Жемқор атаулының бәрі биліктің өз адамдары

Қанағат Жүкешев - 29.07.20192506

Жемқорлықтың өзі жемқорды

«ақтаушы» факторға айналған.

Тақырыптың уыты

Бюджеттен нақты бір мақсатқа бөлінген қаражаттың қолды болып кетуі – біздің ел үшін таңсық оқиға емес. Мәселенің үлкені мол қаражатты жымқырған шенеуніктердің кімдер екендігінде, олардың ұсталуында да емес. Осылардың барлығы бұқараның құлағы үшін үйреншікті құбылыстар.

Мыңдаған жемқор халық игілігін жымқырып жатыр. Олардың белгілі бөлігі ұсталып жатыр. Ұсталғандардың кейбіреулерінің сотталып жатқаны, мойындатылған соманы қайтарып жатқаны туралы ақпараттар да ұшырасып жатады. Егер ол сомалар бюджетке қайтарылып, бастапқы мақсатқа жұмсалып жатса, ол да бір, көңілге жұбаныш болар еді. Бірақ, бізде осының өзі де буалдыр тартып тұр. Бұл жердегі мәселенің бастысы ұрланған қаражаттың бұғатталғаннан кейін кімнің қалтасына қонақтауында болып отыр.

Сыбайлас жемқорлыққа қатысты сөз болғанда метаморфозаның келесі жаңа деңгейіне көңіл аудармасқа болмайды. Жемқордың қалтасынан қайтарылған сома алғашқы мақсат бойынша жұмсалуға бюджетке қайтарыла ма? Мінеки, біз сөз етіп отырған аядағы метаморфозаның ең «қызығы» осында болып отыр.

Сыбайлас жемқорлық үдерісі екі деңгейде жүзеге асырылады.

Шенеунік «А» бюджет қаражатын жымқырды. Оның соңынан түскен мекеменің шенунігі «Б» оны ұстады. Бірақ, қаражат бюджеттің шығысы туралы бабына сәйкес, бастапқы мақсат үшін қайтарылған жоқ. Бұдан қандай қорытынды шығады? Долбар бойынша, бұдан шенеуніктердің «Б» тобы оны өз қарауынша «екінші бөліске» салады деген ой тууы заңды. Әрине, ұстаған топтың өздерінен жоғарғылардың да кеңірдегін қуыс қалдыра алмайтыны белгілі.

Бұл жерде біз «екінші бөлістің» осы амалиятқа қатысушыларға екі жеп биге шығу мүмкіндігін алып беру айғағымен ұшырасып отырмыз. Біріншіден, олар қылмысқа өз аяғымен барған жоқ. Бюджеттің кассасына қол салған жоқ. Ұрыдан тартып алды. Ол рас. Екіншіден, әшкереленіп қалу қаупін бастан кешірмеген олар, аталған айғақтарға арқа сүйей отырып, өздерін «арымыз таза» деп есептейді. Екінші бөлістен алған үлесін жемқорлық деп есептемейді. Сондықтан, қорықпайды, кеудесін керіп жүреді. Бұл жерде жемқорлықтың өзі жемқорды «ақтаушы» факторға айналып отыр. Осындай «тиімді» жолмен, әрі ұсталып қалу қаупінен аулақ жағдайда, әрі қалта толтырып, әрі «ары таза» болып шығудан кім бас тартады?

Бұл аядағы метаморфозаның мәнді көрінісі сыбайлас жемқорлықтың жалпылама сипат алуының жемқорлардың гипотетикалық жазадан құтылу амалына айналуып кетуінде. Құтылу формуласы мынадай: жемқорлық схемасымен астрономиялық қаражат жинап алған киттер мен акулалар көбейген сайын оларды ұстау және жазалау мүмкіндігі азая береді. Бұл аядағы қайтарылмау нұктесі осы болып табылады. Тоқсан тоғыз мың шенеуніктің (https://365info.kz/2016/09/) және миллионнан астам олардың туыстары мен сыбайластарының бәрін ұстау және соттау мүмкін болмайтын жағдайға тіреліп отымыз. Оларға амнистия жарияланады. Ондай шаралар бұрын да болған. Демек, жемқор ұсталса да, жазаланбайды. Ұсталғандардың жазаланып, абақтыда азап шегіп жатқаны туралы ақпарат жоқ. Жазалау бола қалса, ол іріктеу ұстанымымен – ұры кланнан тысқары немесе билікке жақпай қалған жағдайда ғана, жүзеге асырылады. Ондайды бағынышты БАҚ биліктің жемқорлықпен ұтымды күрес жүргізіп жатқанының мысалы ретінде жамырай жариялайды.   

Бұдан Қазақстанда жемқорлыққа тиым болмайтынын сезіну қиын емес. Өйткені, жемқор атаулының бәрі биліктің өз адамдары («свой сукин сын»). Билік «өз қолын өзі кесуге» бармайды. Оған тырысып жүрген де ешкім жоқ. Ал жемқорлық үдерісті үдете беруге тырысушылардың мерейі үстем болып тұр.

Аңқау бұқара қазіргі билік сыбайлас жемқорлықты ауыздықтау амалдарын жасап жатыр деп ойлайды. Мүлдем олай емес. Сыбайлас жемқорлық билік иелерінің өмір бейнесіне, қоғамдық қызметі үшін алатын сыйақысының бір бөлігіне айналып кеткен. Олар онсыз өмір сүре алмайтын жағдайға жеткен. Биліктің жемқорлықты тоқтатайын деген ойы жоқ. Жоғарғы және орта буындарындағы ұрлықтың ғарыштық цифрлармен өрнектелетін көлемде болып жатқанын жасыратын кезеңнің өзі артта қалды. Енді жасырмайды да. Олардың ойы: «бізде солай екеніне және солай бола беретініне бұқараның құлағы үйренсін. Қайтер екен?!».

Қанағат ЖҮКЕШЕВ, «Билік метаморфозасы» мақаласынан

(Жалғасы бар)

Фото: ernur.kz

Мақала авторы:

Қанағат Жүкешев

Пікір қалдыру

Пікір жазу үшін сайтқа кіріп, телефон нөмірін растаңыз.