Қазақстанда әкімдік қызметкерлері арасында сотталғандар саны артты
Қазақстанда сыбайлас жемқорлыққа қарсы қызметтің жұмысы туралы халықтың хабардарлық деңгейі соңғы үш жылда айтарлықтай өзгермеген. Бұрын Сыбайлас жемқорлыққа қарсы іс-қимыл агенттігі аталған, қазір ҰҚК құрамындағы Сыбайлас жемқорлыққа қарсы қызмет ретінде жұмыс істейтін құрылым жайлы 2025 жылдың қазан-қараша айларында жүргізілген сауалнамаға қатысқан азаматтардың 13 пайызы ғана нақты білетінін айтқан. Бұл көрсеткіш 2023 жылғы 13,2 пайызбен шамалас, ал 2024 жылғы 12,8 пайыздан сәл ғана жоғары.
Бұл туралы Ranking.kz хабарлады.
18 мың үй шаруашылығын қамтыған зерттеу қоғамның антикор қызметі туралы ақпараттану деңгейі өспей, бір деңгейде қалып отырғанын көрсетті. Яғни мемлекет жүргізіп жатқан түсіндіру және ақпараттық жұмыс халықтың кең ауқымына жете алмай отыр деген қорытынды жасауға болады.
Сонымен қатар азаматтардың антикор қызметке нақты жүгіну деңгейі өте төмен болып қалып отыр. 2025 жылы респонденттердің небәрі 0,8 пайызы ғана бұл құрылымнан көмек сұраған. 2023 жылы бұл көрсеткіш 1,4 пайыз болса, 2024 жылы 0,6 пайызға дейін төмендеген еді.
Қала тұрғындары ауыл халқына қарағанда белсендірек көрінеді. 2025 жылы қалада тұратындардың 1,1 пайызы антикор қызметке жүгінсе, ауылдық жерлерде бұл көрсеткіш бар болғаны 0,3 пайыз болған. Ер адамдар әйелдерге қарағанда сәл жиірек жүгінгенімен, айырмашылық аса үлкен емес: 0,9 пайыз және 0,7 пайыз.
Бір қызығы, халықтың қатысу деңгейі төмен болғанымен, антикор қызметке деген сенім салыстырмалы түрде жоғары күйінде қалып отыр. 2025 жылы сауалнамаға қатысқандардың 51,2 пайызы қызметке толық сенетінін айтса, тағы 31,4 пайызы ішінара сенетінін жеткізген. Ал сенбейтіндер мен «көбіне сенбейтіндер» үлесі 8 пайыздан аспайды.
Дегенмен респонденттердің 9,4 пайызы нақты жауап бере алмаған. Бұл қоғамның бір бөлігінде антикор қызметке қатысты түсінік пен көзқарастың әлі де қалыптаспағанын аңғартады.
Сарапшылардың айтуынша, сенім деңгейі жалпы тұрақты болғанымен, сенімсіздіктің себептері өзгеріп келеді. Мысалы, бұрын азаматтар антикор қызметке көбіне БАҚ-тағы жағымсыз ақпараттар әсерінен сенімсіздік танытса, қазір негізгі себеп ретінде жеке тәжірибенің болмауы аталады. 2025 жылы сенбейтіндердің 50,8 пайызы «өз тәжірибем жоқ» деп жауап берген. Бұл көрсеткіш 2024 жылы 40,5 пайыз болған.
Яғни көптеген азамат антикор қызмет туралы пікірді жеке байланыс немесе тәжірибе арқылы емес, сырттай қалыптастырады.
Сонымен бірге жағымсыз ақпараттық фонның ықпалы азайып келеді. Бұқаралық ақпарат құралдарындағы хабарламаларға байланысты сенбейтіндер үлесі бір жыл ішінде 13,8 пайыздан 7,8 пайызға дейін төмендеген. Сондай-ақ қызметтің өзін жемқор құрылым деп санайтындардың саны да азайған: 2024 жылғы 22,1 пайыздан 2025 жылы 12,6 пайызға дейін қысқарған.
Бұған қоса бюрократия мен формализмге қатысты шағымдар да азайған. Егер 2024 жылы респонденттердің 10,9 пайызы осы факторды атап өтсе, 2025 жылы бұл көрсеткіш 6,9 пайызға дейін түскен.
Соған қарамастан қоғамда антикор қызметтің жабық құрылым екені және оның азаматтардың құқығын қорғаудан гөрі жазалауға көбірек бейім екені туралы пікірлер сақталып отыр. Мұндай көзқарасты респонденттердің тиісінше 18,3 және 10,2 пайызы білдірген.
Қоғамдық бағалар аясында елдегі тіркелген жемқорлық қылмыстарының саны да азайып келеді. 2026 жылдың қаңтар–сәуір айларында 605 жемқорлық қылмысы тіркелген. Былтыр дәл осы кезеңде бұл көрсеткіш 675 болған.
Төмендеу әсіресе мүлікті иемдену және ысырап ету фактілері бойынша байқалады. Мұндай істер саны 106-дан 47-ге дейін азайған. Парақорлыққа делдал болу фактілері де 28-ден 14-ке қысқарған.
Алайда кейбір бағыттар бойынша өсім тіркелген. Мысалы, қызметтік өкілеттікті асыра пайдалану фактілері 51-ден 67-ге, ал билікті асыра пайдалану жағдайлары 9-дан 27-ге дейін өскен.
Жемқорлық қылмыстарының құрылымы айтарлықтай өзгермеген. Ең кең таралған құқықбұзушылық бұрынғыдай пара алу мен пара беру болып қалып отыр. Төрт ай ішінде 180 пара алу және 176 пара беру фактісі тіркелген.
Осы кезеңде жемқорлық үшін сотталғандардың саны да сәл азайған. Егер былтыр 256 адам сотталса, биыл бұл көрсеткіш 248 адамды құраған.
Сонымен бірге құрылымдық өзгерістер байқалады. Әкімдік қызметкерлері арасында сотталғандар саны күрт өскен: 48 адамнан 80 адамға дейін. Ішкі істер органдары қызметкерлері арасында да өсім бар — 35-тен 48 адамға дейін.
Ал Қаржы министрлігі жүйесіндегі сотталғандар саны керісінше қысқарған: 14 адамнан 2 адамға дейін азайған.
Бұдан бөлек, биылғы төрт ай ішінде Қорғаныс министрлігі мен Денсаулық сақтау министрлігі қызметкерлері арасында 8 адамнан, Төтенше жағдайлар министрлігі мен ҰҚК Шекара қызметінде 5 адамнан жемқорлық қылмыстары үшін сотталған.
Жалпы көрініс қайшылықты әсер қалдырады. Бір жағынан, антикор қызметке сенім деңгейі 50 пайыздан жоғары. Екінші жағынан, халықтың бұл құрылыммен нақты байланысы өте әлсіз.
Сондай-ақ жалпы жемқорлық қылмыстары азайғанымен, оның негізгі өзегі өзгермей отыр: жүйенің басты проблемасы бұрынғыдай парақорлық болып қалуда.
Әсіресе әкімдіктер мен жергілікті атқарушы органдар қызметкерлері арасында сотталғандардың көбеюі аймақтық деңгейдегі жемқорлық тәуекелдері әлі де жоғары екенін көрсетеді.
Сонымен бірге халықтың антикор қызметке деген сенімсіздігі бұрынғыдай агрессивті сипатта емес. Азаматтар құрылымды бұрынғыдай «жемқор орган» ретінде емес, өздеріне алыс, жабық әрі күнделікті өмірде сирек кездесетін мекеме ретінде қабылдайтын сияқты.