Катонқарағай, Марқакөл, Риддер және Алтай сияқты шалғай өңірлер үшін бұл – экономиканы дамытуға, жаңа жұмыс орындарын ашуға және халықтың тұрақтап қалуына мүмкіндік беретін маңызды жоба. Сондықтан бұл мәселе төңірегіндегі пікірталас табиғатты қорғау мен тұрақты туризмді қатар дамыту қағидатына негізделуі тиіс.