125 құқықбұзушылық, 67 күдікті: сыбайлас жемқорлық азаймай тұр
Кез келген мемлекеттің тұрақты дамуына, құқықтық жүйесіне, экономикасына және қоғамның мемлекеттік институттарға деген сеніміне тікелей қауіп төндіретін ең күрделі мәселелердің бірі де, бірегейі бүгінде сыбайлас жемқорлық екені анық.
Сондықтан әлем елдерінің басым бөлігі сыбайлас жемқорлықпен күресті мемлекеттік саясаттың негізгі басымдықтарының біріне айналдырып отыр. Ашықтықты қамтамасыз ету, мемлекеттік басқаруды цифрландыру, қоғамдық бақылауды күшейту, заң үстемдігін орнықтыру және жемқорлық тәуекелдерін алдын ала анықтау бүгінде дамыған мемлекеттердің тиімді басқару моделінің ажырамас бөлігіне айналды. Қазақстан да соңғы жылдары осы бағыттағы жұмыстарды күшейтіп, құқық қорғау органдарының қызметін жетілдіруге, заңнаманы жаңғыртуға және қоғамда жемқорлыққа қарсы мәдениет қалыптастыруға басымдық беріп келеді. Сарапшылардың пікірінше, сыбайлас жемқорлықпен күрестің нәтижелілігі тек анықталған қылмыстардың санымен ғана өлшенбейді. Оның басты көрсеткіші – мемлекеттік ресурстардың тиімді жұмсалуы, азаматтардың мемлекеттік органдарға деген сенімінің артуы, инвестициялық ахуалдың жақсаруы және экономиканың ашықтығының күшеюі.
Әлемдік тәжірибе де осыны дәлелдейді. Transparency International жариялайтын Сыбайлас жемқорлықты қабылдау индексі (Corruption Perceptions Index) мемлекеттік басқарудың ашықтығы жоғары мемлекеттердің экономикасы әлдеқайда тұрақты әрі бәсекеге қабілетті болатынын көрсетеді. Индекс көшін тұрақты түрде бастап келе жатқан Дания, Финляндия, Сингапур және Жаңа Зеландия секілді елдер мемлекеттік қызметтің ашықтығы, цифрлық басқару жүйесі, қоғамдық бақылау және жазаның бұлтартпастығы арқылы жемқорлық деңгейін айтарлықтай төмендете алған. Ал Дүниежүзілік банк сарапшыларының бағалауынша, әлемдік экономика жыл сайын сыбайлас жемқорлық салдарынан триллиондаған доллар көлемінде шығынға ұшырайды. Кейбір есептерде парақорлықтың әлемдік көлемі жылына шамамен 1 трлн АҚШ долларына жететіні, ал жемқорлықтың жалпы экономикалық зияны 2,6 трлн долларға дейін бағаланатыны айтылады. Бұл әлемдік жалпы ішкі өнімнің шамамен бес пайызына тең көрсеткіш.
Қазақстанда да осы бағыттағы жұмыстар жалғасып келеді. Құқық қорғау органдары сыбайлас жемқорлық құқық бұзушылықтарын анықтау, оларды тергеу және мемлекетке келтірілген шығынды өтеу бойынша жүйелі шаралар қабылдауда. Биыл маусым айында Қазақстан Республикасы Ұлттық қауіпсіздік комитеті Сыбайлас жемқорлыққа қарсы қызметі 125 сыбайлас жемқорлық құқықбұзушылығын тіркеді. Бұл көрсеткіш құқық қорғау органдарының заңсыз әрекеттерді анықтау бағытындағы жұмыстарының жалғасып жатқанын аңғартады. Тіркелген құқықбұзушылықтардың құрылымына назар аударсақ, олардың басым бөлігін парақорлық құрайды. Атап айтқанда, есепті кезеңде 97 парақорлық фактісі анықталған. Сонымен қатар 9 алаяқтық, 8 лауазымдық өкілеттіктерді теріс пайдалану, 7 жымқыру, 3 қызметтік жалғандық жасау және 1 билікті асыра пайдалану дерегі тіркелген. Бұл мәліметтер жемқорлық тәуекелдерінің мемлекеттік басқарудың әртүрлі салаларында сақталып отырғанын және олардың сипаты әр алуан екенін көрсетеді.
Тергеу барысында қылмыстық істер бойынша жалпы саны 67 адам күдікті деп танылған. Бұл құқық қорғау органдарының заңсыз әрекеттерге қатысы бар тұлғаларды анықтау бағытындағы жұмыстарының нәтижесін көрсетеді. Сонымен бірге есепті кезеңде 149 қылмыстық істің тергеуі аяқталып, олардың 129-ы сотқа жолданған. Бұл өз кезегінде анықталған құқықбұзушылықтардың басым бөлігінің сотқа дейінгі тергеп-тексеру кезеңінен өтіп, сот қарауына берілгенін білдіреді. Сарапшылардың пікірінше, мұндай көрсеткіштер қылмыстық қудалау жұмыстарының жүйелі жүргізіліп жатқанын аңғартқанымен, сыбайлас жемқорлықпен күрестің түпкі мақсаты тек қылмыстық істердің санын арттыру емес, олардың алдын алу тетіктерін күшейту болуы тиіс.
Қаржылық көрсеткіштер де мемлекетке келтірілген залалдың ауқымын айқын көрсетеді. Тергеуі аяқталған қылмыстық істер бойынша анықталған жалпы залал көлемі 4,7 млрд теңгені құрады. Бұл – мемлекеттік бюджетке, қоғамдық ресурстарға және әлеуметтік бағдарламалардың орындалуына елеулі әсер ететін сома. Сонымен қатар мемлекет қазынасына 2,1 млрд теңге қайтарылды. Бұдан бөлек, құны 971,4 млн теңге болатын мүлікке тыйым салынды. Мәселен, саясаттанушы Айдана Асқарқызының айтуынша, жемқорлықпен күрес барысындағы ең тиімді тәсіл – тәуекелдердің алдын алу, мемлекеттік сатып алу жүйесінің ашықтығын қамтамасыз ету, цифрлық шешімдерді енгізу, мемлекеттік қызметкерлердің жауапкершілігін арттыру және азаматтық қоғамның бақылауын күшейту.
«Экономикалық ынтымақтастық және даму ұйымы сарапшылары да жемқорлыққа қарсы саясаттың негізгі бағыты жазалау шараларын күшейтумен ғана шектелмеуі тиіс екенін атап өтеді. Себебі жемқорлықтың алдын алу оны кейін анықтап, тергегеннен әлдеқайда тиімді әрі экономикалық тұрғыдан пайдалы. Соңғы жылдары көптеген мемлекет дәл осы профилактикалық тәсілге басымдық бере бастады. Халықаралық сарапшылардың бағалауынша, жемқорлықпен күрестегі ең маңызды өлшемдердің бірі – мемлекетке қайтарылған активтердің көлемінен бөлек заңсыз әрекеттердің қайталануына жол бермейтін институционалдық өзгерістердің жүзеге асырылуы. Сондықтан көптеген елдер активтерді қайтарумен қатар мемлекеттік сатып алу рәсімдерін автоматтандыруға, электрондық қызметтер үлесін арттыруға, ашық бюджет жүйесін дамытуға және мемлекеттік шешім қабылдау процестерін барынша жария етуге ерекше көңіл бөледі. Мұндай тәсіл адами факторды азайтып, парақорлық тәуекелдерін төмендетуге мүмкіндік береді.
Сыбайлас жемқорлықпен тиімді күрес құқық қорғау органдарының ғана міндеті емес екенін айтады. Бұл бағытта мемлекеттік органдардың, бизнестің, азаматтық қоғам институттарының, бұқаралық ақпарат құралдарының және қарапайым азаматтардың бірлескен іс-қимылы аса маңызды. Қоғамда заң үстемдігі қағидатын нығайту, мемлекеттік қызметтің ашықтығын қамтамасыз ету, жастар арасында адалдық құндылықтарын дәріптеу ғана ұзақ мерзімді нәтижеге жеткізе алады. Өйткені жемқорлықтың салдары тек қаржылық шығынмен шектелмейді. Ол қоғамдағы әлеуметтік теңсіздікті күшейтіп, әділ бәсекелестікті әлсіретеді, мемлекеттік институттарға деген сенімді төмендетеді және елдің инвестициялық тартымдылығына кері әсер етеді», – дейді маман.
Сондықтан анықталған әрбір құқықбұзушылық, мемлекетке қайтарылған әрбір теңге және сотқа жолданған әрбір іс заң үстемдігін қамтамасыз ету жолындағы маңызды қадам болғанымен, басты мақсат – жемқорлықтың себептерін жою, оның алдын алу және ашық әрі әділетті мемлекеттік басқару жүйесін қалыптастыру болып қала береді.
Сәруар Бақберген