Депозит нарығы: Банктер халықты қашанғы тонайды?

Қарлығаш Зарыққанқызы

22.09.2020, 10:46

1478

Орталығы АҚШ-та орналасқан IFC халықаралық қаржы компаниясының мамандары Қазақстандағы депозиттердің қарапайым халыққа тиімсіз екенін ашық айтып отыр. Аталмыш компания сарапшыларының пайымдауынша, біздің елдегі депозиттерден халық емес, банк қана пайда көреді екен. Қаржы компаниясының Украинадағы өкілі Ульям Марктың айтуынша,  алдағы үш жылда қазақстандық депозиттер нарығына өзгерістер енгізу керек. Халықты қаржысын тек депозитке ғана емес,  құнды қағаздар нарығына салуға, облигациялар сатып алуға үйрету керек. «Мұндай жағдай қалыптаспаса, тек біркелкі депозиттік жинақпен халықтың салымы өспейді», – дейді Ульям Марк.

      Халықаралық сарапшының бұл пікірі бізді елең еткізбей қоймады. Осыған орай,  отандық мамандармен тілдесіп, мәселені тереңірек тарқатпақ болдық. Отандық мамандардың айтуынша, халықаралық сарапшылардың Қазақстандағы депозит нарығы жайлы айтып отырған пікірлерінде жан бар. Біздегі депозит нарығы, расымен де, қарапайым халыққа аса тиімді емес.

   

                      Депозит – тиімді қаржы операциясы емес

       Бұл ретте, «Барометр» талдау орталығының экономист-сарапшысы Дәурен Арынның айтуынша, халықтың депозитке салған салымы болар-болмас өсім беріп жатқаны жасырын емес.

    – Қазір Қазақстанда доллармен депозит ашсаңыз, 4,5 пайыз үстеме қосылады. Теңгемен 13,5 пайыз. Бұл жылдық үстеме. Депозит ашу үшін қалтаңызда 15 мың теңге қаржы болу керек. Сол 15 мың теңгеңізді бір жыл алмай, депозитте  сақтасаңыз үстіне 1700 теңге қосылады. Қазір  Қазақстанның кез келген банкіне депозитке үлкен сомада қаражат салсаңыз, бір жылда оған 13,5 деп бағалап отырған пайыз ғана қосылады. 1 млн теңге  салсаңыз, оның үстіне 90 мың теңгедей ғана үстеме қосылады. Ал доллар депозиттердің жылдық үстемесі 4,5-ақ пайыз. Айына қосылатын үстеме тіпті мардымсыз. Сондықтан бұл арада өз басым «халықтың салымын  жинаудың жаңаша тетіктерін енгізу керек» деген пікірді қолдаймын. Олай етпесек, қазір доллардың құны көтеріліп, теңгенің құнсызданып кеткен тұсында халықтың жинақтаған ақшасы да қоса құнсызданып жатыр. Ендеше, халықтың адал еңбекпен тапқан қаржысының құнсызданбауы үшін бұл арада жаңалықтар енгізу керек, – дейді экономист-сарапшы.

                             Халықты акционер қыла аламыз ба?

        Дәурен Арынның байыптауынша, бізге халықты акционер етудің жолын қарастыру керек. Ол үшін сауаттырақ бағыттарды ұстанған жөн.

    – Мысалы, Халықтық IPO Қазақстанда 2012 жылдың желтоқсан айында басталған болатын. Ол кезде  қазақстандық қор биржасында (KASE)  38  559 дана (компаниялардың орналастырылған акцияларының жалпы санының 10 пайызына жуық) қарапайым акция сатылды. Соның нәтижесінде Қазақстанның 33 989 азаматы алғашқы  халықтық акционерге айналды. Аталмыш бағдарлама жоспар бойынша 2012-15 жылдар аралығында кезең-кезеңімен жүзеге асуы тиіс еді. Сол кезден бастап насихаты дұрыс келіспеді де, бұл жоба халыққа мәлім де беймәлім жоба болып қалып қойды. Қор нарығындағы жағдайды  халыққа сауатты түрде түсіндіріп беретін арнайы тәуелсіз кеңесшілер тобы құрылуы керек еді. Бірақ бізде, өкінішке қарай, бір нәрсе жап-жақсы басталады да, қорытындысы қойыртпақ болып кететіні жасырын емес. Осылайша біз халықты құнды қағаздар нарығынан пайда табуға үйрете алмай отырмыз, – дейді Дәурен Арын.

 

      АҚШ пен Қытай халқы қаржы жинамайды, құнды қағаз жинайды

       Экономика ғылымының докторы, профессор Жаңабай Алдабергеновтің айтуынша, қазір нарықты әбден зерттеп, біліп алған халық қаржы жинамайды. Олар құнды қағаз жинайды. Бұл ретте, маман АҚШ пен Қытай халқын мысал етіп отыр.

   – АҚШ халқы мен Қытайдың тұрғындары қаржы жинамайды. Себебі олар әлемдік экономиканың қыр-сырын жақсы түсініп алған. Сондай-ақ ол елдерде қарапайым халықтың қаржысын түрлі әдіспен сақтауға мүмкіндіктер көп. Бұл елдерде қарапайым халық құнды қағаздар нарығына емін-еркін кіре алады. Бұл жағынан олар өте сауатты. Алтын құймаларды да сатып алуға мүмкіндік бар. Қор биржасы бойынша да сауаттары мол. Ал бізде қолында қаржысы бар халық  тек депозит нарығын ғана біледі. Көрген-білгені – банк. Бірден ойланбастан банкке барып, депозит аштырады да, қаржысын сонда салады. Ал ол депозиттердің артынша келесі біреуге қымбат пайызға несиеге берілетінін халық біле бермейді. Бізде теңгедей депозиттің жылдық сыйақысы  теңгемен 13,5  пайыз болса, несиенің үстемесі 24-28 пайыз. Айырмашылық бар ма, бар болғанда қандай! Осыдан-ақ Қазақстандағы депозиттің халыққа тиімсіз екенін аңғаруға болады емес пе? Сақтап, көбейтіп бер деп, банкке салсаң, пайызы аз. Несие алсаң, пайыз көп. Қазір біздегі банктер депозиттердегі қаржыны осылай үстемені орынсыз қосып, несиеге беру  арқылы пайда тауып отыр. Мұны ашып айту керек, – дейді Жаңабай Алдабергенов.

       Сондай-ақ маман Украинада депозиттік жылдық сыйақы  20 пайызды, ал несие үстемесі 8-9 пайызды құрайтынын алға тартып отыр. «Тым болмаса осындай әдістерді ұстанса, халықтың қалтасына сәл де болса пайда түсер еді. Бірақ, шындап келгенде, бізде депозит сыйақысы төмен. Тіпті теңгемен жылдық депозит сыйақысын 6-7 пайыздан асырмайтын банктер де бар», – деді маман.

      Жалпы, мамандардың байыптауынша, қазаққа болашақта қор нарығының заңдылықтарын меңгеру маңызды бола түспек. Нарықты бақылай білу экономикалық ахуалға да сараптама жасауға көмектеседі. Мамандар қор нарығының заңдылықтарын білмеушілік қай мезетте болсын үрей туғызатынын алға тартады. Мәселен, біреу бір нәрсе депті деп, дереу ойға шому: қаражат қай валютада сақталған немесе ол дұрыс инвестицияланған ба, тек бұл ғана емес, сондай-ақ жаңалықтарды жіберместен тыңдау, теңге мен доллар бағамын қадағалау, ең соңында көршінің айтқанына қатысты валюта сатып алуға жүгіру. Мұндай жайттар  біздің өмірімізде күнделікті кездесіп келеді. Сондықтан халық акционерлікке бейімделу үшін алдымен заңдылықты білуге талпынғаны жөн. 

        «Негізінде, қор жинап қою, акционерлікке бейімделу сіздің бай не кедей болуыңызға қарамайды. Бүгінгі заман ағымы, уақыт тынысы қазақ баласынан «қаржы қауіпсіздігі» деген терминді  тереңірек зерттеуді талап етеді. Сіз осы тұрғыдан жассыз ба, әлде қарттықтың ауылына дендеп ендіңіз бе, оған қарамауыңыз керек. Ең бастысы, қалтаңыз қаржыдан бос тұрмасын. Ендеше, қор нарығына қатысты заңдылықтарды білу қаржылық сауатымызды аша түседі. Мұны үнемі жадымызда ұстауға тиіспіз», – дейді мамандар.

Тегтер:

ҰҚСАС ЖАҢАЛЫҚТАР

Сайт әкімшілігі 12:46
Келер жылы жалпы ішкі өнім өсе ме, министрліктің болжамы қандай?
Қарлығаш Зарыққанқызы 19.10.2020, 13:35
Теңгеге валюта алыпсатарлары қашанғы қысым көрсетеді?
Сайт әкімшілігі 17.10.2020, 09:10
Пандемиямен күрес: қаражаттың жұмсалуына қатысты заңбұзушылық анықталды
Сайт әкімшілігі 16.10.2020, 11:18
Сенатор елдегі Баспана беру ережесін жеңілдету керектігін айтты
Қарлығаш Зарыққанқызы 15.10.2020, 09:31
Теңгені тығырықтан шығаруға Мамин үкіметінің қауқары жете ме?!
Сайт әкімшілігі 14.10.2020, 13:20
Шпекбаев Дүниежүзілік банктің Қазақстандағы тұрақты өкілімен кездесті

Аңдатпа


  • Мырзан Кенжебай: Менің атымды жамылған кім?
    20.10.2020, 14:28
  • Егіндібұлақ елінің еңсесі езіліп тұр
    20.10.2020, 10:41
  • Мақаншыда «қинау» фактісі бойынша ауыл тұрғыны полиция қолынан қаза тапты (видео)
    19.10.2020, 15:16
  • Ашық хат
    15.10.2020, 10:44
  • Билік жұртта қалған елу отбасыны көшіре алмай отыр
    15.10.2020, 10:38