Әдеби форум: Шахановтың "шындығы" мен Исабековтің қылығы

Бағашар Тұрсынбайұлы - 06.09.20193528

Азия қаламгерлері форумының екінші күні «Asian LitTalks» форсайт сессиясымен басталды. Бұл сессияда қаламгерлер өз шеберханасымен бөлісті. Сессия тақырыбы «Қаламгер лабороториясы» деп аталды. Біз сіздерге сонда айтылған сөздердің қысқаша мазмұнын ұсынамыз.

Ең бірінші Мехмед Нури Пармаксыз деген түрік ақыны баяндама жасады. Оның баяндамасы өлеңнің құрылысы туралы еді. Бірақ бұл біздің ақындар үшін өте қызықсыз баяндама болды. Өйткені аллитерация туралы сөз поэзиясы неше кезеңді кешіп кеткен қазақтар үшін қаншалықты қызықты бола қойсын. Ол біз өтіп кеткен жол ғой. Мехмед Пармаксыз сөйлеп жатқанда Дулат Исабеков орнында отырып, «Уақыт болды ғой» деп белгі берді. Түрік ақыны ренжіп қалды. «Бір-бірімізді сыйлайық» деп, сөзін қайырып, орнына отырды.


Екінші сөз моңғол жазушысы Гун-Аажавын Аюрзанаға тиді. «Студент кезімде, Горький атындағы әдебиет институтында оқығанымда мына бір сөз алдымнан шығып еді. Ол: «Жазушылық – жалғыздық» деген мағынаға келетін Ю.Казаковтың сөзі болатын. Әр жазушы өзінің қалай жазатыны туралы айтқанды ұнатады. Менің сөзім біреуге қызық болады деп ойламаймын. Өйткені әр жазушы, расымен жалғыз. Біз жазамыз, жазамыз, жазамыз. Өз жалғыздығымызды жеңу үшін! Хемингуэй жалғыздығын жеңу үшін күніне 500 сөз жазды. Мен бұрын өлең жаздым, қазір жазушымын. Қазір тек роман жазамын. Хемингуэйден тәртіппен жазуды үйреніп жүрмін. Бірақ оны күнделікті әдетіме айналдыра алмадым. 

Жазу – өте күрделі жұмыс. Жақсы жоспарлаған күннің өзінде жазу қиынға соғып жатады. Одан қиыны жазған дүниеңді қысқарту. Алғашқы роман жазғанда өзіме ұнамайтын тұстарын тауып, оны алып тастап отырдым. Сонда романым шағын әңгіме боп қалды. Ең жақсы шығармам солай жазылды. Ноутбукпен жазып жатқанда, алғашқы жазғанымды әрқашан өзгертіп отырамын. Әр кітаптың өз тағдыры бар ғой. Біздің міндетіміз жазғанымызды өзгерту емес, ойымызға келгенді – шығарманы сол қалпы жақсы жазу», деді.


Үшінші сөз орыс ақыны Дмитрий Воденниковқа тиді. Воденников өлең мен уақыт туралы баяндама жасады. Оның баяндамасы тыңдағанға күрделі болды. 

«Бүгін уақыт туралы айтқым келіп тұр. Қазір фейсбук бар. Сол желіні қарап отырып, Стивен Хоккингтің шағын кітабында (біреумен бірігіп жазған, кім екені есімде жоқ): «Неге біз осы әлемде өмір сүріп жатырмыз?» деген сұраққа жауап іздегенін көрдім. Бізге бұл сұрақ қаншалықты маңызды екенін білмеймін. Хоккинг физика тұрғысынан бұл сұрақтың әлсіздігін жазады. Біздің еншімізге тарих қана қалған. Біз тарихты жасаймыз. Поэзия сол тарихты сезіндіреді. Қазір осы шақ бар, алда болашақ. Бірақ болашақ бізге маңызды емес. Өйткені біз оны білмейміз. Ал өткен тарихымызға қарасақ, біз шексіз әлемге енеміз. Осы сөзге метафора ретінде қарасақ, ғажап. Анна Ахматова 1945 жылы жазған өлеңінде тарихтың үш кезеңін айтады.

  Есть три эпохи у воспоминаний.

  И первая – как бы вчерашний день.

  Душа под сводом их благословенным,

  И тело в их блаженствует тени.

  Еще не замер смех, струятся слезы,

  Пятно чернил не стерто со стола -

  И, как печать на сердце, поцелуй,

  Единственный, прощальный, незабвенный...

  Но это продолжается недолго...

Содан кейін ұзақ өлең шумақтары бар. Мен оны толық келтіріп жатпайын, соңын ғана айтайын.  

  И, раз проснувшись, видим, что забыли

  Мы даже путь в тот дом уединенный,

  И задыхаясь от стыда и гнева,

  Бежим туда, но (как во сне бывает)

  Там все другое: люди, вещи, стены,

  И нас никто не знает - мы чужие.

  Мы не туда попали... Боже мой!

  И вот когда горчайшее приходит:

  Мы сознаем, что не могли б вместить

  То прошлое в границы нашей жизни,

  И нам оно почти что так же чуждо,

  Как нашему соседу по квартире,

  Что тех, кто умер, мы бы не узнали,

  А те, с кем нам разлуку Бог послал,

  Прекрасно обошлись без нас – и даже

  Все к лучшему...

Осы мәңгіліктің соңын ұстап қап, жазып үлгеруге шамалары жеткен ақындар бар. Концептуалист ақын Ян Сатуновский бір кездері: «Ең бастысы – бұның өлең екені білетін бетпақтығың болсын» деп жазды. Біздің есте сақтау қабілетіміз үнемі алдап келеді. Мен бұл сөзді өмірімнің жартысына дейін тура осылай айтып жүрдім. Сөйтсем, сөз мүлде басқаша айтылыпты. Орыс нақтылығының басында тұрған бұл ақынның сөзі әуелі: «Ең бастысы – бұның (жазғаныңның) өлең екеніне сенетін ұятсыз бол» деп айтылған екен. Неге бұлайша шатастым екен. Мені есте сақтау қабілетім ұятқа қалдырып отыр.

Тарих бізсіз өмір сүреді. Декадент ақын Валерий Брюсовтың: «О закрой свои бледные ноги» деген моноөлеңі болды. Газеттер шулап жатты. Тынянов кейін неге бір ғана жол деп таңғалып жазды. «Не аяқ?» деп сұрақ қойды. Сергей Есенин 1924 жылы бұл өлең туралы «Ол осы жол арқылы поэзиядағы шаблонды бұзды» деп еске алып жазды. Ал Брюсовтың бұл моноөлеңі  1894 жылдың 3 желтоқсанында жазылған. Мен ол туралы білмеппін. Ресей Мемлекеттік кітапханасының қолжазба бөлімінде бізге таныс емес автограф сақталыпты. Онда бірінші «Обнажи свои бледные ноги» деп жазылған. Кейін бірінші сөз «Протяни» деп өзгертілген. «О закрой» деген сөз онда жоқ. Бұл жол бір жетке жалғыз өзі жазылған. Бос жер – поэзиядағы басты орын. Үнсіздік, бостық...

Всеволод Некрасовта екі сөзден ғана тұратын өлең бар. «Свобода есть». Бар мәселе қайталауда. Бұл сөздер оқырманның өкпесіндегі ауа таусылғанша қайталанады.
Свобода есть 

Свобода есть 

Свобода есть 

Свобода есть 

Свобода есть 

Свобода есть 

Свобода есть свобода 

Өкпедегі ауа таусылғанда, еркіндік те бітеді.


Төртінші болып Халық жазушысы Қабдеш Жұмаділов сахнаға шықты. Оның не дегенін, сөзінің қалай дауға айналғанын кеше жаздық.

Бесінші кезекте араб ақыны Ахмет әл-Мулла сөйледі. «Менің баяндамам тіл туралы. Тілдерді білу – ғажап саяхат. Мен өз ойымды жеткізуді күрделендірмедім. Сөздің мағынасы туралы айтқым келеді. Біздің өміріміздің өзі де – саяхат.

Кейде тіл адамды билейді. Әуелі зат пайда болды, сосын атау, сосын мағына бердік. Зат көп пайдаланған сайын, мағынасы кеңи береді. Әр орта өз дүниесіне лайық мағына жасайды.

Сөздің мағынасы үнге қарай да өзгереді. Күнделікті өмірде қолданып жүрген сөзді поэзияға әкелсеңіз, оған басқаша қарайсыз. Өзгеше түсінесіз. Әр сөзде жаңа дүние, әр сәуледе өмір бар. Мен оны жазу барысында сезінемін. Өлең жазған сайын әр сөздің жаңа қатпарын ашамын», деді. Бұл баяндама өте жақсы мәселені көтерді. Ғылыми, нақты сөз болды. 


Мемлекетітік сыйлықтың лауреаты Дулат Исабековке сөз алтыншы боп тиді. 

«Бүгінгі форум бізге ештеңе бермейді. Осы форумда кешелі бері тыңдап отырмын. Әлемдік мәселе көтерілмеді. Менің қалай жазатыным кімге қызық? Сирияда не боп жатыр? Соларды неге айтпаймыз? Батыста жарылыс болса, бәріміз қайғырамыз. Мұсылмандар қырылып жатқанда неге үндемейміз? Оданша мен соны  айтайын» деп Дулат Исабеков Таяу Шығыста халықтардың трагедиясын айтты. 


Одан кейінгі сөз Иордан жазушысы Бустаниге тиді. Бұл кісінің баяндамасы да өте күрделі тақырыпта болды. Бустани әдеби трансформациялар туралы айтты.

«Бүкіл әлемде рет жоқ. Трансформация жүріп жатыр. Қазір әдеби жанрларда шекара жоқ. Мен әңгіме жазамын. Ол өте күрделі, эстетикалық жұмыс. Мәтін шағын болуы мүмкін, онда бір ғана оқиға айтылуы мүмкін. Бірақ ол жерге терең мағына сыйдыруың қажет. Гогольдің «Шинель» деген әңгімесі бар. Бір шинельден адамзаттық мәселені іліп шығады. Бір ғана қысқа оқиғада үлкен мән бар. Варлам Шаламовтың «Сквозь снега» дейтін әңгімесі поэзияға жақын. Проза мен поэзияның айыра алмайтын шекарасындағы нәзік сезім бар. Бір техниканы әр жанрға қолдана береді жазушылар. Сонымен қатар әртүрлі техниканы да бір жанрға сыйдыра алады. Әдебиет сонысымен де уақыттан озады.

Қазір романдық мәтіндер алға шықты. Романда уақыт баяу, ырғақ бар, онда әртүрлі қарым-қатынас бар. Романға қарағанда қазір қысқа әңгімелер мен шағын өлеңдерді түсіну қиын. Бұл фактор ақындардың баспа ісінен қашуға итермелеп жатыр. Есесіне роман баспаның негізгі тауарына айналды. Жазушылықпен пайда табуға болады. Бірақ ол ойын-сауық емес. Өнер! Өнер шекарасы кеңіп жатыр. Ал мен өнер үшін жазуды жалғастырамын. Романдар дәуірінде қысқа әңгіме жазуды үзбеймін» деді.


Сөз Шахановқа тигенде, сөзін әдеттегідей «Ырбигүл мен Жырбибай» деген өлеңін оқумен бастады. 

«Өкінішке қарай, бұлар біздің қоғамда қаптап кетті. Оған өзіміз кінәліміз. Әр кезең басымыздан өтті. Осыдан отыз жыл бұрын қазақ тілін мемлекеттік тіл жасаған мен едім.

Мен бар кезде шындықты айтатындықтан беделім төмен. Ең құрметті адамдар ТЖ-лар. Мен үндемегенде қазір барлықтарыңыздың тағдырларыңыз басқаша болар еді» деді.

Залда отырғандар Мұхтар Шахановтың әдебиет туралы айтуын сұрады. 

«Әдебиет басты орында болу керек. Қазір жұрттың көбі кітап оқымайды. Осы жиынды өткізіп отырған Ұлықбек Есдәулетке рахмет» деп, сөзінің соңында орысша өлең оқыды. Шахановтың "мемлекеттік тілді мен алып қалдым" деген сөзінен кейін шетелдіктер қазақ қаламгерлерінен "рас па?" деп күліп сұрап жатты. Біздікілер де күліп: "иә" деді. Жалпы ақын Мұхтар Шахановтың сөзіне залдағылар мысқылдап күліп отырғандай көрінді. 


Әзірбайжан ақыны Хаял Рзаның сөзі де тыңдаушыларға қызық болған жоқ. 

Бұл күннің екінші жартысында «Ұлы Жібек жолы бойындағы ұлттар әдебиетінің болашағы» деген тақырыпта дөңгелек үстел өтті. Әртүрлі тақырыпта сөз болды. Дөңгелек үстелдегі негізгі сөз аударма ісі туралы еді. Бірақ ол сөздер қаншалықты іске асады, аспайды - болашақтың еншісі.  

Мақала авторы:

Бағашар Тұрсынбайұлы

Пікір қалдыру

Пікір жазу үшін сайтқа кіріп, телефон нөмірін растаңыз.

Ұқсас жаңалықтар