Әлеуметтік саясат пен экономикалық өсім: Қазақстанның жаңа даму бағыты

Осы тақырып аясында біз Қазақстан Республикасы Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрінің кеңесшісі, MBA дәрежесінің иегері, ITeachMe құзыреттерді дамыту орталығы – қоғамдық қорының директоры Захира Бегалиевамен сұхбаттастық. Ол әлеуметтік саясаттың экономикалық тұрақтылықпен байланысы, әділетті өсім қағидаты және инклюзивті қоғам қалыптастыру мәселелері жөнінде өз пікірін білдіреді.

Сұхбат барысында әлеуметтік мемлекет моделін нығайтудың маңызы, білім беру мен әлеуметтік қолдауға бағытталған инвестициялардың әсері және Қазақстанның инклюзивті даму жолындағы өзіндік тәжірибесі кеңінен талқыланады.

- Соңғы жылдары Президент Қасым-Жомарт Тоқаевтың бастамасымен Қазақстанда халықты әлеуметтік қолдау шаралары едәуір кеңейтілді, соның ішінде атаулы әлеуметтік көмек жүйесі де жетілдірілді. Көптеген қазақстандықтар бұл қадамдардың халықтың әлеуметтік тұрғыдан осал топтарының өмір сүру деңгейін арттырудағы маңызын атап өтуде. Сіздің ойыңызша, мұндай ауқымды әлеуметтік бағдарламалар мемлекеттің экономикалық тұрақтылығы мен қоғамдағы әлеуметтік тұрақтылыққа қалай әсер етеді?

- Мен әлеуметтік бағдарламаларды бюджеттің шығыс бөлігі ретінде ғана қарастырмас едім. Әлеуметтік мемлекет қағидаты тұрғысынан алғанда, бұл – қоғамның тұрақтылығына салынатын инвестиция. Қиын жағдайға тап болған адам немесе отбасы дер кезінде қолдау алса, бұл кедейлік қаупін, әлеуметтік оқшаулануды, қарыздың жиналуын, білім алудан немесе емделуден бас тартуды азайтады. Әрине, кез келген ауқымды бағдарлама қаржылық тұрғыдан тұрақты болуы қажет. Бұл ретте атаулы қолдау көрсету, ашықтық, цифрлық есепке алу жүйесі және нақты мұқтаждық деңгейін бағалау маңызды. Жалпы алғанда, әсіресе халықтың осал топтарына бағытталған әлеуметтік қолдау мемлекетке деген сенімді сақтауға көмектеседі. Ал сенімнің өзі – экономикалық фактор. Адамдар қиын кезеңде жалғыз қалмайтынын сезінсе, қоғам әлдеқайда тыныш әрі орнықты болады.

- Қасым-Жомарт Тоқаев әлеуметтік әділеттілікті нығайтуға және мемлекет көмегіне мұқтаж азаматтарды қолдауға ерекше мән береді. Ол экономикалық өсім оның нәтижелерін халық арасында әділ бөлумен қатар жүруі тиіс екенін бірнеше рет атап өтті. Тұрақты экономикалық даму тұрғысынан, сондай-ақ халықаралық тәжірибені ескере отырып, мұндай тәсілдің маңызын қалай бағалайсыз?

- Халықаралық тәжірибе тұрғысынан алғанда, бұл өте маңызды ұстаным. Көптеген елдер бір ғана жалпы ішкі өнімнің өсуі жеткіліксіз екенін әлдеқашан түсінді. Егер отбасы деңгейінде адамдар нақты оң өзгерістерді сезінбесе, экономикалық өсімнің мәні төмендейді. Экономика өсіп жатқанымен, білімге, жұмысқа орналасуға, медициналық қызметтерге және әлеуметтік қолдауға қолжетімділік тең болмаса, қоғамдағы әлеуметтік шиеленіс сақталады.

Қазақстан үшін бұл мәселе ерекше өзекті. Өйткені еліміздің аумағы кең, өңірлердің даму деңгейі әртүрлі, ал адамдардың бастапқы мүмкіндіктері бірдей емес. Мысалы, мүгедектігі бар адам үшін әділеттілік тек жәрдемақымен шектелмейді. Бұл – қолжетімді орта, сапалы білім алу мүмкіндігі, еңбек ету, цифрлық қызметтерді пайдалану және өз бетінше шешім қабылдау құқығы.

Сондықтан экономикалық өсім нәтижелерінің әділ бөлінуі тек қаржылық қолдаумен ғана емес, адамдардың қоғам мен экономика өміріне толыққанды қатысуына мүмкіндік беретін нақты жағдайлар жасаумен көрініс табуы тиіс.

- Отбасыларды, балаларды және қиын өмірлік жағдайға тап болған азаматтарды қолдау шараларын кеңейтуге қатысты шешімдер қазақстандықтар тарапынан оң бағасын алды. Мемлекет үшін экономикалық өсім мен әлеуметтік жауапкершілік арасындағы осындай тепе-теңдікті сақтау қаншалықты маңызды?

- Бұл – мемлекеттің алдында тұрған ең маңызды міндеттердің бірі. Егер мемлекет тек экономикалық көрсеткіштерге назар аударып, оның игілігінен тыс қалып жатқан адамдарды елемесе, мұндай өсім ұзақ мерзімді болмайды. Сонымен қатар әлеуметтік қолдау да адамдарды жәрдемақыларға тәуелді ететін жүйеге айналмауы керек.

Менің ойымша, дұрыс тепе-теңдік – мемлекет адамның қиын кезеңнен өтуіне көмектесе отырып, оның дербестігіне жағдай жасаған кезде қалыптасады. Балалы отбасылар үшін бұл – сапалы білім мен қажетті қызметтерге қолжетімділік. Мүгедектігі бар адамдар үшін – оңалтудың техникалық құралдары, сүйемелденетін жұмыспен қамту және қолжетімді инфрақұрылым. Ал өмірлік қиын жағдайға тап болған азаматтар үшін – бір реттік көмек қана емес, дағдарыстан шығудың нақты әрі түсінікті жолы.

Әлеуметтік жауапкершілік «өрт сөндіру қызметі» секілді емес, адамның әлеуетін дамытуға бағытталған ерте қолдау жүйесі ретінде жұмыс істеуі тиіс.

- Қазақстан адами капиталды дамытуға белсенді инвестиция салып келеді. Соның ішінде мемлекеттік қаржыландыру есебінен жекеменшік мектептерде білім алу мүмкіндіктерін кеңейтуге ерекше көңіл бөлінуде. Мұндай модель білім беру жүйесіне және тұтастай алғанда ел экономикасына қандай артықшылықтар әкелуі мүмкін?

- Кеңірек қарасақ, мұндай модель ата-аналарға таңдау мүмкіндігін арттырып, мемлекеттік мектептерге түсетін жүктемені азайта алады. Алайда мұнда маңызды шарт бар: мемлекеттік қаржыландыру білім сапасына, қолжетімділікке және ашықтыққа қойылатын нақты талаптармен қатар жүруі керек.

Мен үшін, мүгедектігі бар адам ретінде, мұндай модельдердің теңсіздікті күшейтпеуі өте маңызды. Мемлекеттік қаражат алатын жекеменшік мектептер әртүрлі балалармен, оның ішінде ерекше білім беру қажеттіліктері бар оқушылармен жұмыс істеуге дайын болуы тиіс. Әйтпесе білім беру жүйесіне қаражат бөлінгенімен, оның игілігі бәріне бірдей қолжетімді болмайды.

Бұл модельдің артықшылықтары айтарлықтай болуы мүмкін: бәсекелестіктің артуы, жаңа әдістемелердің енгізілуі, икемді бағдарламалардың дамуы және қазіргі экономикаға қажетті дағдыларды қалыптастыру. Бірақ мемлекет мұның жай ғана білім беру қызметтері нарығын кеңейту емес, білімнің сапасы мен қолжетімділігін арттыруға бағытталғанын қадағалауы қажет.

- Көптеген халықаралық сарапшылар білім беру мен халықты әлеуметтік қолдауға бағытталған инвестицияларды ұзақ мерзімді экономикалық өсімнің негізі деп бағалайды. Әлеуметтік мемлекет тұжырымдамасы аясында Қазақстанның осы салаларды қаржыландыруды ұлғайту бағытын қалай бағалайсыз?

- Мен бұл бағытты қажетті қадам деп бағалаймын. Қазіргі әлемде адам капиталы мемлекеттің басты ресурсына айналып отыр. Табиғи ресурстар мен инфрақұрылым маңызды болғанымен, ұзақ мерзімді перспективада тұрақты экономиканы білімді, дені сау және әлеуметтік қорғалған азаматтар қалыптастырады.

Сонымен қатар бір маңызды жайтты атап өткім келеді: қаржыландыру көлемін арттыру ғана емес, оны тиімді пайдалану да маңызды. Қаражат нақты адамға, көрсетілетін қызметтің сапасына және нақты нәтижеге жетуі тиіс. Мысалы, білім беру саласында мәселе тек орын санын көбейтуде емес, білім бағдарламаларының сапасын, цифрлық дағдыларды, инклюзивтілікті және еңбек нарығымен байланысын күшейтуде жатыр. Ал әлеуметтік салада көмек тағайындаумен шектелмей, оның адамның дербестігін арттыруға қаншалықты ықпал еткенін бағалау қажет.

Егер қаржыландыру нақты нәтижелермен байланыстырылса, Қазақстан әлеуметтік мемлекет моделін одан әрі нығайта алады.

- Жаңартылған Қазақстан Конституциясында мемлекеттің әлеуметтік сипаты айқын бекітілген. Ал Қасым-Жомарт Тоқаевтың тапсырмасымен жүзеге асырылып жатқан бағдарламалар азаматтардың әл-ауқатын арттыруға және сапалы әлеуметтік қызметтерге қолжетімділікті кеңейтуге бағытталған. Сіздіңше, мұндай шаралар неғұрлым инклюзивті әрі бәсекеге қабілетті экономиканы қалыптастыруға қаншалықты ықпал ете алады?

- Инклюзивті экономика дегеніміз – тек мүгедектігі бар адамдар туралы түсінік емес. Бұл – қоғамның әртүрлі топтары білім алуға, еңбек етуге, өнім өндіруге, салық төлеуге және қоғамдық өмірге қатысуға тең мүмкіндік алатын экономика.

Өз тәжірибемнен айтар болсам, мүгедектігі бар адамға білім алуға, цифрлық дағдыларды меңгеруге, тәлімгерлікке және алғашқы жұмыс тәжірибесіне қолжетімділік берілген кезде, ол тек әлеуметтік көмек алушы емес, экономиканың белсенді қатысушысына айналады. Бұл адамның өзіне де, жұмыс берушілердің көзқарасына да, қоғамның қабылдауына да оң әсер етеді.

Алайда бұл үшін тек қолдау бағдарламалары жеткіліксіз. Қолжетімді орта, икемді жұмыспен қамту нысандары, дайындалған жұмыс берушілер, сапалы цифрлық қызметтер және мектептен мамандық пен жұмысқа дейінгі түсінікті жолдар қажет. Сонда әлеуметтік шаралар шектеулердің орнын толтыру құралы емес, адамның әлеуетін ашудың тиімді тетігіне айналады. Осы тұрғыдан алғанда әлеуметтік саясат елдің бәсекеге қабілеттілігімен тікелей байланысты.

- Қазақстан экономикалық реформаларды ауқымды әлеуметтік инвестициялармен ұштастыратын даму моделін көрсетіп келеді. Осыған байланысты елімізде әлеуметтік бағдарланған дамудың өзіндік үлгісі қалыптасып жатыр деуге бола ма? Егер солай болса, оның озық халықаралық тәжірибелермен сәйкестігін қалай бағалайсыз?

- Иә, менің ойымша, Қазақстан біртіндеп әлеуметтік бағдарланған дамудың өзіндік моделін қалыптастырып келеді. Бұл үдеріс әлі де жалғасуда және бұл қалыпты жағдай. Мемлекет әлеуметтік саясатты негізгі басымдықтардың бірі ретінде қарастырады. Қызметтердің цифрландырылуы, қолдау шараларының кеңеюі, отбасыларға, балаларға, мүгедектігі бар адамдарға және жұмыспен қамту мәселелеріне ерекше назар аударылуы – осының дәлелі.

Дегенмен үздік халықаралық тәжірибелерге сәйкестік бағдарламалардың санымен емес, адамдардың күнделікті өмірінде нақты өзгерістердің сезілуімен өлшенеді. Әлемдік тәжірибе көрсеткендей, тиімді әлеуметтік саясат үш негізгі қағидатқа сүйенеді: атаулылық, қызметтердің сапасы және азаматтардың осы қызметтерді бағалауға қатысуы.

Менің ойымша, Қазақстан үшін келесі маңызды кезең – әлеуметтік қызметтерді күнделікті пайдаланатын адамдармен кері байланысты күшейту. Мүгедектігі бар адамдар, отбасылар, әлеуметтік қызметкерлер мен қоғамдық ұйымдар қабылданған шешімдердің тек тұтынушылары емес, оларды әзірлеу мен бағалаудың белсенді қатысушылары болуы керек.

Сонда біз өзге елдердің тәжірибесін жай көшірмей, Қазақстанның ерекшеліктерін ескеретін әрі әділетті және инклюзивті даму қағидаттарына сай келетін тиімді ұлттық модель қалыптастыра аламыз.