Табиғатқа түскен тұзақ: Шымкентте браконьерлікке қарсы күрес қалай жүріп жатыр?

Алайда осыны елемей, табиғи ресурсты табыс көзіне айналдырғысы келетіндер әлі де бар. Браконьерлік дегеніміз – табиғатқа жасалған жай ғана заң бұзушылық емес, оның салдары экожүйеге әсер ететін әрекет.

Шымкент сияқты халқы тығыз орналасқан ірі қалада бұл мәселе көбіне су айдындары мен қала маңындағы табиғи аумақтарды бақылауға келіп тіреледі. Әсіресе балықтардың уылдырық шашатын кезеңінде заңсыз аулауға жол бермеу маңызды. Осы кезеңде бір ғана заңсыз аулау фактісінің өзі табиғи қордың қалпына келуіне кері әсер етуі мүмкін.

Қалада табиғатты қорғау бағытындағы жұмыстар полиция мен тиісті органдардың рейдтері арқылы жүргізіліп келеді. Оның ішінде заңсыз балық аулау, аңшылық талаптарын бұзу, жабайы жануарлар мен құстарды заңсыз аулау және табиғи ресурстарды заңсыз айналымға шығару деректерін анықтау бар.

2026 жылғы 15 сәуір мен 30 мамыр аралығында Шымкентте «Уылдырық» жедел-профилактикалық іс-шарасы өткізілді. Оның негізгі мақсаты – балықтардың уылдырық шашу кезеңінде браконьерліктің алдын алу және заңсыз балық аулау фактілерін анықтау. Осы уақытта полиция қызметкерлері табиғатты қорғау органдарымен бірлесіп, су айдындары мен жағалау аумақтарындағы бақылауды күшейтті. Мұндай шаралардың мәні рейд өткізіп, заң бұзған адамды жазалаумен ғана шектелмейді. Ең маңыздысы – браконьердің табиғи ресурсты заңсыз иемденуіне мүмкіндік бермеу.

Бұл бағыттағы рейдтер Шымкентте бұған дейін де жүргізілген. Мысалы, Бадам су қоймасында заңсыз балық аулау фактілері анықталып, құқық бұзушыларға әкімшілік хаттамалар толтырылған. Полиция табиғатты қорғау тобы су айдындарындағы қайықтарды да тексеріп, олардың құжаттары мен балық аулау құралдарының заң талаптарына сәйкестігін бақылаған.

Яғни браконьерлікке қарсы күрестің бір тетігі – табиғат пайдаланушылардың әрекетін тікелей бақылау. Су жағасына барып, қармақ салған әр адамның заң бұзушы екені сөзсіз емес. Бірақ балық аулаудың уақыты, орны, құралы мен рұқсаты заң талаптарына сәйкес келуі тиіс.

Бұл жерде қарапайым азамат пен браконьерді ажырата білу де маңызды. Заңды сақтап, белгіленген тәртіппен балық аулаған адам табиғатқа зиян келтірмейді. Ал тыйым салынған құралдарды пайдалану, белгіленбеген уақытта немесе рұқсатсыз аулау табиғи ресурстарға қауіп төндіреді.

Браконьерліктің қауіптілігі оның бір реттік әрекет болып көрінуінде емес. Бір адам бірнеше балық аулауы мүмкін, бірақ мұндай әрекет ондаған адамның қайталануымен табиғи қордың азаюына әкеледі.

Әсіресе уылдырық шашу кезеңінде балық қорына келетін зиян күшейеді. Өйткені бұл уақытта су жануарларының көбею процесі жүріп жатады. Сондықтан дәл осы кезеңде бақылаудың күшеюі кездейсоқ шара емес.

Браконьерлік тек балықпен де шектелмейді. Шымкентте бұған дейін заңсыз құс аулау деректері де анықталған. Осыдан бірнеше жыл бұрын жүргізілген рейд барысында заңсыз ауланған пайыз торғайларды «Жабық базарға» алып келген төрт адам анықталып, әкімшілік шара қолданылған. Полиция табиғат қорғау заңнамасын бұзудың аң, балық аулауға және өсімдіктер дүниесіне қатысты түрлері де жауапкершілікке әкелетінін ескерткен.

Осыдан браконьерлікпен күрестің бір ғана полицияның міндеті емес екені көрінеді. Бұл іске табиғатты қорғау органдары, жергілікті атқарушы органдар, құқық қорғау құрылымдары және ең бастысы, тұрғындардың өздері қатысуы қажет.

Қоғамдық бақылаудың да орны бөлек. Табиғаттағы заңсыз әрекетті көрген адам тиісті органдарға хабарласа алады. Өйткені кез келген рейд барлық аумақты бір мезетте қамти алмайды. Ал жергілікті тұрғындардың ақпарат беруі заңсыз әрекетті дер кезінде анықтауға мүмкіндік береді.

Браконьерлікке қарсы күресте жауапкершілік мәселесі де назардан тыс қалмайды. Заңсыз балық аулау жағдайында әкімшілік жауапкершілік қарастырылған, ал табиғатқа елеулі залал келтіретін немесе басқа да ауыр жағдайларға байланысты әрекеттер қылмыстық жауапкершілікке әкелуі мүмкін.

Дегенмен табиғатты қорғау ісін тек айыппұл мен жазаның көлемімен өлшеу жеткіліксіз. Заң бұзушыны анықтау – мәселенің бір бөлігі ғана. Екіншісі – адамдардың табиғи ресурсты пайдаланудың заңды жолдарын білуі.

Мысалы, аң аулау үшін тиісті рұқсат қажет. Мемлекеттік қызметтер жүйесінде жануарлар дүниесін пайдалануға, оның ішінде аңшылыққа рұқсат беру тәртібі қарастырылған. Демек, «табиғатта жүрмін, сондықтан қалағанымды аулай аламын» деген түсінік заңға қайшы.

Балық шаруашылығын дамыту мәселесі де браконьерлікпен күрестен бөлек қаралмайды. 2026 жылғы Шымкенттегі балық шаруашылығына арналған халықаралық фестиваль қорытындысында саланы цифрландыру, «E-fish» жүйесін енгізу және браконьерлікпен күресті күшейту мәселелері де көтерілді. Бұл табиғи ресурсты пайдалануды ашық әрі бақылауға болатын жүйеге көшіру қажеттігін көрсетеді.

Шын мәнінде, браконьерлікпен күрес – табиғатты қорғау полициясының ғана жұмысы емес. Бұл қоғамның табиғатқа деген көзқарасын көрсететін мәселе. Балықты заңсыз аулау, құсты ату немесе аңды рұқсатсыз қуу арқылы бір адам өзінің пайдасын ойлауы мүмкін. Бірақ оның зардабы ортақ табиғи ортаға тиеді.

Сондықтан Шымкенттегі рейдтер мен профилактикалық шаралардың түпкі мақсаты тек құқық бұзушыны ұстау емес, табиғи ресурсты сақтап қалу болуы тиіс. Бақылау тұрақты болған сайын заңсыз әрекеттің жолын кесу мүмкіндігі де артады. Ал табиғатқа жауапкершілікпен қарау әдетке айналған кезде ғана браконьерлікке қарсы күрес нәтижелі болмақ.

Табиғаттың үнсіздігі оның шексіз екенін білдірмейді. Бүгін қорғалған әрбір су айдыны, сақталған әрбір балық пен құс – ертеңгі ұрпаққа қалатын табиғи мұра. Сондықтан браконьерлікке қарсы күрес – заң бұзушыны жазалау ғана емес, табиғатты сақтап қалу үшін бүгін жасалатын нақты әрекет.

Браконьерлікпен күрес тек рейд кезінде заң бұзушыны ұстаумен шектелмеуі керек. Оның алдын алу, табиғи аумақтарды тұрақты бақылау, тұрғындардың экологиялық сауатын арттыру және заң талаптарын түсіндіру қатар жүруі қажет. Себебі табиғатқа келген зиянды бір күнде қалпына келтіру мүмкін емес.

Шымкенттегі су айдындары мен қала маңындағы табиғи аумақтардың сақталуы құқық қорғау органдарының ғана емес, бүкіл қоғамның жауапкершілігіне байланысты. Заңсыз аулауға көз жұма қарамау, күмәнді әрекетке дер кезінде хабарлау, табиғи ресурсты белгіленген тәртіппен пайдалану – қарапайым көрінгенімен, нәтижесі маңызды қадамдар.

Жігер Әшім,

Шымкент қаласы