AI & Digital Bridge форумы: технологиялық прогресс пен халықаралық ынтымақтастық тоғысқан алаң

Қазақстан Президенті Қасым-Жомарт Тоқаев AI & Digital Bridge – 2026 халықаралық форумында жасанды интеллект пен жаңа технологиялардың қарқынды дамуы жағдайындағы өзекті мәселелерге тоқталды. Мемлекет басшысы форумның Еуразиядағы технологиялық дамуға серпін беретін халықаралық пікір алмасу алаңына айналғанын атап өтті.

IT маманы, PhD Салтанат Адиканованың пікірінше, форумның мазмұнының кеңеюі жасанды интеллектінің қоғам мен экономиканың түрлі салаларына ықпалының артып келе жатқанын көрсетеді. Оның айтуынша, есептеу инфрақұрылымы, ауқымды тілдік модельдер, робот техникасы, индустриядағы AI, ғылыми зерттеулер, технологияларды құқықтық реттеу және қауіпсіздік мәселелерінің бір алаңда талқылануы технологиялық дамудың кешенді сипатын аңғартады.

Сарапшы AI & Digital Bridge форумын жаңа технологиялар саласындағы халықаралық ынтымақтастық пен тәжірибе алмасуға мүмкіндік беретін маңызды алаң ретінде бағалайды. Оның пікірінше, мұндай диалог жаңа идеялар мен технологиялық шешімдерді талқылаумен қатар, жасанды интеллектіні қауіпсіз әрі жауапты дамытуға қатысты ортақ тәсілдерді қалыптастыруға да ықпал етеді.

— Қасым-Жомарт Тоқаев Суперинтеллект туралы келісімді болашақ халықаралық пактке негіз бола алатын үлгі ретінде атап өтті. Президенттің бұл бастамасы жасанды интеллектіні дамыту мен қауіпсіздігін қамтамасыз ету арасындағы тепе-теңдікті қалыптастыруға қалай ықпал етеді?

— Президент Қасым-Жомарт Тоқаевтың 2026 жылғы AI & Digital Bridge форумындағы бұл бастамасы жасанды интеллектіні дамыту мен оның қауіпсіздігін қатар қарастыратын халықаралық басқару моделін қалыптастыруға бағытталған. Ол жетекші технологиялық компаниялар қол қойған Суперинтеллект туралы келісімді басқа елдер зерттеп, жаһандық деңгейде қолдануға болатын үлгі ретінде қарастыруды ұсынды. Бұл ретте Президенттің назар аударғаны – жетекші әлемдік технологиялық компаниялардың жасанды интеллектіні басқару бағытындағы өзара ынтымақтастық туралы келісімге келуі. Қасым-Жомарт Тоқаев бұл құжатты жай ғана салалық келісім ретінде емес, мамандардың жан-жақты талқылауынан кейін жаһандық деңгейде қолдануға болатын ықтимал модель ретінде бағалап отыр. Яғни мұндай тәсіл жасанды интеллектінің даму қарқынын сақтай отырып, оның ықтимал тәуекелдерін алдын ала басқаруға және халықаралық деңгейде ортақ ойын ережелерін қалыптастыруға бағытталған.

Бұл тепе-теңдік бірнеше бағыт арқылы қалыптасуы мүмкін. Біріншіден, инновацияны тоқтатпай, жауапкершілікті күшейту. AI технологияларын дамытуға тыйым салу емес, оларды қауіпсіздік талаптарымен қатар дамыту көзделеді. Бұл тәсіл технологиялық прогресті сақтай отырып, ықтимал тәуекелдерді басқаруға мүмкіндік береді.

Екіншіден, халықаралық ортақ қағидаларды қалыптастыру. Әртүрлі мемлекеттердің AI-ға қатысты талаптары бір-бірінен өзгеше болуы мүмкін. Сондықтан мұндай келісім болашақта қауіпсіздік, ашықтық, жауапкершілік және адам құқықтарын қорғау бойынша ортақ халықаралық қағидаларды қалыптастыруға негіз бола алады. Қазақстанның БҰҰ аясындағы AI governance жөніндегі жаһандық диалогты қолдайтынын Тоқаев бұған дейін де атап өткен.

Үшіншіден, қауіптерді алдын ала басқару. Қазақстанның 2025 жылы қабылданған «Жасанды интеллект туралы» заңы да қауіпсіздік, ашықтық, жауапкершілік, деректерді қорғау және тәуекелдерді басқару қағидаттарын бекітеді. Яғни халықаралық бастама Қазақстанның ішкі AI-регулирлеу бағытымен үндеседі.

Төртіншіден, адамға бағдарланған AI моделін бекіту. AI дамуының негізгі мақсаты тек технологиялық немесе экономикалық нәтиже емес, оның қоғамға пайдасы болуы тиіс. Бұл жерде адам құқықтары, жеке деректерді қорғау, әділдік және қауіпсіздік маңызды шектеулер ретінде қарастырылады.

Бесіншіден, халықаралық ынтымақтастықты күшейту. 2026 жылғы ШЫҰ аясындағы AI жөніндегі меморандум жобасында да AI дамуы мен қауіпсіз қолданылуы арасындағы тепе-теңдік, тәжірибе алмасу және ғылыми ынтымақтастық қағидаттары көрсетілген.

Қорыта келгенде, Қ.К Тоқаевтың ұсынысын «AI-ды дамыту немесе қауіпсіздікті таңдау» емес, «инновация + жауапкершілік + халықаралық ынтымақтастық» қағидаларына негізделген модель ретінде түсіндіруге болады. Мұндай тәсіл болашақ халықаралық пактте AI әзірлеушілерінің жауапкершілігін, қауіпсіздік стандарттарын, тәуекелдерді бағалауды және адам құқықтарын қорғауды бір жүйеге біріктіруге мүмкіндік береді.

— Мемлекет басшысы жасанды интеллектінің мүмкіндігі артқан сайын, онымен байланысты жауапкершіліктің де күшейе түсетінін атап өтті. Президенттің осы мәселеге баса мән беруі Қазақстанның жаһандық технологиялық үдерістерге көзқарасының қандай ерекшелігін көрсетеді?

— Президент Қасым-Жомарт Тоқаевтың жасанды интеллект мүмкіндіктері кеңейген сайын, оны қолдануға болатын байланысты жауапкершіліктің де арта түсетініне баса мән беруі Қазақстанның жаһандық технологиялық үрдістерге теңгерімді әрі жауапты көзқарасын көрсетеді. Яғни ел үшін жасанды интеллектіні дамыту тек технологиялық бәсекеге қабілеттілікті арттыру құралы емес, сонымен қатар оның қауіпсіздігіне, этикалық нормаларға және адам мүддесіне сай қолданылуына назар аударуды талап ететін стратегиялық бағыт болып саналады. Бұл ұстаным Президенттің жасанды интеллектінің ықтимал тәуекелдері туралы мәселеге жүйелі түрде назар аударып келе жатқанымен де сабақтас. Осы тұрғыдан алғанда, Суперинтеллект туралы келісімді болашақ халықаралық пактке негіз болуы мүмкін модель ретінде атауы — технологиялық дамудың салдарын алдын ала бағалап, оларды реттейтін ортақ қағидаларды қалыптастыруға бағытталған дәйекті ұстаным. Мұндағы негізгі мәселе жасанды интеллектіні дамытуға тосқауыл қою емес, оның адамға және қоғамға қауіп төндіруі мүмкін сценарийлерінің алдын алатын жауапкершілік пен халықаралық ережелер жүйесін қалыптастыру.

Бұл ұстаным Қазақстанның инновацияны шектеуді емес, керісінше, оны нақты жауапкершілік қағидаттарымен қатар дамытуды көздейтінін аңғартады. Президент Digital Bridge форумында жасанды интеллектіні тиімді пайдалану ресурстарды тартумен және жаңа білімді игерумен қатар этикалық нормаларды сақтауды да талап ететінін атап өтті. Сонымен бірге Қазақстанда жасанды интеллект саласындағы жауапкершілік пен бақылау қағидаттарының заңнамалық деңгейде бекітілуі осы көзқарастың практикалық жалғасы болып табылады. 

Осы тұрғыдан алғанда, Қазақстанның ерекшелігі – технологиялық прогресс пен адам қауіпсіздігін бір-біріне қарама-қарсы ұғымдар ретінде емес, қатар жүзеге асырылуы тиіс өзара байланысты міндеттер ретінде қарастыруында. Мұндай тәсіл Қазақстанның жаһандық AI үдерістеріне тек жаңа технологияларды тұтынушы ретінде емес, оларды жауапты әрі қауіпсіз пайдалану қағидаларын қалыптастыруға қатысатын мемлекет ретінде ұмтылып отырғанын көрсетеді.

— Қасым-Жомарт Тоқаев жасанды интеллектіні бейбіт әрі жауапкершілікпен қолдану қажеттігін үнемі айтып келеді. Осы ұстаным халықаралық деңгейде AI-ды қауіпсіз дамытуға қатысты ортақ қағидалардың қалыптасуына қандай негіз бола алады?

— Қасым-Жомарт Тоқаевтың жасанды интеллектіні бейбіт әрі жауапкершілікпен қолдану туралы ұстанымы халықаралық деңгейде AI-ды қауіпсіз дамытудың ортақ қағидаларын қалыптастыруға негіз бола алады. Себебі жасанды интеллект бір мемлекеттің шекарасымен шектелмейді, сондықтан оны дамытуда қауіпсіздік, жауапкершілік, ашықтық және адам мүддесін қорғау мәселелері халықаралық ынтымақтастықты талап етеді.

Осы ұстанымның нақты көрінісін қазіргі таңда Астанада өтіп жатқан AI & Digital Bridge 2026 халықаралық форумынан да көруге болады. 2–3 қазандағы ашық бағдарлама аясында халықаралық сарапшылар, технологиялық компаниялар, инвесторлар мен әзірлеушілер жасанды интеллект, киберқауіпсіздік, адами капитал және AI-ды мемлекеттік басқару мен бизнесте қолдану мәселелерін талқылауда. Форумда технологияларды дамытумен қатар, оларды заңнамалық реттеу мен қауіпсіздікті қамтамасыз етуге де ерекше назар аударылып отыр.

Сондықтан Қазақстанның ұстанымы технологиялық прогресс пен қауіпсіздікті бір-біріне қарсы қоймай, қатар дамытуға негізделген деп айтуға болады. Бұл халықаралық деңгейде жасанды интеллектіні адамзат игілігіне қызмет ететін қауіпсіз әрі жауапты технология ретінде дамытудың ортақ қағидаларын қалыптастыруға үлес қоса алады.

— Президенттің жасанды интеллектінің қазіргі мүмкіндіктерімен қатар, оның болашақтағы ықтимал тәуекелдерін де алдын ала бағалауы қаншалықты маңызды? Бұл Мемлекет басшысының технологиялық саясаттағы ұзақмерзімді әрі көреген ұстанымын қалай сипаттайды?

— Мемлекет басшысының жасанды интеллекттің (ЖИ) мүмкіндіктерін пайдаланумен қатар, оның ықтимал тәуекелдерін қатар бағалауы — заманауи технологиялық саясаттың өзекті әрі ең басты шарты. ЖИ — тек экономикалық өсімнің драйвері ғана емес, сонымен бірге қоғамдық-әлеуметтік құрылымды өзгертетін дизруптивті (бұзушы/өзгертуші) технология. Оның тәуекелдерін алдын ала ескеру төмендегідей негізгі себептерге байланысты маңызды. 

Ұлттық және киберқауіпсіздік: ЖИ жүйелерін желілік инфрақұрылымға, мемлекеттік деректерге және стратегиялық нысандарға енгізу деректердің ағып кетуі мен кибершабуылдар қаупін арттырады.

Еңбек нарығындағы трансформация: Өндіріс пен қызмет көрсетуді автоматтандыру белгілі бір мамандарға деген сұранысты азайтуы мүмкін. Мемлекет қайта даярлау (reskilling/upskilling) бағдарламаларын алдын ала жоспарламаса, әлеуметтік теңсіздік тереңдейді.

Ақпараттық қауіпсіздік және дипфейктер: Генеративті ЖИ қоғамда дезинформация таратудың құралына айналуы мүмкін. Бұл әлеуметтік тұрақтылыққа тікелей әсер етеді.

Этикалық және заңнамалық реттеу: Авторлық құқық, жеке деректерді қорғау және ЖИ қабылдаған шешімдерге жауапкершілік белгілеу сияқты мәселелерді құқықтық жағынан реттеп отыру қажет.

Президенттің ЖИ-ге қатысты бұл теңгерімді (мүмкіндіктер + тәуекелдер) ұстанымы мемлекеттік басқарудың бірнеше маңызды белгісін көрсетеді:

Реактивті емес, Проактивті басқару моделі. Көптеген мемлекеттер технология енгізіліп, мәселе туындағаннан кейін ғана онымен күресуге кіріседі (реактивті модель). Мемлекет басшысының тәуекелдерді қазірден бастап бағалауы — проактивті саясат. Бұл қауіп-қатерлердің алдын алуға, заңнамалық базисті алдын ала дайындауға мүмкіндік береді.

Стратегиялық тұрақтылыққа бағдарлану. Инновацияны соқыр сеніммен емес, «тәуекелдерді ескере отырып дамыту» (Risk-Aware Innovation) концепциясымен енгізу — өркениетті елдердің (ЕС, АҚШ, Сингапур) тәжірибесі. Бұл мемлекеттің ұзақмерзімді орнықты дамуын (Sustainable Development) қамтамасыз етеді.

Адамға бағытталған технологиялық саясат. Технологияны мемлекеттің немесе экономикалық мақсаттардың құралы ретінде ғана емес, ең алдымен азаматтардың қауіпсіздігі мен әл-ауқаты тұрғысынан қарастыруды білдіреді. ЖИ адамды алмастырмауы керек, оның мүмкіндіктерін кеңейтуі тиіс.

 Жаһандық контекстті теңдестірілген қабылдау. Қазіргі уақытта БҰҰ, ЭЫДҰ (OECD) деңгейінде ЖИ-ді глобальды реттеу (AI Governance) бойынша үлкен пікірталастар жүріп жатыр. Қазақстанның бұл трендті қатар ұстануы елдің халықаралық аренада жауапты әрі заманауи геосаяси субъект екенін дәлелдейді.

Президенттің ЖИ мүмкіндіктері мен тәуекелдерін қатар таразылауы — бұл технологиялық эйфориядан арылған, ғылыми негізделген және прагматикалық көзқарас. Бұл ұстаным елдің цифрлық егемендігін нығайтып, жаңа технологияларды ұлттық мүддеге қауіпсіз әрі тиімді бағыттауға жол ашады.

— Мемлекет басшысы жасанды интеллект адамзаттың дамуына қызмет етуі керек екенін атап өтті. Осы тұрғыдан алғанда, Қазақстанның технологиялық прогресс пен адам қауіпсіздігін қатар қамтамасыз етуге бағытталған ұстанымы халықаралық AI күн тәртібіне қандай мазмұн қоса алады?

— Қазақстанның бұл ұстанымы халықаралық AI күн тәртібіне «технологиялық прогресс + адам қауіпсіздігі + құқықтық жауапкершілік» деген үштағанды нақты практикалық модель ретінде қоса алады. Бұл тек саяси ұран емес: Қазақстанда осы бағытты бекітетін заңнамалық және институционалдық тетіктер қалыптасып жатыр.

Біріншіден, «адам – AI жүйесінің орталығы» қағидатын нақты құқықтармен бекітуге болады. Қазақстанның «Жасанды интеллект туралы» заңында адамның құқықтары, бостандықтары, әл-ауқаты және шешім қабылдаудағы еркіндігі басым құндылық ретінде бекітілген. Заң әділдік пен теңдік, алгоритмдердің ашықтығы мен түсініктілігі, жауапкершілік, дербес деректерді қорғау және қауіпсіздік қағидаттарын белгілейді. Сонымен бірге жоғары тәуекелді AI жүйелеріне ерекше талаптар қойылады. Бұл халықаралық деңгейде «AI қауіпсіздігі туралы жалпы декларациядан» азаматтардың нақты құқықтарын қорғауға көшу идеясын күшейте алады.

Екіншіден, AI шешімдеріне адамның бақылауын сақтау маңызды. 2026 жылғы 12 шілдеден бастап Қазақстанның Цифрлық кодексі күшіне енді. Онда азаматтың автоматтандырылған жүйе немесе AI қабылдаған шешімді қайта қарауды талап ету құқығы қарастырылған. Сондай-ақ азаматтарға өз деректерін басқару, соның ішінде оларды жою, анонимдеу және өңдеуді шектеу мүмкіндіктері бекітілген. Бұл халықаралық AI күн тәртібіне «AI шешім қабылдай ала ма?» дегеннен гөрі, «AI шешіміне адам қалай шағымдана және оны қалай қайта қарата алады?» деген практикалық өлшемді енгізеді.

Үшіншіден, AI-ді бейбіт мақсатта пайдалану қағидатын халықаралық норма ретінде дамытуға болады. Президент Қасым-Жомарт Тоқаев 2025 жылғы Digital Bridge форумында AI-дің тек игілік мақсатында қолданылуы және адамның әл-ауқаты бірінші орында болуы керектігін атап өтті. Сонымен бірге Қазақстанның ядролық қарудан ерікті түрде бас тарту тәжірибесін AI-ді бейбіт мақсатта пайдалану идеясымен байланыстырды. Бұл Қазақстанның халықаралық деңгейде «AI for Peace» — жасанды интеллект бейбітшілік пен адамзат дамуына қызмет етуі тиіс деген бағытты көтеруіне негіз болады.

Төртіншіден, AI басқаруында дамушы мемлекеттердің мүддесін күшейту маңызды. Қазақстан 2026 жылғы 6–7 шілдеде Женевада өткен БҰҰ-ның алғашқы Global Dialogue on AI Governance алаңына қатысты. Қазақстан делегациясы AI жүйелері үшін деректерді қорғау, қауіпсіздік, ашықтық және жауапкершілік бойынша ортақ халықаралық тәсілдерді, сондай-ақ инклюзивтілік пен жүйелердің өзара үйлесімділігін қолдады. Бұл AI басқаруы тек технологиялық алпауыт мемлекеттердің мәселесі емес, барлық мемлекеттер қатысатын халықаралық күн тәртібіне айналып келе жатқанын көрсетеді.

Бесіншіден, «жауапты AI» қағидатын нақты стандарттарға айналдыру қажет. Қазақстан 2024–2029 жылдарға арналған AI дамыту тұжырымдамасын қабылдап, оның ішінде деректер, инфрақұрылым, адами капитал, ғылыми зерттеулер және құқықтық реттеу бағыттарын біріктірді. Сонымен қатар Қазақстанда AI бойынша алғашқы 7 ұлттық стандарт әзірленді. Олар AI жүйесінің өмірлік циклін, архитектурасын, тәуекелдерді басқаруды және деректермен жұмыс істеуді қамтиды. Демек, Қазақстан халықаралық күн тәртібіне «қауіпсіз AI принциптері – ұлттық заң – техникалық стандарт – нақты бақылау» тізбегін ұсына алады.

Алтыншыдан, AI пайдасын тек технологиялық орталықтарға емес, барлық елдерге қолжетімді ету мәселесі де маңызды. Президент БҰҰ-дағы 2025 жылғы сөзінде AI дамуы технологиялық, экономикалық және геосаяси алшақтықты тереңдетуі мүмкін екенін атап, барлық елдердің AI игілігін пайдалануына жағдай жасау қажеттігін айтты. Осы тұрғыдан алғанда, Қазақстан халықаралық деңгейде AI инфрақұрылымына қолжетімділікті, есептеу ресурстарын бөлісуді, деректермен қауіпсіз алмасуды, дамушы елдердің AI кадрларын даярлауды және ұлттық тілдердегі AI модельдерін дамытуды халықаралық AI саясатының бөлігі ретінде ұсына алады.

Жалпы алғанда, Қазақстанның халықаралық AI күн тәртібіне қосатын өзіндік мазмұны — жасанды интеллектіні тек экономикалық өсудің құралы ретінде емес, адам құқықтары, қауіпсіздік, бейбітшілік, цифрлық теңдік және адамның шешім қабылдаудағы басымдығы қамтамасыз етілетін технология ретінде қалыптастыру. Яғни Қазақстанның ұстанымы «AI-ді дамыту керек пе?» деген сұраққа емес, «AI-ді дамыта отырып, адам қауіпсіздігі мен құқықтарын технологиялық прогреспен қалай қатар қамтамасыз етеміз?» деген нақты басқару моделіне жауап ұсынады.