Қауіпсіздік мәдениеті – жауапкершіліктің өлшемі

Төтенше жағдайлардың алдын алу – тұтас қоғамның ортақ жауапкершілігі. Өрт, суға бату, тұрмыстық жарақаттар мен табиғи апаттар кезінде адам өмірін сақтап қалу көбіне арнайы қызметтердің жедел әрекетінен бөлек азаматтардың қауіпсіздік ережелерін қаншалықты меңгергеніне де байланысты екені рас. Әсіресе жастар арасында қауіпсіздік мәдениетін қалыптастырудың маңызы зор. Өйткені төтенше жағдай туындағанда абдырап қалмай, дұрыс шешім қабылдау, қауіптің алғашқы белгілерін анықтау және өзіне де, өзгеге де көмек көрсете білу арнайы дайындықты қажет етеді. Осы бағыттағы профилактикалық жұмыстарды күшейту мақсатында Шымкент қаласында Құтқарушылар күніне орай жастармен кездесу ұйымдастырылып, азаматтық қорғау саласының мамандары қауіпсіздік талаптары мен құтқарушы мамандығының ерекшеліктері туралы түсіндірді.

19 қазан – Құтқарушылар күніне орай Шымкент қаласы жастар саясаты басқармасының "Жастар ресурстық орталығы" коммуналдық мемлекеттік мекемесінде өткен кездесуге Төтенше жағдайлар департаментінің өкілі Асқар Шәріп, бас құтқарушы Үсен Рахматуллаев және өрт сөндіру бөлімінің қарауыл бастығы Дәулет Орынбек қатысты. Іс-шара барысында азаматтық қорғау органдарының өкілдері жастарға төтенше жағдайлардың негізгі себептері, күнделікті өмірде кездесетін қауіп-қатерлер және олардың алдын алу жолдары жөнінде ақпарат берді. Атап айтқанда, өрт қауіпсіздігі талаптарын сақтау, су айдындарында белгіленген ережелерді орындау, тұрмыстық жағдайда электр және газ жабдықтарын қауіпсіз пайдалану, сондай-ақ төтенше жағдай кезінде тиісті қызметтерге дер кезінде хабарласу мәселелері қамтылды. Мамандар қауіпсіздік талаптарын сақтамаудың салдары кейде қайғылы оқиғаларға әкелетінін түсіндіріп, қарапайым сақтық шараларының адам өмірін қорғаудағы маңызына тоқталды. Өрт сөндіру бөлімінің қарауыл бастығы Дәулет Нұрбекұлының айтуынша, қауіпсіздік саласындағы маңызды мәселелердің бірі – азаматтардың төтенше жағдай кезіндегі іс-қимыл алгоритмін жеткілікті деңгейде білмеуі.

"Мәселен, өрт шыққан жағдайда адамдардың бір бөлігі ең алдымен жеке заттарын құтқаруға тырысса, енді бірі түтін басқан ғимараттан шығудың қауіпсіз жолын анықтай алмай жатады. Ал өрт кезінде адамның өміріне жалыннан бөлек, улы түтін мен жану өнімдері де айтарлықтай қауіп төндіреді. Сондықтан мұндай жағдайда уақыт жоғалтпай эвакуациялану, түтін тараған кеңістікте мүмкіндігінше төмен еңкейіп қозғалу, лифтіні пайдаланбау және құтқару қызметінің нұсқауларын орындау аса маңызды. Су айдындарындағы қауіпсіздік те ерекше назар аударуды қажет етеді. Мамандардың ескертуінше, суға шомылуға тыйым салынған орындарға бару, өз мүмкіндігін дұрыс бағаламау және қауіпсіздік құралдарын пайдаланбау жазатайым оқиғалардың туындау ықтималдығын арттырады. Әсіресе суға батып бара жатқан адамды құтқару кезінде арнайы дайындығы жоқ азаматтардың өз өміріне қауіп төндірмеуі маңызды. Мұндай жағдайда алдымен құтқарушыларды шақырып, мүмкіндік болса, қауіпсіз жерден құтқару шеңберін немесе басқа қалқымалы құралды ұсынған жөн", – дейді маман.

Жастармен жүргізілетін осындай түсіндіру жұмыстарының маңызын халықаралық тәжірибеден де байқауға болады. Мәселен, Жапонияда табиғи апаттарға дайындық білім беру жүйесінің маңызды бағыттарының біріне айналған. Елде оқушыларға жер сілкінісі, цунами және өрт кезіндегі қауіпсіздік ережелері мектеп қабырғасынан бастап үйретіледі. Білім беру мекемелерінде эвакуациялық жаттығулар ұйымдастырылып, балаларға төтенше жағдай кезінде қайда бару, қалай қорғану және қандай әрекеттерден бас тарту қажеттігі тәжірибе жүзінде түсіндіріледі. Жапонияның бұл бағыттағы ерекшелігі – қауіпсіздікті азаматтардың күнделікті өміріне енгізілген дағды ретінде қарастыруында. Ал Финляндияда азаматтық дайындық пен қауіпсіздік мәселелері қоғамның әртүрлі институттарының өзара ынтымақтастығы арқылы жүзеге асырылады. Елдегі кешенді қауіпсіздік тәсілі мемлекеттік органдардың, кәсіпорындардың, қоғамдық ұйымдардың және азаматтардың төтенше жағдайларға бірлесіп дайын болуына негізделген. АҚШ-та Федералдық төтенше жағдайларды басқару агенттігінің (FEMA) Ready бағдарламасы арқылы тұрғындарға табиғи апаттарға дайындалу, отбасылық төтенше жағдай жоспарын әзірлеу және қажетті заттар жиынтығын дайындау жөнінде ұсынымдар беріледі. Бұл тәжірибелердің ортақ ерекшелігі – қауіпсіздік мәдениетін қалыптастыру бірреттік ақпараттық науқанмен шектелмей, жүйелі оқыту, тәжірибелік дайындық және қоғамдық қатысу арқылы жүзеге асырылады. Халықаралық тәжірибе көрсеткендей, төтенше жағдайлар туралы ақпараттың қолжетімді болуы азаматтардың оған дайын екенін білдірмейді. Қауіпсіздік ережелерін білу мен оларды нақты жағдайда қолдана алу арасында елеулі айырмашылық бар. Сондықтан мамандардың жастармен тікелей кездесуі, кәсіби тәжірибелерімен бөлісуі және күнделікті өмірде кездесетін қауіптерді нақты мысалдар арқылы түсіндіруі профилактикалық жұмыстың маңызды бөлігі саналады. Төтенше жағдайлар департаментінің өкілі Асқар Шәріп мұндай кездесулердің нәтижелілігін арттыру үшін теориялық түсіндіруді практикалық жаттығулармен толықтыру қажет екенін алға тартты.

"Алғашқы медициналық көмек көрсету, өрт сөндіргішті дұрыс пайдалану, эвакуация жолдарын анықтау және төтенше жағдай қызметіне нақты ақпарат жеткізу дағдыларын тәжірибе жүзінде меңгерту жастардың шынайы қауіпке дайындығын күшейте алады. Бұл ретте қауіпсіздік саласындағы мамандардың негізгі ұстанымдарының бірі – адамның төтенше жағдай кезінде күрделі шешім қабылдауына тура келмеуі үшін қажетті әрекеттерді алдын ала үйрету. Өйткені қатер төнген сәтте үрей, уақыт тапшылығы және ақпараттың жеткіліксіздігі адамның жағдайды саралауына кедергі болуы мүмкін", – дейді. Шымкенттегі кездесуде құтқарушылар қызметінің кәсіби ерекшеліктеріне де айрықша көңіл бөлінді. Азаматтық қорғау саласының өкілдері өздерінің күнделікті міндеттері, төтенше жағдайларға әрекет ету тәртібі және адам өмірін сақтап қалу жолындағы жауапкершілігі туралы әңгімеледі. Құтқарушы мамандығы жоғары физикалық дайындықты, психологиялық төзімділікті, кәсіби білімді және ұжыммен үйлесімді жұмыс істеу қабілетін талап етеді. Өрт сөндіру, жол-көлік оқиғаларының салдарын жою, табиғи апат кезінде адамдарды эвакуациялау немесе іздестіру-құтқару жұмыстарын жүргізу барысында мамандардың әрбір әрекеті нақты жағдайға сәйкес ұйымдастырылуы тиіс. Мұндай қызметте жедел шешім қабылдау қабілеті ерекше маңызды болғанымен, құтқарушылардың жұмысы тек батылдыққа негізделмейді. Оның негізінде үздіксіз дайындық, қауіп-қатерді бағалау, арнайы техниканы меңгеру және белгіленген кәсіби алгоритмдерді сақтау жатыр. Сондықтан құтқарушы еңбегін тек төтенше жағдай кезінде көрсетілген ерлікпен бағалау бұл мамандықтың ауқымын толық ашпайды. Құтқару бөлімшелерінің күнделікті оқу-жаттығулары, техникалық жабдықтарды тексеруі, қауіпсіздік бойынша профилактикалық іс-шараларға қатысуы да азаматтық қорғау жүйесінің ажырамас бөлігі.

Қоғамдық қауіпсіздік саласындағы тағы бір маңызды бағыт – жастардың ақпараттық сауаттылығын арттыру. Қазіргі уақытта төтенше жағдайларға қатысты ақпарат әлеуметтік желілер мен мессенджерлер арқылы жылдам таралады. Алайда мұндай ақпараттың барлығы бірдей шынайы немесе ресми дереккөздер арқылы расталған бола бермейді. Әсіресе табиғи апаттар, өрт немесе өзге де төтенше жағдайлар кезінде жалған хабарламалардың таралуы тұрғындар арасында негізсіз үрей туғызып, құтқару қызметтерінің жұмысына қосымша қиындық келтіруі мүмкін. Сондықтан қауіпсіздік мәдениетінің бір бөлігі ретінде ақпаратты тексеру, ресми ескертулерге назар аудару және расталмаған мәліметтерді таратпау дағдыларын қалыптастыру қажет. Жастардың цифрлық ортадағы белсенділігін ескерсек, оларды тек қауіпсіздік ережелерін меңгеруші аудитория ретінде емес, сенімді ақпаратты қоғамға жеткізуге атсалысатын әлеуметтік топ ретінде де қарастыруға болады. Қауіпсіздік мәдениеті әсілінде тек ережелер жиынтығы болмаса керек, адамның өз өміріне және айналасындағы адамдардың амандығына деген жауапкершілігін қалыптастыратын күнделікті дағды. Ал құтқарушылардың еңбегін бағалаудың бір жолы – олардың көмегіне жүгінуге мәжбүр ететін жағдайлардың алдын алуға әр азаматтың үлес қосуы.

Сәруар Бақберген

Шымкент қаласы