Құқықтар мен бостандықтарды қорғауға басымдық беріледі

Еркежан АРЫН

15.06.2021, 12:35

215

Жеке тұлғаның конституциялық құқықтары мен бостандықтары, олардың мазмұны мен конституциялық консолидациясы, іске асыру мен қорғаудың кепілдіктері кез келген қоғамдағы демократия деңгейінің басты көрсеткіші болып табылады. Қазіргі Қазақстанда жеке тұлғаның конституциялық құқықтары мен бостандықтарын бұзумен байланысты көптеген мәселелер де кездеседі. Бұл құбылыстың себептерінің бірі өзінің конституциялық құқықтарын, бостандықтары мен міндеттерін білмейтін, оларды қорғай алмайтын және кейде қорғағысы келмейтін Қазақстан азаматтарының құқықтық мәдениетінің төмендігінде болуы мүмкін. Бұл мәселені шешудің шарттарының бірі — Қазақстан Республикасының барлық азаматтарының конституциялық құқықтары мен жеке бостандықтарын зерттеуі.

Адам мен азаматтың құқықтары мен бостандықтарын сақтаудың қажетті шарты барлық мемлекеттік органдар өздерінің құзыреті шегінде өздерінің конституциялық міндеттерін орындайтын жағдай болып табылады. Президент мемлекеттегі осындай жағдайды қамтамасыз етуі керек. Осы мақсатта Конституция оған мемлекеттік органдардың үйлестірілген жұмыс істеуі мен өзара іс-қимылын қамтамасыз ету үшін арнайы өкілеттіктер де береді. Адам мен азаматтың құқықтары мен бостандықтарын қорғай отырып, Президент бүкіл мемлекеттік органдар жүйесіне сүйеніп отырып жұмыс жасайды. Адам мен азаматтың құқықтары мен бостандықтары кепілгерінің функциялары Президенттен атқарушы, заң шығарушы және сот билігінің тиімділігі туралы үнемі қамқорлықты қажет етеді, әрине, олардың құзырет саласына араласпай әрекет етеді.

Мемлекет басшысының «Жаңа жағдайдағы Қазақстан: іс--қимыл кезеңі» тақырыбындағы халыққа Жолдауында заңдылық пен қылмыстық-құқықтық саланы одан әрі жаңғыртуға ерекше назар аударғаны байқалады.

Бұл процесстегі шешуші рөл негізінен сотқа жүктелген. Сот төрелігінің бейтараптығы, қылмыстық процеске қатысушы азаматтардың құқықтарын қамтамасыз ету, соттардың әділ және заңды шешімдерін шығару халықтың заңдарға деген құрметін қалыптастырады, сотқа ғана емес, сонымен бірге бүкіл мемлекеттік билікке деген сенімді тұтас нығайтады.

Соңғы жылдары сот ісін жүргізу кезінде Жоғарғы Соттың нақты шараларын қабылдау арқылы қылмыстық іс жүргізудің негізгі принциптері, ең алдымен кінәсіздік презумпциясы қағидаты бекітілді. Соттардағы айыптаушылар қатараы белгілі бір дәрежеде азайды. Соттар тарапынан қазірде ақтау үкімдері көбірек шығарыла бастады.

Іс жүргізу мерзімдерін бұзу негіздері бойынша соттың іс жүргізуді мойындауы бүгінгі күннің қалыпты жағдайына айналды.

Әр қылмыстық іс бойынша қылмыстық іс жүргізу заңнамасының барлық нормалары мен қаулыларын қатаң сақтау туралы соттардың талаптарын қылмыстық қудалау органдары тәртіптік жауапкершілікке тартты. Олар өз міндеттеріне аса жауапкершілікпен қарай бастады.

Соттардың қылмыстық істерді қараудың одан да жоғары деңгейіне көтеру — бұл қылмыстық іс жүргізу, азаматтардың конституциялық және процессуалдық құқықтары принциптерін қатаң сақтай отырып, Мемлекет басшысының Жолдауында айқындалған міндет.

Сот төрелігінің негізгі басымдықтарының бірі — дұрыс және әділ жазаны тағайындау. Қылмыстық жаза тағайындау мәселесінде Жоғарғы Соттың ұстанымы тек заң қағидаларына негізделген. Үкім шығарудағы гуманизм кәмелетке толмағандарға, әйелдерге, бірінші рет сүрінгендерге қатысты болуы керек. Керісінше, арнайы қылмыскерлер түріне - атап айтқанда, кісі өлтірушілерге, зорлаушыларға, педофилдерге және жемқорларға қатал болу керек.

Еске сала кетейік, өткен жылы заңнамалық деңгейде жыныстық және тұрмыстық зорлық-зомбылық, педофилия, адам саудасы, есірткі саудасы, браконьерлік және мас күйінде көлік жүргізгендігі үшін жауапкершілік күшейтілген болатын. Бірақ кейбір санкцияларда «жұмсақтық» сақталды: адамдар тобының зорлауы, 16 жасқа толмаған адаммен жыныстық қатынас жасау, кәмелетке толмаған адамды ұрлау және т.б.

Жазаны өтеуден шартты түрде мерзімінен бұрын босату мүмкіндігін қолдану (шартты түрде босату) және жазаның өтелмеген бөлігін жеңіл түрімен ауыстыру туралы сұрақтар туындайтыны анық. Қолданыстағы заңға сәйкес (Қылмыстық кодекстің 72-бабы бойынша), сотталушы шарттарды сақтай отырып — жазаның белгілі бір бөлігін өтейді, келтірілген зиянды толық өтейді және жазасыз болған жғдайда — сот шартты түрде мерзімінен бұрын босатуға шешім қабылдай алады. Мұнда соттар заң жүзінде әрекет етіп, оны орындауға міндетті.

Абдрашид Жүкенов, Қазақстан Республикасы Жоғарғы Сотының қылмыстық істер жөніндегі сот алқасының төрағасы:

— Бұл институт үшін басқа форматты енгізу мүмкін деп санаймыз. Бірқатар дамыған елдерде сондай практика бар, мысалы Францияда. Онда әр тұтқынның тәртібі жыл сайын бағаланады. Және оны сот емес, арнайы комиссиялар бағалайды. Қазақстанда бұл модель Ұлттық алдын-алу механизміне ұқсас қолданылады. Мұндай комиссиялардың құрамына азаматтық қоғам өкілдері кіруі керек. Президент қылмыстық істер бойынша сотқа дейінгі өндірісті оңтайландыруды, дамыған ЭЫДҰ елдерінің мысалында қылмыстық процестегі мемлекеттік органдардың құқықтық мәртебесі мен өкілеттіктерін заңнамалық тұрғыдан реттеуге тапсырма берді, — дейді.

Яғни, мұндағы басты аспект — сот жүзеге асыратын қылмыстық қудалау (полиция), прокуратура (тергеу) және сот төрелігінің өкілеттіктерін шектеу. Қылмыстық процесте полиция құқық бұзушылықты ашып, дәлелдемелерді жинақтап, прокурордың қарауына жіберуі керек. Прокурор заң тұрғысынан бұл дәлелдемелер қылмыстық қудалау үшін жеткілікті ме, жоқ па деп шешеді, айыптау аясын анықтайды, іс-әрекетке құқықтық баға береді, айып тағып, істегі негізгі шешімдер мен әрекеттер үшін жауап береді. Сот ұсынылған дәлелдемелерді бағалайды және істі мәні бойынша шешеді.

ЭЫДҰ дамыған елдері моделінің негізгі ережелерін жүзеге асыру қолданыстағы қылмыстық іс жүргізу заңнамасына айтарлықтай өзгерістер енгізуді талап етеді.Жолдау нақты бәсекелестік пен айыптау мен қорғаудың теңдігін қамтамасыз ету қажеттілігіне баса назар аударады. Жоғарғы Сот сотқа қазіргідей бүкіл қылмыстық істі емес, айыптау және қорғау актілерін ұсынудың шетелдік тәжірибесін зерттеді. Бұл тәжірибені Қазақстан Республикасының қылмыстық іс жүргізуіне ауыр емес қылмыстар бойынша енгізу қылмыстық процестің объективтілігін күшейтуді қамтамасыз етеді. Осылайша, қорғаушы тарап өз қызметін сотқа дейінгі іс жүргізудің алғашқы күндерінен бастап көрсетеді.

Бүгінгі күні қазылар алқасы институтының әлеуеті әлі толық ашылған жоқ. Осыған байланысты Жоғарғы Сот алқабилердің құзыретін кеңейтетін заң шығарды. Оны 2023 жылы жүзеге асыру азаматтық қоғам институттарының дамуына қуатты серпін береді. Сонымен бірге алқабилер алдын ала тергеу органдарын айтарлықтай тәртіпке шақырады және оларды процессуалдық заңның барлық ережелерін қатаң сақтауға бағыттайды. Мұндай жағдайларда сот талқылауы тараптардың жоғары белсенділігімен сипатталады — өз позицияларын қорғауда айыптаулар мен қорғаулар.

Сот төрелігіне қол жетімділік қағидаттарын күшейту Жоғарғы Сотта кассациялық өтінішті алдын-ала қарау ережелерін заңнамалық тұрғыдан бекіту арқылы барлық жағдайларда үш судьяның құрамында ашық сот отырысында үш судьядан тұрады деп күтіліп отыр. Ұсынылып отырған модель судьялардың істің мән-жайларын неғұрлым мұқият зерделеуіне, сот тәжірибесінің біртұтастығын қалыптастыруға, өтінішті қарау нәтижелерін көпшілік алдында түсіндіруге бағытталған.

Алда көптеген заңнамалық және практикалық жұмыстар күтіп тұр. Мемлекет басшысының барлық тапсырмаларын тиісті деңгейде орындау, қажетті заңдардың қабылдануы сот төрелігін жүзеге асыру тиімділігі мен құқықтық институттардың одан әрі нығаюына оң әсер етеді деген ойдамыз.

Тегтер:

ҰҚСАС ЖАҢАЛЫҚТАР

Еңлік АБАҒАН 13:22
Қарасай ауданы: Қоймалжың батпақ пен қою шаң
Нұрболат ӘЛДИБЕК 03.08.2021, 11:01
«Жас Алаштың» 100 жылдығы Жамбылда жалғасты
Қуаныш ӘБІЛДАҚЫЗЫ 03.08.2021, 09:25
«Естімейтін үкімет» пен екпеге сенбейтін халық
Елеусіз МҰРАТ 03.08.2021, 09:20
Еріккеннің ермегіне айналған әлеуметтік желіге тәртіп керек
Сайт әкімшілігі 02.08.2021, 14:30
Қазақстандықтар қаржы пирамидаларына 21 миллиард теңге салған
Сайт әкімшілігі 02.08.2021, 12:04
Жаңа оқу жылы онлайн бола ма, офлайн бола ма?!

Аңдатпа


  • «Жас Алаштың» 100 жылдығы Жамбылда жалғасты
    03.08.2021, 11:01
  • «Жас Алаш» газетінің мерейтойына орай бильярдтан турнир өтті
    30.07.2021, 12:31
  • "Жас Алаштың" 100 жылдығына орай Таразда бильярдтан турнир өтуде
    29.07.2021, 12:29
  • "Жас Алаштың" 100 жылдығына орай ұйымдастырылған бильярд турнирі тартысты өтті
    14.03.2021, 11:39
  • «Жас алаштағы» жасын жылдар
    15.07.2021, 10:58