Апатқа дайындық: инфрақұрылым, ақпараттандыру және адам қауіпсіздігі

 Табиғи апаттар, өндірістік авариялар, өрт пен өзге де қауіп-қатерлер адам өміріне, қалалардың қалыпты тіршілігіне, инфрақұрылымның тұрақтылығына және экономикалық дамуына да әсер етеді. Әсіресе халық тығыз орналасқан ірі қалаларда азаматтық қорғаныс жүйесінің тиімділігі құтқару қызметтерінің техникалық мүмкіндіктерімен ғана өлшенбейді. Мұнда тұрғындардың төтенше жағдай кезінде дұрыс әрекет етуі, қауіп туралы ақпараттың дер кезінде жетуі, эвакуациялау бағыттарының алдын ала белгіленуі және жауапты мекемелердің өзара үйлесімді жұмысы шешуші рөл атқарады.

Шымкент қаласының Өңірлік коммуникациялар қызметінде өткен брифингте мегаполистің азаматтық қорғаныс жүйесінің қазіргі жағдайы мен төтенше жағдайларға дайындық мәселелері талқыланды. Шымкент қаласы Төтенше жағдайлар департаменті Азаматтық қорғаныс басқармасының бастығы, майор Н.Қаракөзев тұрғындарды қорғау, азаматтық қорғаныс саласындағы мамандарды даярлау, оқу-жаттығулар ұйымдастыру және төтенше жағдайлар кезінде халықты жедел хабардар ету бағытында атқарылған жұмыстарды таныстырды. Оның мәліметінше, жыл басынан бері Азаматтық қорғау саласындағы ұлттық орталықта 24 адам арнайы даярлықтан өткен. Ал Төтенше жағдайлар департаментінің базасында ұйымдастырылған оқыту шараларына 1 200 тыңдаушы қатысқан. Бұл жұмыстар азаматтық қорғаныс саласында жауапты қызметкерлердің кәсіби дайындығын арттыруға және төтенше жағдайлар кезінде атқарылатын міндеттердің орындалуын қамтамасыз етуге бағытталған. Өйткені күрделі жағдай туындаған сәтте құтқару операциясының нәтижесі көбіне жауапты мамандардың шешім қабылдау жылдамдығына, қалыптасқан жағдайды дұрыс бағалауына және әртүрлі қызметтердің әрекетін үйлестіре білуіне байланысты болады. Азаматтық қорғаныс жүйесінде теориялық білімнің маңызы зор болғанымен, оны тәжірибеде қолдану дағдысы қалыптаспаса, дайындықтың тиімділігі төмендеуі мүмкін. Сондықтан мамандарды оқытуда нақты төтенше жағдайларға негізделген практикалық тапсырмаларға, жедел әрекет ету алгоритмдеріне және ведомствоаралық өзара іс-қимылға ерекше көңіл бөлінеді. Брифингте келтірілген мәліметтерге сәйкес, Шымкент қаласының аумағында жыл басынан бері 3 500-ге жуық оқу-жаттығу өткізілген. Мұндай шаралар тұрғындардың төтенше жағдай кезіндегі әрекет ету дағдыларын қалыптастыруға, мекемелердің дайындық деңгейін тексеруге және ықтимал қауіп-қатерлерге ден қою тәртібін пысықтауға мүмкіндік береді. Дегенмен азаматтық қорғаныс саласында оқу-жаттығулардың саны әрі олардың мазмұны мен нәтижелілігі де маңызды. Мәселен, ғимараттан эвакуациялау жаттығуы кезінде адамдардың белгіленген қауіпсіз аймаққа қанша уақытта жеткені, жауапты қызметкерлердің әрекеті, эвакуациялық шығу жолдарының қолжетімділігі және қозғалысы шектеулі азаматтарға қандай көмек көрсетілгені бағалануға тиіс. Осындай талдау арқылы қауіпсіздік жүйесіндегі кемшіліктерді нақты төтенше жағдай орын алмай тұрып анықтауға болады. Әсіресе мектептерде, балабақшаларда, медициналық мекемелерде, сауда орталықтарында және халық көп жиналатын қоғамдық орындарда өткізілетін оқу-жаттығулардың практикалық маңызы жоғары. Себебі мұндай нысандарда төтенше жағдай туындағанда адамдардың бір мезгілде қауіпсіз жерге шығуын ұйымдастыру айтарлықтай күрделі міндетке айналуы мүмкін.

Азаматтық қорғаныстың тағы бір маңызды бағыты – халықтың қауіпсіздік жөніндегі сауаттылығын арттыру. Шымкентте осы мақсатта көпқабатты тұрғын үйлердің 8 500-ге жуық кіреберісіне ақпараттық тақтайшалар орналастырылған. Бұл тұрғындарға төтенше жағдай кезіндегі іс-қимыл тәртібін түсіндіруге бағытталған шаралардың бірі. Алайда ақпараттық материалдардың тиімділігі олардың қаншалықты түсінікті, қолжетімді және күнделікті өмірде қолдануға ыңғайлы екеніне байланысты. Тұрғындар қауіп төнген жағдайда қандай нөмірге хабарласу керегін білумен шектелмей, ғимараттан шығудың қауіпсіз жолдарын, жақын маңдағы жиналу орындарын, дабыл белгілерінің мағынасын және алғашқы қажетті әрекеттерді де меңгеруі қажет. Мәселен, жер сілкінісі, өрт немесе химиялық қауіпті заттардың таралуы кезінде қолданылатын қорғану тәсілдері бірдей емес. Бір жағдайда ғимараттан қауіпсіз эвакуациялану қажет болса, екінші жағдайда сыртқа шығу қосымша қауіп төндіруі мүмкін. Сондықтан азаматтық қорғаныс саласындағы ақпараттандыру жұмыстары қауіптің түріне қарай нақты нұсқаулықтар беруге негізделуі тиіс. Бұл ретте тұрғындардың жас ерекшеліктерін, тілдік қажеттіліктерін және ақпаратты қабылдау мүмкіндіктерін ескеру де маңызды. Шымкент қаласында халықты жедел хабардар ету мақсатында 236 сиреналық-сөйлеу құрылғысы мен "Mass Alert" жүйесі жұмыс істеп тұр. Қазіргі азаматтық қорғаныс тәжірибесінде мұндай жүйелердің маңызы артып келеді. Өйткені төтенше жағдай кезінде ақпараттың бірнеше минутқа кешігуінің өзі эвакуациялау процесіне және адамдардың қауіпсіздігіне әсер етуі мүмкін. Дабыл жүйелерінің негізгі міндеті – тұрғындарға қауіп туралы мүмкіндігінше ерте хабар беріп, олардың қажетті қорғану шараларын қабылдауына жағдай жасау. Дегенмен құрылғылардың саны олардың бүкіл қала аумағын бірдей қамтитынын білдірмейді. Бұл жерде сиреналардың естілу радиусы, тұрғын үйлердің орналасу ерекшеліктері, ғимараттардың дыбыс өткізгіштігі, құрылғылардың техникалық жарамдылығы және резервтік қуат көздерінің болуы сияқты мәселелер де ескерілуге тиіс. Халықаралық тәжірибеде осы себепті хабарландырудың бірнеше арнасын қатар пайдалану қағидасы кең таралған. Сиреналар, мобильді ескертулер, телерадио хабарлары және ресми ақпараттық платформалар бірін-бірі толықтырғанда тұрғындарға ақпарат жеткізу мүмкіндігі артады. Сонымен бірге ескерту хабарламасының мазмұны да маңызды. Қауіп туралы жалпы мәлімет берумен шектелмей, азаматтарға нақты қандай әрекет жасау керектігін түсіндіру қажет. Мәселен, қай аумақтан аулақ болу, қандай бағытпен қозғалу немесе қай жерде уақытша паналау керектігі көрсетілген хабарлама тұрғындарға жедел шешім қабылдауға көмектеспек. Брифинг барысында қаланың төтенше жағдайларға материалдық және ұйымдастырушылық дайындығы жөнінде де мәлімет берілді. Қазіргі уақытта Шымкентте азаматтық қорғаныстың 167 қабылдау пункті жұмыс істейді. Сондай-ақ төтенше жағдайларға жедел ден қою үшін 22 қызмет құрылған. Қабылдау пункттері төтенше жағдай салдарынан қауіпсіз орынға көшірілген азаматтарды қабылдау және орналастыру жұмыстарын ұйымдастыруда маңызды рөл атқармақ. Ал арнайы қызметтердің міндеті ықтимал қауіп-қатерлерге байланысты тиісті шараларды үйлестірумен ұштасады.

Шымкент қаласының азаматтық қорғаныс қоймасында 25 мыңға жуық жеке қорғану құралы мен 800-ге жуық шатыр сақталған. Бұл материалдық резерв төтенше жағдай кезінде халықты қорғауға және зардап шеккен азаматтарды қажетті құралдармен қамтамасыз етуге арналған. Жеке қорғану құралдары қауіптің сипатына қарай адамдардың денсаулығын қорғауға мүмкіндік берсе, шатырлар уақытша орналастыру орындарын ұйымдастыруда пайдаланылуы мүмкін. Алайда материалдық қордың жеткіліктілігін бағалау үшін оның жалпы санымен қатар, қандай төтенше жағдайларға есептелгенін, қанша адамды қамтуға мүмкіндік беретінін және қажетті аумақтарға қаншалықты жылдам жеткізілетінін де анықтау маңызды. Мәселен, табиғи апат салдарынан бір мезгілде бірнеше аудан зардап шеккен жағдайда материалдық резервті бөлу, тасымалдау және тарату жұмыстары күрделене түседі. Сондықтан халықаралық төтенше жағдайларды басқару тәжірибесінде материалдық қордың көлемімен бірге логистикалық дайындыққа, қоймалардың орналасуына, жабдықтардың жарамдылық мерзіміне және қорды уақытылы толықтыруға назар аударылады. Төтенше жағдай кезіндегі алғашқы сағаттарда қажетті ресурстардың қолжетімді болуы зардап шеккен тұрғындарға көмек көрсетудің жылдамдығына тікелей әсер етеді. Жалпы, азаматтық қорғаныс саласындағы халықаралық ұстанымдар соңғы жылдары апат салдарын жоюдан тәуекелдерді алдын ала төмендетуге қарай ойысып келеді. Бұл бағыт Біріккен ұлттар ұйымының 2015-2030 жылдарға арналған Сендай негіздемелік бағдарламасында да көрініс тапқан. Брифинг соңында майор Н.Қаракөзев Шымкент қаласының Төтенше жағдайлар департаменті азаматтық қорғаныс жүйесін жетілдіру, тұрғындарды төтенше жағдайлар кезіндегі іс-қимылдарға үйрету және халықтың қауіпсіздігін қамтамасыз ету бағытындағы жұмыстарды жалғастыратынын атап өтті.

Сәруар Бақберген

Шымкент қаласы