Кибер заң бізге көмектесе ме?

Еркежан АРЫН

16.05.2021, 17:31

221

Сот жүйелерін ақпараттандыру, әрине, сот төрелігінің қол жетімділік деңгейінің жоғарылауына әкеледі. Ал сапаны істерді қарау уақытының қысқаруы, сондай-ақ сот процесінің «техникалық» бөлігімен тығыз байланысты басқа көрсеткіштер деп түсінсек, заманауи ІТ-технологияларды енгізу оны едәуір арттырады деуге келеді. Сот жүйесі өкілдері үнемі сыбайлас жемқорлыққа қатысты істерді бастаса, әділеттіліктің орын алатындығына құрғанына сену қиын. Сонымен қатар, қоғам реформалардың нәтижелері мен әділдікті күтеді. Алдағы жаңалықтардың бірі сот шешімдерін қабылдау кезінде адами фактордың әсерін жоюға арналған. Жақында бірнеше санаттағы істер робот көмегімен қарастырыла бастайды.

Жоғарғы Соттың ресми сайтында жасанды интеллекттің сот төрелігін жүзеге асыру процесіне қатысуы туралы ақпарат жарты жыл бұрын пайда болған. Дегенмен, осы уақытқа дейін ұсынылған ақпарат ықшамкөрінеді. «2021 жылға арналған міндеттер» бөлімінде сот практикасының біртектілігін қамтамасыз ету туралы тармақ бар, ол екі тармаққа бөлінген: судьяның смарт-көмекшісі (яғни, робот) және сандық аналитика.

Наиль Ахметзакиров, ҚР Жоғарғы Соты жанындағы Соттардың қызметін қамтамасыз ету департаментінің басшысы:

— «Виртуалды сот» жобасын жүзеге асыру тараптарға шетелде болса да, сот отырыстарына қашықтықтан қатысуға мүмкіндік ашты. Бұл функция коронавирустық пандемия кезеңінен ерекше белсенді қолданыла бастады. Өткен жылы, мысалы, 300 мыңнан астам онлайн-кездесу өткізілді. Яғни, бұрын республиканың барлық соттарында күніне осындай 110-нан көп емес сессия болса, қазір – 4500-ге дейін жетіп отыр. ҚР Үкіметінің қолдауы байланыс арналарында жоспарланбаған жүктемені жеңуге мүмкіндік берді, соның арқасында алғашқы сақтау күндері электронды сақтау қоры мен мобильді бейнеконференц-серверлер (МБС) саны 67-ден 152-ге дейін ұлғайтылды.

Қазір жасалып жатқан ІТ-өнім адамдардың жүктемесін едәуір азайтады, өйткені тіркеу, істерді талдау және шешімдердің немесе қаулылардың жобаларын дайындауды өз мойнына алады. Сот төрешілері тек қана құрылғы жасаған құжатты тексеріп, оған қол қоюы керек. Алайда, қателіктер туындаған жағдайда компьютерлік бағдарламаны кінәлау мүмкін болмайды — судья бәрібір жауапкершілікті өз мойнына алады.

Алдымен роботқа шартты түрде мерзімінен бұрын босату туралы шешім қабылдау, елден кетуге тыйым салу және алимент өндіріп алу сияқты қарапайым процедуралар ғана жіберіледі. Бұл судьялардың жүктемесін едәуір жеңілдететіні анық, өйткені олар жылына шығаратын шамамен бір миллионнан астам сот актісінің ішінен жасанды интеллект жарты миллионға жуығын жылдамдата алатын көрінеді.

Жоғарыда аталған цифрлық аналитикалық бағдарлама қазірдің өзінде азаматтық даулар бойынша екі миллионнан астам сот бұйрығын қамтиды. Компьютерлік жүйе осы массивтің ішінен мағынасы бойынша сот процестерін таба алады және барлық инстанциялардағы ұқсас сот процедураларының нәтижелерін көрсете алады. Сондықтан судьяларға бірыңғай тұжырымдар жасау және қателіктер жібермеу, шешімдерді тәртіптен тыс қабылдау оңайырақ болады.

Қарапайым азаматтар үшін «әділеттілік» ұғымының өзі түсінікті бола түседі деп болжануда. Жоғарғы Сот түсіндіргендей, көшедегі кез-келген ер адам, тіпті кәсіби адвокаттың көмегінсіз, қарапайым сот процесінде жеңіске жету мүмкіндігін бағалай алады. Жоспарланған механизм келесідей болады: адам өзінің қолындағы мәліметтерді ақпараттық жүйеге жүктейді, бірқатар сұрақтарға жауап береді, соңында компьютер оған жеңу немесе ұтылу ықтималдығының пайызын береді: мысалы, «75/25 пайыз – жеңу/ұтылу» көрсеткішін беруі мүмкін. 

Осы саладағы шетелдік тәжірибе қандай?

— Қытайда бес жылдан бе киберіркеңістікті және 206 деп аталатын жүйені жүзеге асырылып келеді. China Daily-дің хабарлауынша, жасанды интеллект дыбыстарды символға дәл аудара алады, сонымен қатар талапкер мен жауапкердің өтініштерін ажырата алады. Ал жлғарыда аталған арнайы жүйесі алғаш рет қарақшылық пен кісі өлтіру туралы қылмыстық іс бойынша үкім шығаруға көмектесті.

— АҚШ-та өткен жылы сот жүйесінде жасанды интеллектті қолданудың пандемияға байланысты тоқтатылған пилоттық жобасы қайта басталды. Жасанды интеллект тергеу жүргізіліп жатқан адамдар үшін қажетті бұлтартпау шарасы бойынша ұсыныстар береді. АҚШ билігі бұл жоба жергілікті түрмелердегі ауыртпалықты азайтуға және ұстамдылық туралы шешім қабылдауда біржақты пікірден аулақ болады деп үміттенеді.

—  Нидерланды елі Финляндиямен қатар электронды технологиялар саласындағы көшбасшылардың бірі болып табылады. Онда Азаматтық электронды хартияның арқасында 2007 жылдан бастап барлық электрондық құжаттарды жариялау стандартқа айналды. 2019 жылы қылмыстық және қылмыстық іс жүргізу заңнамасына барлық шағымдар мен өтініштерді электронды форматта жіберуге мүмкіндік беретін түзетулер енгізілді. Сонымен қатар, қорғауды адвокаттың ғана емес, сонымен бірге барлық құжаттарды қабылдай алатын және өз клиентімен сандық форматта байланыса алатын өкілдің қатысуы қамтамасыз етеді.

Тегтер:

ҰҚСАС ЖАҢАЛЫҚТАР

Сайт әкімшілігі 12.06.2021, 10:29
ҰБТ-ны алып тастау қажет — Талғат Нәрікбаев
Сайт әкімшілігі 12.06.2021, 10:20
«Атамекен» рейтингі университеттің потенциалын анықтамайды – Олжас Ордабаев
Еламан СЕРІК 11.06.2021, 12:07
Мектептерде парақор директорлар әлі отыр
Сайт әкімшілігі 11.06.2021, 10:49
«Жастар-Отанға!» 5 бағытты қамтиды
Еркежан АРЫН 11.06.2021, 10:23
Қазақстан БҰҰ-ның экологиялық бастамасын қолдайды
Мұрат ӨТЕБАЙҰЛЫ 11.06.2021, 09:02
Егемендік халыққа не берді?

Аңдатпа


  • Кім кінәлі?: Жауап берсін!
    11.06.2021, 11:11
  • Ресей деградацияға ұшырауда
    10.06.2021, 10:33
  • Түнгі жол (Әңгіме)
    08.06.2021, 12:00
  • Жеңсең, жүз атаң табылар еді...
    08.06.2021, 10:30
  • Қазақ тілінде оқымаған бала ұлттың ұлы бола ала ма?
    03.06.2021, 09:02