Құқық қорғалса, қауіп сейіледі

 Бір қарағанда бұл екі құбылыстың табиғаты бөлек көрінгенімен, екеуін тоғыстыратын ортақ мәселе бар. Ол – адамның қауіпсіздігі мен құқығының бұзылуы. Бір жағдайда адам алдау, мәжбүрлеу немесе тәуелділік арқылы қанауға ұшыраса, екінші жағдайда зорлық үйдің ішінде жасалып, жәбірленуші көп жағдайда ұзақ уақыт үнсіз қалуға мәжбүр болады.

Сондықтан мұндай құқық бұзушылықтардың алдын алу тек қылмыс жасалғаннан кейін жауапқа тартумен шектелмеуі керек. Ең маңыздысы – қауіптің алғашқы белгілерін дер кезінде байқап, адамды қорғауға, құқықтық көмек көрсетуге және зорлықтың қайталануына жол бермеуге бағытталған жүйелі жұмыс. Шымкентте соңғы уақытта осы бағыттағы профилактикалық және құқықтық шараларға басымдық беріліп отыр.

Адам саудасы көбіне алыстағы елдерде немесе ұйымдасқан қылмыстық топтардың әрекеті ретінде елестетіледі. Алайда оның түрі әртүрлі болуы мүмкін. Қазақстанның 2024 жылғы "Адам саудасына қарсы іс-қимыл туралы" заңында адам саудасы тек адамды сатып алу-сатумен шектелмей, оны қанау мақсатында азғырып көндіру, тасымалдау, беру, жасыру немесе алу, сондай-ақ күш қолдану, алдау, сенімді теріс пайдалану және тәуелділікті пайдалану арқылы жасалатын әрекеттерді де қамтиды.

Демек, мәселенің бір қыры – қылмыскерді анықтау болса, екінші қыры – осал топтағы азаматтарды мұндай қақпанға түсірмеу. Жұмыссыздық, материалдық қиындық, баспананың болмауы, құқықтық сауаттың төмендігі немесе әлеуметтік тәуелділік адамды түрлі ұсыныстарға сенуге итермелеуі мүмкін. Сондықтан алдын алу жұмыстарының басты бағыты – азаматтарға қауіпті жағдайларды ерте танып, өз құқықтарын білуге мүмкіндік беру.

Қазақстан Үкіметінің 2024-2026 жылдарға арналған іс-шаралар жоспарында да адам саудасының алдын алу кешенді сипатта қарастырылған. Құжатта құқықтық сауаттылықты арттыру, халықты ақпараттандыру, ықтимал құрбандарды анықтау, оларға көмек көрсету және қайта бағыттау, мәжбүрлі еңбек пен балалар еңбегінің алдын алу, сондай-ақ адам саудасына қарсы мобильді топтардың жұмысын ұйымдастыру көзделген. Бұл міндеттер облыстармен қатар Астана, Алматы және Шымкент қалаларына да қатысты.

Шымкентте осы бағыттағы жұмысты үйлестірудің маңызды тетіктерінің бірі – адам саудасына қарсы іс-қимыл жөніндегі комиссияның қызметі. 2026 жылғы маусымда Адам құқықтары жөніндегі уәкілдің Шымкент қаласы бойынша өкілі комиссияның бірінші жартыжылдық отырысына қатысқан. Мұндай алаңдардың маңызы – адам саудасына қарсы күресті бір ғана органның міндеті ретінде қарамай, құқық қорғау, әлеуметтік және адам құқықтарын қорғау институттарының өзара іс-қимылын күшейтуінде.

Бұл жерде ақпараттық жұмыстың да орны бөлек. Себебі адам саудасының құрбаны көбіне өзінің қандай қауіпке тап болғанын бірден түсінбеуі мүмкін. Жоғары жалақы уәде еткен жұмыс, құжаттарды рәсімдеуге көмектесу немесе басқа қалаға апарып жұмысқа орналастыру жөніндегі ұсыныстың ар жағында қанау қаупі тұруы ықтимал. Сондықтан халыққа осындай тәуекелдерді түсіндіру – профилактиканың маңызды бөлігі.

2026 жылы Ішкі істер министрлігі адам саудасына қарсы ақпараттық науқан өткізіп, халықтың құқықтық сауатын арттыруға және адамдарды қанау мақсатында вербовкалаудың қазіргі тәсілдері туралы ақпарат беруге басымдық бергенін мәлімдеді. Министрлік дерегінше, 2026 жылдың алғашқы жартысында адам саудасына қатысты 80 қылмыс тіркеліп, екі ұйымдасқан қылмыстық топтың әрекеті тоқтатылған. Бұл көрсеткіш мәселенің әлі де өзекті екенін көрсетеді.

Құрбан жалғыз қалмауы тиіс

Тұрмыстық зорлық-зомбылықтың ерекшелігі – оның көп жағдайда жабық ортада орын алуында. Жәбірленуші мен агрессор бір үйде тұруы мүмкін, олардың арасында туыстық немесе экономикалық байланыс болады. Сондықтан жәбірленуші полицияға жүгінуге, жақындарына айтуға немесе сырттан көмек сұрауға қорқуы ықтимал.

Мұндай жағдайда профилактиканың мәні арта түседі. Шымкент қаласында полиция қызметкерлері отбасылық-тұрмыстық саладағы құқық бұзушылықтардың алдын алуға бағытталған рейдтер мен түсіндіру жұмыстарын тұрақты жүргізіп келеді. Мәселен, 2026 жылғы 5-14 маусым аралығында қалада "Тұрмыс" жедел-профилактикалық іс-шарасы ұйымдастырылып, тұрғындарға тұрмыстық зорлық-зомбылықтың алдын алу және құқықтық сауаттылықты арттыру бойынша түсіндіру жұмыстары жүргізілді. Сонымен бірге сталкинг, яғни адамды қасақана аңду, мазалау немесе қорқыту әрекеттері үшін жауапкершілік түсіндірілді.

Бұл жерде маңызды мәселе – зорлықтың тек ұрып-соғумен шектелмейтінін түсіндіру. Қорқыту, аңду, бақылау, экономикалық қысым көрсету немесе адамды еркіндігінен айыру да қауіпті мінез-құлықтың белгілері болуы мүмкін. Сондықтан қоғамда "отбасылық мәселе" деген түсінікпен зорлықты жасыруға немесе оған көз жұмуға болмайтыны туралы ұстаным қалыптасуы қажет.

Шымкентте бұл бағыттағы жұмыстардың жеделдігі де артқан. 2026 жылғы мамырда қалалық прокуратура тұрмыстық зорлық-зомбылыққа қатысты істерді жедел қарау тетігі енгізілгенін хабарлады. Прокуратура, сот және Сот сараптамалары институты арасындағы өзара іс-қимыл нәтижесінде тиісті қылмыстық теріс қылықтар туралы материалдарды бір тәулік ішінде сотқа жолдау механизмі жолға қойылған.

Мұндай тәсілдің мәні – құқық бұзушылыққа реакция уақытын қысқарту. Өйткені отбасылық зорлық жағдайында уақыт факторы аса маңызды. Қауіп төнген адам ұзақ уақыт бойы құқықтық шешім күтетін болса, зорлықтың қайталану қаупі де жоғары болуы мүмкін. Сондықтан жәбірленушінің қауіпсіздігін қамтамасыз ету, құқықтық рәсімдерді жеделдету және тиісті органдардың бірлескен жұмысын күшейту – алдын алудың маңызды бөлігі.

Үнсіз қалмау – қауіптің алдын алудың алғашқы қадамы

Адам саудасы мен тұрмыстық зорлық-зомбылықпен күрестің нәтижесі тек полиция жұмысына байланысты емес. Бұл мәселелердің алдын алуда отбасының, білім беру ұйымдарының, медицина қызметкерлерінің, әлеуметтік қызметтердің, ҮЕҰ-лардың және жалпы қоғамның жауапкершілігі бар.

Әсіресе балалар мен жастарға құқықтық сауаттылықты ерте жастан үйретудің маңызы зор. Адам өзіне ұсынылған жұмыстың заңдылығын тексеруді, жеке құжаттарын бөтен адамға бермеуді, күмәнді ұсыныстардан бас тартуды, қауіп төнген жағдайда қайда жүгіну керектігін білуі керек. Үкіметтің адам саудасына қарсы 2024–2026 жылдарға арналған жоспары білім беру мекемелерінде оқушылар мен ата-аналарға түсіндіру іс-шараларын өткізуді де көздейді.

Тұрмыстық зорлық жағдайында да ең маңыздысы – үнсіз қалмау. Шымкент қаласында қыркүйек айында өткен "Қауіпсіздік коды: 102, 111, 150" профилактикалық акциясы кезінде тұрғындарға көмек алу жолдары түсіндірілді. Полиция дерегінде зорлық-зомбылыққа тап болған немесе оның куәсі болған жағдайда 102-ге, 111 бірыңғай байланыс орталығына және 150 ұлттық сенім телефонына жүгінуге болатыны көрсетілген.

Мұндағы негізгі ой – зорлықтың құрбаны өзін жалғыз сезінбеуі керек. Қоғамның міндеті де осы: адамның көмек сұрауын әлсіздік емес, өз құқығын қорғауға жасалған қадам ретінде қабылдау.

Шымкентте адам саудасы мен тұрмыстық зорлық-зомбылықтың алдын алу бағытында жүргізіліп жатқан шаралар құқық қорғау органдарының ғана емес, түрлі мемлекеттік құрылымдардың бірлескен жұмысына сүйеніп келеді. Алайда кез келген жүйенің тиімділігі оның нақты адамға қаншалықты тез әрі сапалы көмек көрсете алатынымен өлшенеді.

Сондықтан алдағы міндет – профилактикалық жұмысты формалды түсіндіру шараларынан нақты қауіптің алдын алуға бағыттау, халықтың құқықтық сауатын арттыру, тәуекел тобындағы азаматтарды ертерек анықтау және жәбірленушіні қайтадан сол ортаға түспейтіндей әлеуметтік тұрғыдан қолдау.

Қауіпсіз қоғам тек қатаң заңмен қалыптаспайды. Ол адамның құқығына құрметпен қарайтын, зорлықты жасырып қалмайтын және қиын жағдайға тап болған азаматқа қолдау көрсете алатын орта арқылы қалыптасады. Осы тұрғыдан алғанда адам саудасы мен тұрмыстық зорлық-зомбылыққа қарсы күрес – белгілі бір мекеменің міндеті емес, бүкіл қоғамның ортақ жауапкершілігі.

Жігер Әшім,

Шымкент қаласы