Жолдаудағы міндеттер және Қазақстанның даму мүмкіндіктері

Президенттің Қазақстан халқына Жолдауында елдің экономикалық әлеуетін арттыру, инвестиция тарту, цифрландыруды дамыту және халықаралық ынтымақтастықты нығайту мәселелеріне басымдық берілді. Мемлекет басшысы экономиканың тұрақты өсімін қамтамасыз ету және Қазақстанның жаһандық бәсекеге қабілеттілігін арттыру үшін жүйелі шаралар қабылдаудың маңызын атап өтті.

Халықаралық қатынастар және экономикалық саясат жөніндегі тәуелсіз сарапшы Ерік Батырхановтың пікірінше, экономиканың тұрақты өсуі азаматтардың табысын арттырумен, өндірістік әлеуетті нығайтумен және кәсіпкерлікке қолайлы жағдай қалыптастырумен тікелей байланысты. Сарапшы ұзақ мерзімді қаржыландыруды кеңейту, инфрақұрылымдық жобаларға инвестиция тарту және жасанды интеллектіні экономиканың түрлі салаларына енгізу бизнестің тиімділігі мен бәсекеге қабілеттілігін арттыруға мүмкіндік беретінін атап өтті.

Сарапшы Қазақстанның халықаралық байланыстарын әртараптандыру мен көпвекторлы сыртқы саясатты сақтаудың маңызына да тоқталды. Оның айтуынша, транзиттік әлеуетті дамыту, өңдеу өнеркәсібіне инвестиция тарту және Орталық Азия елдерімен ынтымақтастықты нығайту Қазақстанның экономикалық мүмкіндіктерін кеңейтіп, халықаралық аренадағы рөлін арттыруға ықпал етеді.

– Президент мемлекеттің экономикалық саясатының негізгі міндеттері ретінде азаматтардың табысын арттыруды, инфляцияны тежеуді және елдің өндірістік әлеуетін нығайтуды белгіледі. Осы басымдықтарды кәсіпкерлікті дамыту және ұзақ мерзімді инвестиция тарту шараларымен ұштастыру Қазақстанның тұрақты экономикалық өсуіне қалай негіз бола алады?

– Бұл басымдықтардың барлығы бір-бірімен тығыз байланысты және экономиканың тұрақты дамуына бағытталған. Азаматтардың табысы тұрақты өсуі үшін ең алдымен экономиканың өнімділігін арттыру қажет. Ал бұл ұзақ мерзімді қаржыландыруға, кәсіпкерлік белсенділікті қолдауға және бизнестің дамуына қолайлы жағдай жасауға байланысты. Президенттің инфляцияны төмендетуге ерекше назар аударуы да осы міндеттермен тікелей сабақтас. Қыркүйек айында жылдық инфляция 9,3 пайызға дейін баяулады. Баға тұрақтылығын қамтамасыз ету халықтың сатып алу қабілетін сақтауға, жалақы өсімінің нақты табысқа айналуына және несиелік ресурстардың қолжетімділігін арттыруға ықпал етеді. Сондықтан инфляцияны тежеу мен азаматтардың әл-ауқатын арттыруды өзара байланысты міндеттер ретінде қарастырған жөн.

Экономикалық дамудың келесі маңызды бағыты – орта бизнесті қолдау. Мемлекет басшысының орта кәсіпорындарға арналған жеке жоспар әзірлеу, ұзақ мерзімді қаржыландыру тетіктерін қарастыру және ірі компаниялармен кооперацияны дамыту жөніндегі тапсырмасы ерекше маңызға ие. Мұндай шаралар орта бизнестің өндірістік әлеуетін арттырып, кәсіпорындардың ауқымын кеңейтуіне және ірі компаниялардың жеткізу тізбегіне қосылуына мүмкіндік береді. Сонымен қатар орта және ірі бизнес арасындағы әріптестікті нығайту отандық өндірісті дамытуға, жаңа жұмыс орындарын ашуға және экономиканың бәсекеге қабілеттілігін арттыруға жол ашады. Осы тұрғыдан алғанда, орта бизнесті жүйелі қолдау – экономикалық өсімді қамтамасыз етуге және халықтың табысын арттыруға ықпал ететін маңызды қадам.

– Жолдауда барлық өңірдің инфрақұрылымын дамытуға, соның ішінде автомобиль және теміржол магистральдарын, энергетикалық нысандарды, мектептер мен ауруханаларды және жаңа өндіріс орындарын салуға басымдық берілді. Бұл жобаларды іске асыру елдің инвестициялық тартымдылығына, жаңа жұмыс орындарын ашуға және өңірлік экономиканың дамуына қалай әсер етеді?

– Инфрақұрылым – инвестор ең алдымен бағалайтын факторлардың бірі. Тауарды жеткізу құны мен сенімділігі, энергия көздеріне қосылу мүмкіндігі және өңірдегі еңбек ресурстарының әлеуеті инвестициялық шешімдерге тікелей әсер етеді. Сондықтан "Халықтық құрылыс" бағдарламасының маңызы әлеуметтік міндеттерді шешумен қатар, инвестиция тартуға және өңірлердің экономикалық әлеуетін арттыруға бағытталуымен ерекшеленеді.

Бұл бағытта қажетті қаржылық ресурстар да бар. Ұлттық қордың резервтері мен активтерінің жалпы көлемі 130 миллиард доллардан асты. Мемлекет басшысы мемлекеттік инвестицияларды жеке инвесторлар мен халықаралық қаржы институттарын тартуға негіз болатын бастапқы капитал ретінде қарастыру қажеттігін атап өтті. Мұндай тәсіл инфрақұрылымдық жобаларды қаржыландыру мүмкіндіктерін кеңейтіп, мемлекеттік және жеке сектор арасындағы әріптестікті дамытуға жол ашады.

Инфрақұрылымдық жобалардың өңірлер үшін пайдасы да зор. Құрылыс кезеңінде жаңа жұмыс орындары ашылып, жергілікті кәсіпкерлерге қосымша тапсырыстар беріледі. Ал нысандар пайдалануға берілгеннен кейін өндіріс орындарын орналастыруға және кәсіпкерлікті дамытуға мүмкіндік туады. Ішкі инфрақұрылымның сапасы транзиттік әлеуетті жүзеге асыру үшін де маңызды. Орта дәліздің тиімділігі халықаралық бағыттармен қатар, Қазақстан аумағындағы жолдар мен логистикалық тораптардың сапасына да байланысты.

Сонымен бірге шығындарды тиімді жоспарлау маңызды. Осы тұрғыдан алғанда, жоспарлау кезеңінде тиімсіз шығындарды анықтау үшін жасанды интеллектіні пайдалану жөніндегі тапсырма инфрақұрылымдық жобалардың тиімділігін арттыруға және бюджет қаражатын ұтымды бөлуге мүмкіндік береді.

– Мемлекет басшысы халықтық цифрлық экономиканы қалыптастыру, жасанды интеллектіні дамыту және өндіріс пен кәсіпкерлікке инновацияларды енгізуге жағдай жасау міндетін қойды. Бұл бағыт еңбек өнімділігін арттыруға, отандық бизнесті дамытуға және Қазақстанның бәсекеге қабілетін нығайтуға қандай экономикалық мүмкіндіктер ашады?

– Президент цифрландырудың нақты пайдаға бағытталуы керектігін атап өтті. Бұл ретте жаңа технологияларды енгізу олардың құнына ғана емес, экономика мен қоғамға беретін тиімділігіне де негізделуі маңызды.

Қазір елімізде цифрлық инфрақұрылым қалыптасып келеді. Екі суперкомпьютер жұмыс істеп тұр, жыл соңына дейін үшіншісі іске қосылады. Каспий теңізінің түбімен талшықты-оптикалық байланыс желісі тартылып, деректерді өңдеу орталықтарының құрылысы жүргізілуде. Каспий арқылы өтетін бұл желі халықаралық тұрғыдан да маңызды. Қазақстан Азия мен Еуропаны байланыстыратын көлік дәлізімен қатар, цифрлық транзиттік торап ретіндегі әлеуетін де нығайтып келеді.

Бұл мүмкіндіктер отандық бизнес үшін де маңызды. Жасанды интеллект басқару, логистика, есеп жүргізу және клиенттермен жұмыс істеу үдерістерін оңтайландырып, кәсіпорындардың шығындарын азайтуға көмектеседі. Осылайша, бұрын ірі компаниялар кеңінен пайдаланған технологиялық шешімдер шағын және орта бизнеске де қолжетімді болып, олардың тиімділігі мен бәсекеге қабілеттілігін арттыруға жол ашады.

– Жолдауда салық және бюджет саясатын жетілдіруге, бизнесті ұзақ мерзімді несиелеуді кеңейтуге және қаржы ресурстарын тиімді пайдалануға ерекше мән берілді. Осы шараларды кешенді жүзеге асыру кәсіпкерлер үшін қолайлы жағдай қалыптастыруға, жеке инвестицияларды жандандыруға және ұлттық экономиканың ұзақ мерзімді тұрақтылығын қамтамасыз етуге қалай ықпал етеді?

– Менің ойымша, бұл бағыттағы негізгі мәселе – ұзақ мерзімді несиелендіру. Кәсіпкерлер үшін қолжетімді әрі ұзақ мерзімге берілетін қаржының маңызы зор. Осы тұрғыдан алғанда, банктерді бизнеске ұзақ мерзімді несие беруге белсендірек тарту, соның ішінде халықаралық қаржы ұйымдарымен бірлесіп жұмыс істеу жөніндегі тапсырма кәсіпкерлікті қолдауға және өндірісті дамытуға мүмкіндік береді.

Салық саясатына келсек, мұнда икемділік пен кері байланысты ескеру маңызды. Жаңа Салық кодексі бизнес жүргізу талаптарына бірқатар өзгеріс енгізді. Сондықтан оның кәсіпкерлер қызметіне әсерін тұрақты бақылап, тәжірибе барысында анықталған мәселелерге қарай жекелеген нормаларды жетілдіріп отыру қажет. Кәсіпкерлердің ұсыныстары мен пікірлерін ескеру олардың инвестициялық белсенділігін сақтауға және бизнестің ашық жұмыс істеуіне қолайлы жағдай қалыптастыруға ықпал етеді. Экономиканың тұрақтылығы тиімді шешімдер қабылдаумен қатар, оларды нақты жағдай мен кері байланыс негізінде жетілдіріп отыруға да байланысты.

– Қазақстан 35 жылда саяси институттарын нығайтты және халықаралық аренада лайықты орынға ие болды. Президент Қасым-Жомарт Тоқаевтың саяси бағыты елдің одан әрі дамуы мен мемлекеттілігін нығайтуға қалай ықпал етіп отыр?

– Тәуелсіздік жылдарындағы Қазақстанның басты жетістігі – халықаралық аренада өз мүддесін дербес айқындайтын, әлемдік саясатта өзіндік орны бар мемлекет ретінде қалыптасуы.

Бұл ретте үш маңызды қадамды атап өтер едім.

Біріншісі – ядролық арсеналдан бас тарту және 1991 жылы Семей ядролық полигонын жабу. Бұл шешім Қазақстанның халықаралық деңгейде жауапты мемлекет ретіндегі беделін қалыптастыруға негіз болды. Оның маңызы бүгінге дейін сақталып келеді.

Екіншісі – барлық көрші мемлекеттермен шекараны заңды тұрғыдан бекіту және 2018 жылы Ақтау қаласында Каспий теңізінің құқықтық мәртебесі туралы конвенцияға қол қою. Теңізге тікелей шығатын жолы жоқ әлемдегі ең ірі мемлекет үшін шекара мәселелерін реттеу мен Каспийдің құқықтық мәртебесін айқындау мемлекеттілікті нығайтудың маңызды негізі саналады.

Үшіншісі – экономикалық ашықтық. Экономикалық ынтымақтастық және даму ұйымын қоса алғанда, халықаралық ұйымдардың бағалауынша, 1991 жылдан бері Қазақстанға 450 миллиард доллардан астам шетелдік инвестиция тартылған. Бұл Орталық Азия елдеріне құйылған инвестициялардың жалпы көлемінің шамамен 70 пайызына тең.

Президент Қасым-Жомарт Тоқаевтың саясатына келсек, кәсіби дипломат ретінде ол көпвекторлы сыртқы саясаттың сабақтастығын сақтай отырып, оның экономикалық мазмұнына басымдық берді. Атап айтқанда, экономика, транзиттік әлеуетті дамыту және инвестиция тарту мәселелеріне назар аударылды. Ірі державалар арасындағы халықаралық қатынастар күрделенген кезеңде сыртқы саясаттағы сабақтастықты сақтау Қазақстанның тұрақты дамуы мен халықаралық байланыстарын нығайтуда маңызды рөл атқарады.

– Қазақстан көпвекторлы сыртқы саясатты ұстана отырып, жетекші әлемдік державалармен стратегиялық байланыстарын нығайтып, Орталық Азия елдерімен ынтымақтастықты тереңдетіп келеді. Мұндай тәсілдің стратегиялық артықшылығы неде?

–Көпвекторлы сыртқы саясаттың стратегиялық артықшылығы – Қазақстанның бір ғана серіктеске тәуелді болмауында. Мұны сыртқы саяси бағытты өзгерту емес, халықаралық байланыстарды әртараптандыру деп атаған жөн. Еліміз Ресеймен одақтастық қатынастарды, Қытаймен мәңгілік жан-жақты стратегиялық әріптестікті, АҚШ-пен кеңейтілген стратегиялық әріптестікті және Еуропалық одақпен ынтымақтастықты қатар дамытып келеді. Бұл бағыттар бір-біріне кедергі келтірмей, өзара толықтырып отырады. АҚШ пен Қытай арасындағы бәсекелестік жағдайында мұндай саясат Қазақстанға өз мүддесін ескеріп, тиімді шешімдер қабылдауға мүмкіндік береді. Өйткені ірі державалардың әрқайсысы тұрақты әрі болжамды Қазақстанмен ынтымақтастықты дамытуға мүдделі.

Өңірлік ынтымақтастықтың да маңызы зор. Орталық Азия елдері АҚШ, Еуропалық одақ, Қытай, Ресей және Жапониямен өткізілетін "Орталық Азия плюс" форматындағы кездесулерде ортақ ұстанымдарын білдіріп, өзара ықпалдастықты нығайтып келеді. Биыл қыркүйек айында Сеулде Оңтүстік Кореямен алғашқы саммиттің өтуі де өңір елдерінің халықаралық серіктестік аясын кеңейтуге деген ұмтылысын көрсетеді.

Көпвекторлы саясаттың нақты экономикалық нәтижелері де бар. 2025 жылы Қазақстанға тікелей шетелдік инвестициялардың жалпы ағыны 20,5 миллиард долларды құрап, алдыңғы жылмен салыстырғанда 14,4 пайызға өсті. Негізгі инвесторлар қатарында Нидерланд, Ресей және Қытай бар. Сонымен бірге Парсы шығанағы елдерінен келетін инвестиция көлемі де артып келеді.

Қазақстанның халықаралық деңгейдегі орны жоғары деңгейдегі кездесулер мен саммиттерге қатысуынан да көрінеді. 2025 жылғы қарашада Вашингтонда өткен C5+1 саммитіне қатысуы және желтоқсанда Майамиде өтетін G20 саммитіне шақырылуы еліміздің халықаралық диалогтағы рөлі мен серіктестік байланыстарының ауқымын айқындайды.

– Тәуелсіздіктің 35 жылдық белесіне көз жүгіртсек, мемлекеттілікті нығайту, саяси жүйені дамыту және елдің халықаралық беделін арттыру бағытындағы қандай жетістіктерді ерекше атап өтер едіңіз?

– Алдағы кезеңдегі Қазақстанның даму перспективаларын айқындайтын үш негізгі бағытты атап өтер едім.

Біріншісі – транзиттік әлеует. Орта дәліз біртіндеп идеядан нақты жұмыс істейтін көлік бағытына айналып келеді. 2025 жылы осы бағыт бойынша контейнер тасымалы 36 пайызға өсті. Ал алдағы мақсат – жылына 10 миллион тонна жүк тасымалдау. Бұл Қазақстанның халықаралық логистикадағы рөлін нығайтып, транзиттік мүмкіндіктерін кеңейтуге жол ашады.

Екіншісі – инвестициялардың сапасы. 2025 жылы өңдеу өнеркәсібіне тартылған шетелдік инвестициялар 47 пайызға өсіп, 4,4 миллиард долларға жетті. Бұл экономиканы әртараптандыруға, отандық өндірісті дамытуға және қосылған құны жоғары өнім шығаруға бағытталған маңызды қадам.

Үшіншісі – Қазақстанның орта держава және Орталық Азиядағы жетекші мемлекеттердің бірі ретіндегі халықаралық рөлі. Еліміздің ұстанымына Вашингтонда да, Бейжіңде де, Мәскеу мен Брюссельде де назар аударылады. Бұл Қазақстанның халықаралық диалогтағы орнын нығайтып, түрлі мемлекеттермен өзара тиімді ынтымақтастықты дамытуына мүмкіндік береді.

Сонымен қатар сыртқы факторларды ескеріп, экономикалық және дипломатиялық байланыстардың тұрақтылығын сақтау маңызды. Қыркүйек айында Каспий құбыр консорциумының жұмысында болған үзілістер де энергетикалық инфрақұрылымның сенімділігі мен бағыттарды әртараптандырудың өзектілігін көрсетті. Сондықтан алдағы кезеңдегі негізгі міндеттердің бірі – Қазақстан осы жылдар бойы қалыптастырған сыртқы саясаттағы тепе-теңдік пен болжамдылықты сақтап, елдің ұзақ мерзімді даму мүдделерін қамтамасыз ету.