Сот мәдениетін жақсартудағы белсенді жұмыс сот реформасының сәттілігіне ықпал етеді

Еркежан АРЫН

18.05.2021, 09:36

849

Әлеуметтік-экономикалық қатынастардың қарқынды дамуы мен күрделенуі жағдайында сот жүйесіне ауыртпалық айтарлықтай артады. Дүниежүзілік әділеттілік жобасына сәйкес («бүкіл әлемде заңның үстемдігін ілгерілету бойынша жұмыс жасау» миссиясы бар халықаралық азаматтық қоғам ұйымы), шамамен 1,5 миллиард адам бұзылған құқықтарын сот арқылы қалпына келтіре алмайды. Жағдай эпидемиологиялық, табиғи немесе техногендік сипаттағы төтенше жағдайлар туындаған кезде күрделене түседі. Сот саласында жасанды интеллект қызметтерінің қолданысқа енгізгелі жатқандығына байланысты әзірлеушілер қылмыстық процестегі нақты қарсыластық сипаттағы мәселеге де назар аударды. Мұндағы басты сын – соттың айыптаушы тарапқа басымдық беретіндігінд Іс жүзінде тергеуші материалдар жинайды және өзі сотқа дейін оларды дәлел ретінде таниды. Бұл дәлел бола ма, жоқ па, оны прокуратура шешеді. Сонымен бірге қорғаныс тарапының дәл мұндай құқығы жоқ. Бұл теңдік қағидасын бұзады.

Отандық сарапшы Айым Мейрамбектің айтуынша, дәлелдеме ретінде кез келген нәрсені полиция мен прокуратура емес, тек сот мойындауы керек:

- Сот айыптаушы тараптың дәлелдерін алдын-ала дәлелдеуімен байланысты болмауы керек. Шындығында, бізде судья істі оқығанда, тіпті сотқа дейін, айыпталушының кінәлі екендігі туралы парадигма құрылады. Сондықтан оған қорғаныс дәлелдерін адекватты түрде қабылдау қиын, — дейді ол.

Яғни, сарапшының айтуынша, біздің айыптау қорытындыларымыз категориялық, бір мағыналы етістіктерге негізделген – «ол жасады, қылмыстық ойы болды, ұрлады, әрекет етті» және т.б. Ал халықаралық соттардың стилі басқа. Айыптаушы мән-жайларды «болжау, мәлімдеу, дәлелдеу» сынды ресми тілмен жеткізеді екен. Мұны алғашқы әсер ету эффектісі деп атайды екен.

— Біздің ойымызша, екі жақты бағалау мен істі сот талқылауына дейін қалыптастырудан бас тарту керек. Бұл – процесте декларативті емес, нақты бәсекелестікке жетудің жалғыз жолы. Қоғамды құқықтық ағарту — біздің ортақ міндетіміз. Адамдар неғұрлым көп білсе, диалог та соғұрлым кәсіби мазмұнға ие болады. Жоғарғы Сот қазір диалогқа барынша ашық. Және, ең бастысы, біз орынды сынды тыңдап, ондағы жағдайды зерттеуге, қажет болған жағдайда шара қолдануға дайынбыз. Қоғаммен байланыс тек баспасөз қызметтері арқылы ғана емес, сонымен қатар үйлестіруші судьялармен, оның ішінде аудандық соттарда да орнатылды. Мұндай қадамдарды көптеген дамыған елдер, соның ішінде ЭЫДҰ мүшелері аса құптамайды. Бірақ қазіргі уақытта біз бұның қоғамға қажет екенін түсінеміз. Посткеңестік қоғамнан бастап, мемлекет адамды ойлағанда, біз нарықтық қатынастарға түстік. Құқықтық сауаттылық пен құқықтық сананы кеңейту және тереңдету қажет, — дейді Аслан Тукиев.

Сондай-ақ жаңа Әкімшілік іс жүргізу кодексі енгізіліп жатыр. Жоғарғы Сот өкілдерінің айтуынша, Бас прокуратурамен және Цифрлық даму министрлігімен бірлесіп, барлық мемлекеттік органдарды бір ақпараттық платформада байланыстыруға ниетті. Адамның мемлекеттік органға кез-келген алғашқы өтініші бойынша әкімшілік іс қозғалады. Егер мемлекеттік орган оны шешпесе және мәселе сотқа жіберілген болса, онда бұл іс барлық хат алмасу тарихымен автоматты түрде соттардың ІТ жүйесіне жіберіледі және сот ісін жүргізудің бөлігіне айналады.

Жобаның апробациясы осы жылдың бірінші тоқсанында жүргізілді. Жоғарғы сот аппаратының жетекшісі Ербол Умралиев мәлімдегендей, біз құқықтық мемлекет құрып жатырмыз:

- Бірақ, өкінішке орай, біз халықтың құқықтық сауаттылығына тиісті назар аудармаймыз. Соттан тыс ымыраға келуді үйретпейміз. Келісімшарттар жасасу және орындау, қарызды төлеу мәдениетін сіңірмейміз. Бүгінгі күні барлық сот ісін жүргізудің 70%-ы азаматтық даулар. Жыл сайын миллиондаған азаматтар сотқа жүгінеді. Сонымен бірге соттағы азаматтық істердің 30%-ы отбасылық-неке даулары: мүлікті бөлу, балаларды кім тәрбиелейтіні туралы дау, алимент. Бірақ егер жас жұбайлар неке шартын жасаса, мұндай дауларды шешу оңайырақ болар еді. Бұндай институт дамыған елдерде бәрі ұсақ-түйекке дейін жазылады. Осы негіздегі даулар да аз кездеседі.Ал қаржылық-несиелік даулар да 30% дейінгі көрсеткішті құрайды. Адамдар несие алады, кепілге пәтер береді, кепілгер ретінде әрекет етеді. Сонымен, оқымай келісімге қол қоя салады. Ал оны орындамағаны үшін санкция болатындығын тек мүліктен айыру қаупі туындаған кезде бірақ біліп жатады...

Осыған орай, сот мәдениетін жақсарту бойынша белсенді жұмыс сот реформасының сәттілігіне айтарлықтай ықпал етер еді. Егер осы мәселелерді де қамтыса, реформалардың тиімділігі әлдеқайда жоғары болмақ. Бірақ олар сот жүйесінің шеңберінен шығады. Сондықтан, қатысуға тек мемлекеттік құрылымдар ғана емес, сонымен қатар сындарлы диалогқа бейім қоғамдық институттар мен азаматтық белсенділер де қажет деп танылады.

Тегтер:

ҰҚСАС ЖАҢАЛЫҚТАР

Сайт әкімшілігі 24.09.2021, 19:47
Байбек: Nur Otan-ның сайлауалды уәделері өңірлерде 14%-ке іске асырылды
Қуаныш ӘБІЛДАҚЫЗЫ 24.09.2021, 13:06
Баланың мұңын кім тыңдайды?
Жарлы БАЙҒАНИН 24.09.2021, 10:08
Солтүстік қазақылана бастады
Әдина ЕРҚАРАЕВА 23.09.2021, 17:30
Құл ететін құмар ойындар
Айтбала СҮЛЕЙМЕНҚЫЗЫ 22.09.2021, 15:40
Абай жаққан бір сәуле сөнбеу үшін...
Қуаныш ӘБІЛДАҚЫЗЫ 22.09.2021, 14:20
Аралас мектептер азаюдың орнына артып кетті. Неге?

Аңдатпа


  • Ұлт құндылығының ұлағаты
    14.09.2021, 12:30
  • «Жас Алаштың» 100 жылдығы Жамбылда жалғасты
    03.08.2021, 11:01
  • «Жас Алаш» газетінің мерейтойына орай бильярдтан турнир өтті
    30.07.2021, 12:31
  • "Жас Алаштың" 100 жылдығына орай Таразда бильярдтан турнир өтуде
    29.07.2021, 12:29
  • "Жас Алаштың" 100 жылдығына орай ұйымдастырылған бильярд турнирі тартысты өтті
    14.03.2021, 11:39