Үкіметтік емес ұйымдар: олардың қоғамдағы рөлі қандай және қалай қаржыландырылады?
Қоғамдағы барлық әлеуметтік мәселені мемлекеттік органдардың күшімен ғана шешу мүмкін емес. Осы себепті көптеген елде халықтың өз бастамасын жүзеге асыратын тәуелсіз қоғамдық институттар қалыптасқан.
Қазақстанда мұндай ұйымдар үкіметтік емес ұйымдар деп аталады. Олар билік құрылымының құрамына кірмейді және коммерциялық табыс табуды мақсат етпейді. Негізгі қызметі – қоғамға қажет жобаларды ұйымдастырып, белгілі бір әлеуметтік мәселелердің шешілуіне ықпал ету.
Бүгінде Қазақстандағы азаматтық сектордың ауқымы айтарлықтай кеңейді. Ресми тіркелген ұйымдардың саны жиырма үш мыңнан асады. Олардың ішінде жастар саясаты, қайырымдылық, инклюзивті білім беру, қоршаған ортаны қорғау, қоғамдық денсаулық, мәдени мұраны сақтау және құқықтық кеңес беру бағытында жұмыс істейтін бірлестіктер бар. Әсіресе Алматы, Астана және Шымкент қалаларында мұндай ұйымдардың шоғырлануы жоғары.
Көпшілік арасында «үкіметтік емес ұйымдар қандай қаражатқа жұмыс істейді?» деген сұрақ жиі қойылады. Мұндай ұйымдардың бірыңғай қаржыландыру көзі жоқ. Бір жобалар мемлекеттік гранттардың қолдауына ие болса, енді біреулері халықаралық қорлардың немесе қайырымдылық ұйымдарының конкурстарына қатысады. Сонымен қатар бизнес өкілдерінің демеушілігі мен қарапайым азаматтардың қайырымдылық көмегі де көптеген бастаманың жүзеге асуына мүмкіндік береді. Кейбір жобаларда еріктілердің еңбегі шешуші рөл атқарады.
Қазақстанда әлеуметтік маңызы бар бастамаларды мемлекеттік қолдау жүйесі де қалыптасқан. Арнайы конкурстар арқылы қоғамдық ұйымдарға грант бөлініп, халықтың өмір сапасын жақсартуға бағытталған жобаларға қаржы қарастырылады. Мұндай бастамалар білім беру, мәдениет, жастар ісі, қоғамдық келісім және әлеуметтік қолдау салаларын қамтиды.
Сонымен қатар халықаралық серіктестердің қаржысына жүзеге асатын бағдарламалар да бар. Әлемдік даму институттары мен халықаралық ұйымдар денсаулық сақтау, медиа сауаттылық, азаматтық белсенділік, экология және инклюзивті қоғам қалыптастыруға арналған жобаларды қаржыландырады. Соңғы уақытта USAID агенттігінің қызметі қоғамда кеңінен талқыланып, мемлекеттік органдар оның Қазақстандағы бағдарламаларына талдау жүргізілетінін мәлімдеді. Бұл бағалау бөлінген қаражаттың тиімділігі мен жобалардың нәтижесін саралауға бағытталған.
Сарапшылардың пікірінше, азаматтық сектордың тұрақты дамуы қаржы көздерінің әртараптандырылуына тікелей байланысты. Егер халықаралық қолдау көлемі азайса, әлеуметтік маңызы бар кейбір бастамалардың жүзеге асуы қиындауы мүмкін. Сондықтан бұл мәселе жекелеген ұйымдардың жұмысына ғана емес, қоғамдағы азаматтық белсенділіктің болашағына да әсер ететін маңызды тақырып ретінде қарастырылады.