Тұрақтылықтан жаңаруға: Қазақстанның трансформациясы қалай жүріп жатыр

 Автор елдегі экономикалық өсім, шағын және орта бизнестің дамуы, жаңа мектептер мен медициналық нысандардың салынуы Қазақстанның Орталық Азиядағы орнын нығайтқанын жазады.

Кәдімгі жұмыс күнінің таңында қазақстандық отбасы бірнеше жыл бұрын ғана салынған пәтерінен шығып, баласын жуырда ашылған мектепке апарып, отандық құрастырылған көлікпен жұмысқа бара алады. Ата-ананың бірі ірі компанияда еңбек етсе, екіншісі цифрлық платформалар арқылы тауар сатып, қолма-қол ақшасыз төлем қабылдап, мемлекеттік органдармен онлайн байланыс жасайтын шағын бизнес жүргізуі мүмкін.

Бұлардың әрқайсысы жеке алғанда ерекше көрінбеуі ықтимал. Бірақ бәрін бірге қарастырсақ, Қазақстанның соңғы бірнеше жылда қаншалықты өзгергенін аңғаруға болады. Ел 2019 жылға табиғи ресурстарға бай, қаржы жүйесі салыстырмалы түрде дамыған және халықаралық инвестиция тартуда көпжылдық тәжірибесі бар мемлекет ретінде кірді. Алайда Қазақстанның алдында бұдан да күрделі сұрақ тұрды: осы артықшылықтарды халықтың тұрмыс сапасын айтарлықтай жақсартуға және болашақта мұнай мен басқа да шикізатқа тәуелділігі аз экономика құруға пайдалана ала ма?

Соңғы жеті жылдың нәтижелері бұл өтпелі кезеңнің басталып кеткенін көрсетеді. Қазақстанға жаһандық пандемиядан, жеткізу тізбектерінің үзілуінен және геосаяси кеңістіктің барған сайын бөлшектенуінен өтуге тура келді. Соған қарамастан ел 2019 жылмен салыстырғанда ауқымы кеңейген экономикамен, дамыған кәсіпкерлік сектормен және сыртқы әлеммен тығыз байланыспен шықты.

Өсім адамдардың өмірі арқылы өлшенеді

Жеті жыл ішінде Қазақстанда жан басына шаққандағы ЖІӨ 50 пайыздан астам өсті. Бұл ел халқы 20 миллионнан асқан кезеңде, сыртқы күйзелістерге қарамастан экономиканың дамуын жалғастырғанын көрсетеді. Бұл көрсеткіш Қазақстанды Орталық Азиядағы өзге мемлекеттерден де ерекшелендіреді. Дүниежүзілік банктің дерегінше, 2025 жылы Қазақстанда жан басына шаққандағы ЖІӨ шамамен 14,7 мың долларды құрады. Салыстыру үшін, Өзбекстанда бұл көрсеткіш шамамен 4 мың доллар, Қырғыз Республикасында 3,1 мың доллар болды.

Алайда экономиканың қалай жұмыс істейтінін түсіну үшін жан басына шаққандағы ЖІӨ көрсеткіші жеткіліксіз. Бұдан кем түспейтін маңызды өзгеріс – жеке кәсіпкерліктің рөлі арта түсті. Қазақстандағы шағын және орта бизнесте шамамен 4,5 млн адам жұмыс істейді. Бұл жеті жыл бұрынғыдан 31,6 пайызға көп. Тіркелген ШОБ субъектілерінің саны бұдан да жылдам өсіп, 2025 жылдың соңына қарай 47,5 пайызға көбейіп, 2,3 млн-ға жетті. Яғни бүгінде елдегі әр бесінші тұрғыннан астамы осы сектормен байланысты.

Бұл әсіресе маңызды. Өйткені Қазақстан табиғи ресурстарға бай көптеген елдерге тән мәселемен ұзақ уақыт бетпе-бет келді: экономикада мемлекет пен бірнеше ірі компанияның ықпалы басым болды. Шағын бизнестің кеңеюі бұл құрылымдық мәселе толық шешілді деген сөз емес. Бірақ ол қалыптасқан салалармен қатар елде біртіндеп кеңірек кәсіпкерлік экономика қалыптасып келе жатқанын көрсетеді.

Президент Қасым-Жомарт Тоқаев тұсында бұл процесс экономикалық мүмкіндіктерге қолжетімділікті кеңейтуге бағытталған ауқымды күш-жігердің бір бөлігіне айналды. Оның "Әділетті Қазақстан" саяси тұжырымдамасы көбіне институционалдық және әлеуметтік реформалар тұрғысынан қарастырылады. Бірақ оның экономикалық мазмұны да маңызды: өсім оған барған сайын көп адам қатысқанда ғана тұрақты бола алады. Жаңа кәсіпорындар, өнеркәсіптік жобалар, құрылыс және мемлекеттік қызметтердің дамуы жас әрі урбанизацияланып келе жатқан халықты жұмыспен қамтуы тиіс еңбек нарығын қалыптастыруға үлес қосты.

Экономикалық өсім көзге көрінгенде

Экономикалық статистика нақты өмірде көрініс тапқанда ғана сенімді бола түседі. Қазақстанда соңғы жылдардағы көптеген өзгерісті жаңа үйлерден, мектептерден, медициналық нысандардан және өнеркәсіп орындарынан көруге болады. 2019 жылдан 2025 жылға дейін елде 100 млн шаршы метрден астам тұрғын үй пайдалануға берілді. Мұндай ауқым сұраныстың өскенін де, Қазақстандағы демографиялық шындықты да көрсетеді. Халық саны артып келеді, қалалар жаңа тұрғындарды тартып жатыр, жас отбасыларға баспана мен тиісті инфрақұрылым қажет.

Сондықтан 1342 мектеп пен 345 балабақшаның салынуы – жай ғана әдемі сандар жиынтығы емес. Жаңа мектептер үш ауысым, сыныптардың шамадан тыс толуы, халықтың ірі қалаларға көшуі және жаңа буынның қалыптасуы сияқты мәселелерге жауап береді. Олардың маңызы ғимараттың өзінде емес, жедел экономикалық және демографиялық өсімді балалар үшін жақсы жағдайға айналдыра алуында.

Денсаулық сақтау жүйесі де осыған ұқсас кеңейді. Тек үш жылдың ішінде, 2023-2025 жылдары елде 1200-ден астам медициналық нысан салынды. Оның 655-і ауылдық жерлердегі алғашқы медициналық-санитарлық көмек мекемелеріне жатады. Осы кезеңде өмір сүру ұзақтығы 2,79 жылға артып, 75,97 жасқа жетті.

Мұндай өзгерісті бір ғана саясатпен немесе құрылыс бағдарламасымен толық түсіндіру мүмкін емес. Өмір сүру ұзақтығына табыс, өмір салты, медициналық көмектің қолжетімділігі, қоршаған ортаның жағдайы және демографиялық факторлар әсер етеді. Бірақ динамиканың өзі маңызды. Ел дамуының ең анық өлшемдерінің бірі – өндіріс көлемінің өсуі ғана емес, адамдардың ұзағырақ әрі денсаулығы жақсырақ өмір сүре бастауы.

Тоқаевтың президенттігі мемлекеттік басымдықтардың өзгеруімен тұспа-тұс келді әрі оған ықпал етті. Оның әкімшілігі он жыл бұрынғыдан жас, өзара байланысы күштірек және талабы жоғары қоғамның сұранысына жауап беруге мәжбүр болды. Тұрақтылық әлі де маңызды. Бірақ қазір ол адамдарға қандай нақты нәтиже беретіні арқылы көбірек бағаланады.

Импорттан өз өндірісіне қарай

Қазақстанның экономикалық моделін тек әлеуметтік шығындар арқылы өзгерту мүмкін емес. Ел өзі тұтынатын тауарларды көбірек өндіруі және өндіруші салалардан тыс жұмыс орындарын ашуы қажет.

Мұның айқын мысалы – автомобиль өнеркәсібі. Соңғы жеті жылда Қазақстанда шамамен 800 мың автомобиль шығарылды. Отандық құрастырылған көлік – жай ғана тұтыну тауары емес. Оның өндірісі жеткізушілерге, логистикалық компанияларға, инженерлерге, техникалық мамандарға және білікті жұмысшыларға жұмыс береді. Сонымен қатар бұл елде бұрын айтарлықтай болмаған өнеркәсіптік құзыреттердің біртіндеп қалыптасып келе жатқанын көрсетеді.

Осындай үрдістер басқа салаларда да байқалады. Қазақстан үкіметінің дерегінше, 2025 жылдың соңына қарай арнайы экономикалық және индустриялық аймақтар аумағында 860 жоба іске асырылып, 57,2 мыңнан астам жұмыс орны ашылды. 2030 жылға дейін бұл аймақтарда тағы 200-ге жуық жаңа жоба жүзеге асырылмақ. Олар жұмыс орындарын ашуға және өңдеу өнеркәсібінің өсуіне ықпал етеді. Бұдан бөлек, 2025-2029 жылдары Қазақстан өңдеу өнеркәсібі саласында 140 жобаны іске қосуды жоспарлап отыр. Әрбір жаңа кәсіпорын тарихи тұрғыда шикізат экспортына едәуір тәуелді болған экономиканың өндірістік базасын кеңейтеді.

Қазақстан өзінің табиғи артықшылықтарынан бас тартып отырған жоқ. Мұнай, уран, металдар мен ауыл шаруашылығы ел әл-ауқаты үшін негізгі мәнін сақтайды. Неғұрлым шынайы міндет – осы салалардың айналасында қосымша экономикалық қабаттар құру: шикізатты ел ішінде өңдеу, дайын өнімді көбірек шығару және жергілікті өндірушілерді халықаралық жеткізу тізбектеріне қосу.

Осы тұрғыдан Қазақстанның географиялық орны да жаңаша қабылдана бастады. Ұзақ жылдар бойы әлемдегі теңізге тікелей шығатын жолы жоқ ең ірі мемлекет мәртебесі көбіне шектеу ретінде қарастырылды. Бүгінде Еуразиядағы сауда бағыттары қайта қаралып жатқан кезде Қазақстан өзін Қытай, Еуропа, Ресей, Кавказ және Орталық Азияның қалған бөлігі арасындағы байланыстырушы буын ретінде белсенді танытып отыр.

Аймақтағы ең ірі экономикалық платформа

Орталық Азия тұтастай алғанда жаңару кезеңіне аяқ басты. Өзбекстан экономикасын ашып, қарқынды дамып келеді. Қырғыз Республикасы мен Тәжікстан да жоғары өсім көрсетіп отыр, бірақ олар төменірек базадан бастады. Олардың ілгерілеуі Қазақстанға да тиімді: дамып келе жатқан көршілер – ірі нарықтар, берік сауда байланыстары және бүкіл өңір ықпалының артуы деген сөз. Дегенмен Орталық Азия экономикаларының қаржылық және институционалдық даму деңгейі әлі бірдей емес.

2025 жылы Қазақстан экономикасының номиналды көлемі шамамен 306 млрд долларға жетті. Салыстыру үшін, Дүниежүзілік банк дерегінше, Өзбекстан экономикасы шамамен 147 млрд доллар, Қырғыз Республикасының экономикасы 22,6 млрд доллар болды. Жан басына шаққандағы ЖІӨ-нің жоғары деңгейі, жинақталған инвестиция көлемі, дамыған қаржы секторы және халықаралық іскерлік инфрақұрылым Қазақстанның өңірдегі ерекше рөлін айқындайды.

Шетелдік инвестиция көлемі де осы артықшылықты көрсетеді. Тікелей шетел инвестицияларының жалпы ағыны 162 млрд долларға жетті. Қазақстан экономикасы инвестиция тартуды жалғастырып отыр. Бұл көрсеткіштердің өзі жаһандық белгісіздік жағдайында елдің халықаралық капитал үшін тартымдылығын сақтай алғанын көрсетеді.

Инвесторларды табиғи ресурстар ғана қызықтырмайды. Қазақстан ірі экономика, айналасындағы нарықтарға шығу мүмкіндігі, Шығыс пен Батыспен жолға қойылған қарым-қатынас, сондай-ақ халықаралық бизнеске қызмет көрсетуге бағытталған қаржы институттарын ұсынады. Мұндай артықшылықтар жиынтығын тез қайталау оңай емес.

Бүгінде Қазақстан өңірдің негізгі экономикалық платформасы рөлін атқарып отыр. Бұл – капитал тартылатын, тауар өндірілетін және компаниялар кеңірек Орталық Азия нарығына шыға алатын орын.

Дүрбелең дәуіріндегі алға жылжу

Жеті жыл – ел дамуы үшін салыстырмалы түрде қысқа мерзім. Алайда бұл кезең оқиғаларға өте бай болды. 2019 жылы қызметіне кіріскен сәттен бастап президент Тоқаевқа анағұрлым жетілген саяси және экономикалық жүйелер үшін де ауыр сынақ боларлық дағдарыстар кезеңінде мемлекетті басқаруға тура келді.

Оның көшбасшылығы бір ғана ауқымды жобамен емес, мемлекет, бизнес және қоғам арасындағы қарым-қатынастың тепе-теңдігін өзгертуге ұмтылысымен сипатталды. Бұл әлеуметтік инфрақұрылымға көбірек көңіл бөлуден, кәсіпкерлікті қолдаудан, өнеркәсіпті дамытудан және мемлекеттік институттардың азаматтар қажеттілігіне жауап беру қабілетін арттыруға бағытталған қадамдардан көрінді.

Сонымен қатар Қазақстан ірі державалардың ортасында орналасқан ел үшін өмірлік маңызы бар прагматикалық көпвекторлы сыртқы саясатты сақтап қалды. Қытаймен, Ресеймен, Еуропалық одақпен, АҚШ-пен, сондай-ақ кеңірек ислам және түркі әлемімен жұмыс қарым-қатынасын сақтау Қазақстанға капитал тартуға және геосаяси бөлініс жағдайында дербес маневр жасау кеңістігін сақтауға мүмкіндік береді.

Сонымен бірге ел алдында әлі де күрделі міндеттер тұр. Инфляция үй шаруашылықтарының табысына әсер етіп келеді. Ірі қалалар мен ауылдық қауымдастықтар арасындағы айырмашылық әлі де байқалады. Инфрақұрылымның дамуы демографиялық өсім қарқынына сай болуы керек. Ал мемлекеттің экономикадағы үлесі әлі де елеулі. Жаңа өнеркәсіп орындары тек өндірістік көрсеткіштерді орындаумен шектелмей, шын мәнінде бәсекеге қабілетті болуы тиіс.

Бұл шектеулерді мойындау соңғы жеті жылда болған өзгерістердің маңызын төмендетпейді. Керісінше, қол жеткізілген нәтижені шынайырақ бағалауға мүмкіндік береді. Таңын жаңа пәтерде бастап, баласын жаңа мектепке жіберіп, барған сайын әртараптанып келе жатқан экономика жағдайында табыс тауып жүрген қарапайым отбасы өзін ұлттық трансформацияның куәсі ретінде қабылдамауы мүмкін. Бірақ елдің дамуы түптеп келгенде дәл осындай күнделікті құбылыстар арқылы өлшенеді.

Қазақстан өзінің өтпелі кезеңін әлі толық аяқтаған жоқ. Бірақ Тоқаев президенттігі тұсында ел өткеннің жетістіктерін сақтаудан дамудың келесі кезеңіне қажетті экономикалық және әлеуметтік негіздерді қалыптастыруға көшті.