Сот жүйесін тазарту процесі басталды - Жоғарғы Сот

Еркежан АРЫН

19.05.2021, 10:45

184

Сот процесінің тазалығы, яғни, сот иммунитеті бүкіл әлем судьялары үшін әрқашан өте өзекті мәселе. Алайда, соңғы жылдары сот иммунитеті көптеген елдердің судьялары үшін тіпті маңызды мәселеге айналды. 

Жоғарғы Сот Кеңесінің ішкі қауіпсіздік бөлімі сот жүйесін тазарту процесін бастап кеткен көрінеді. Яғни, сыбайлас жемқорлықпен құқық бұзушылықтар үшін өріс құрудың үш ерекше жолы бар. Бірінші ерекшелігі – кез-келген мемлекеттік органда шешімді бастық қабылдайды. Оған көмекшілердің бүкіл аппараты көмектеседі. Соттарда ондай емес: судья жалғыз өзі шешім қабылдап дайындайды. Ал кеше ғана судья болды ма, әлде 20 жылдық жұмыс тәжірибесі бар ма, бұл маңызды емес екен. Яғни, шенеуніктің қателігін тез, тыныштықпен түзетуге болады және бұл туралы сырттан келгендердің бәрі біле бермейді. Судьяның қатесін жоғары тұрған орган ғана түзетуге құқылы.

Екінші ерекшелігі – судьяларды таңдау. Олармен соттардың төрағалары емес, Жоғарғы Сот Кеңесі айналысады.

Үшінші ерекшелігі – қоғамның барлық проблемалары түбінде сотқа жүгінеді. Бұл жылына 1,5 миллион іс екендігі көрсетілген. Соттар жұмыс күнінде шамамен 6000 шешім мен үкім шығарады (бір судья – 15 шешімге дейін).

Жоғарғы Сот Аппаратының Ішкі қауіпсіздік басқармасының бастығы Тимур Ермағамбетов:

— Жоғарғы Сот сыбайлас жемқорлыққа қарсы ауқымды жұмыстар жүргізіп жатыр және өзін-өзі тазарту механизмінің элементтерін іске қосты. Соттардағы сыбайлас жемқорлық ең алдымен сот жүйесінің сапасына байланысты. Жоғарыда айтылғандай, оларды Жоғарғы Сот Кеңесі таңдайды және Мемлекет басшысына ұсынады. Сонымен, кеңес жыл сайын (2018 жылға дейін) орта есеппен 200-ден астам судьяны жүйеге қабылдаған. 2014 жыл негізінен 750 үміткердің ішінен бірден 500 судья судья болғандығымен ерекшеленді. Сол жылы Алматы соттарына елу судья ғана қабылданды, — дейді.

Т.Ермағамбетов айтқандай, сол 500 судьяның 103-і әртүрлі себептермен босатылды, 19-ы тәртіптік жазаға тартылды, ал 10-ы сыбайлас жемқорлық үшін қылмыстық қудалау объектісіне айналды.

Бүгінде жаңа HR-сүзгілер үміткерлерді мұқият тексеріп,» әлсіз «адвокаттардың сотқа жүгінуіне жол жабады. Егер 2018 жылға дейін 100 үміткердің 25-і судья болған болса, қазір олардың саны 6-дан аспайтын көрінеді.

Судьяларды кәсіби икемділікке бағалаудың көп сатылы жүйесі халықаралық сарапшылардың оң бағаларын алып отырған көрінедә. 2019 жылдан бастап оған 600-ге жуық судья қатысты. Әрбір 10-ыншы қатысушы оны өткізе алмаған екен. Олар кәсіби біліктілігі болмағандықтан жұмыстан шығарылды немесе аз жұмыс жүктемедегі соттарға жіберілді. Бұрын бірнеше жыл ішінде 1600 судьяның 15-і ғана осылай «екі» алған. Айтпақшы, биыл тағы 800-ге жуық сот қызметшілері кәсіби жарамдылыққа бағаланады.

Сот жүйесінде сыбайлас жемқорлыққа қарсы басқа да шаралар қолданылды: судьялардың жалақысы көбейтілді, сот төрағаларының өкілеттіктері шектелді және жауапкершілік күшейтілді.

Жоғарғы Сот аппаратының өкілдері ақтау бойынша үкімдердің көбейгендігін алға тартады. Мысалы, 2015-2017 жылдары Антикор ісі бойынша қамауға алынған ешкім ақталған жоқ. Соңғы 3 жылда қамауға алынған 36 адам ақталды. Ауыр және ерекше ауыр қылмыстар үшін ақталғандардың жалпы саны 8 есеге өсті (2015-2017 жж. 60-тан 2018-2020 жж. 480-ге дейін).

Соттар тергеуге қатысты шағымдарды көп жағдайда оң қабылдап жатыр. Сонымен бірге, 2018-2020 жылдары Прокуратураның 23 қызметкері, Сыбайлас жемқорлыққа қарсы қызметтің 10-ы және басқа құқық қорғау органдарының 930-дан астамы сыбайлас жемқорлық үшін сотталды.

Десе де, жүйенің толық қалпына келуі уақытты қажет етеді. Судьялар үшін сыбайлас жемқорлық құқық бұзушылықтар үшін жазаны қатаңдатқан заңға жақында енгізілген түзетулер бұлтартпау ретінде қызмет етпек. Бұған бүкіл қоғамның оң өзгерістерге енуі да кіреді.

2019 жылдан бастап 83 судья заңсыз әрекеттері немесе әділетсіз шешімдер қабылдағаны үшін қызметінен босату немесе лауазымынан төмендету жазалары қолданылып жатыр екен. Бұл бұрынғыдан 4 есе көп көрсеткішті көрсетіп отыр.

Судьяны сот әдебі кодексін бұзғаны үшін босату процедурасы өте ұзақ жүреді. Бұл сот әдебі жөніндегі комиссияның, Судьялар одағының орталық кеңесінің, Жоғарғы Сот Кеңесі жанындағы сот жюриінің және президенттің ұсынысы бойынша кеңес қабылдаған кеңестің қорытындыларын дәйекті түрде алу қажеттілігімен байланысты.

Айта кетерлігін, сыбайлас жемқорлыққа қарсы краудсорсинг платформасы құрылды. Мобильді қосымша соттарда сыбайлас жемқорлыққа тап болған немесе судьяның сот әдебі кодексін бұзғанын көрген кез-келген адамға Жоғарғы Соттың ішкі қауіпсіздігі қызметіне жедел хабарлама жіберуге мүмкіндік береді. Digital Analytics IT өнімін әзірлеу аяқталуға жақын, Жоғарғы Сот өкілдері ол адамдарға сот тәжірибесіне оңай қол жетімділік пен олардың соттағы мүмкіндіктерін бағалауға мүмкіндік береді, сыбайлас жемқорлық тәуекелдерін айтарлықтай төмендетеді деген сенімде.

Жоғарғы Сот сонымен қатар істерді елдің барлық соттары арасында автоматты түрде бөлетін экстерриториялық юрисдикцияны енгізуді ұсынады. Мысалы, бұл Петропавлдағы немесе Оралдағы судьяларға шымкенттік талапкер арасындағы онлайн-дауды қарауға және сыбайлас жемқорлық тәуекелдерінің мүмкіндіктерін жоюға мүмкіндік береді. Инновациялар алдағы уақытта заң жобалары түрінде Мәжіліске енгізілетін болады.

Әр түрлі құқықтық жүйелерде сот иммунитеті тұжырымдамасына сәл өзгеше көзқарастар болуы мүмкін, бірақ бұл тұжырымдаманың негізі бірдей. Судья сот функциясын орындау кезінде судьяның жұмысына байланысты азаматтық талаптардан немесе қылмыстық қудалаудан айтарлықтай қорғалуы керек. Демек, бұл сот иммунитеті заңдылық ретінде танылуы керектігін көрсетеді.

Тегтер:

ҰҚСАС ЖАҢАЛЫҚТАР

Сайт әкімшілігі 12.06.2021, 10:29
ҰБТ-ны алып тастау қажет — Талғат Нәрікбаев
Сайт әкімшілігі 12.06.2021, 10:20
«Атамекен» рейтингі университеттің потенциалын анықтамайды – Олжас Ордабаев
Еламан СЕРІК 11.06.2021, 12:07
Мектептерде парақор директорлар әлі отыр
Сайт әкімшілігі 11.06.2021, 10:49
«Жастар-Отанға!» 5 бағытты қамтиды
Еркежан АРЫН 11.06.2021, 10:23
Қазақстан БҰҰ-ның экологиялық бастамасын қолдайды
Мұрат ӨТЕБАЙҰЛЫ 11.06.2021, 09:02
Егемендік халыққа не берді?

Аңдатпа


  • Кім кінәлі?: Жауап берсін!
    11.06.2021, 11:11
  • Ресей деградацияға ұшырауда
    10.06.2021, 10:33
  • Түнгі жол (Әңгіме)
    08.06.2021, 12:00
  • Жеңсең, жүз атаң табылар еді...
    08.06.2021, 10:30
  • Қазақ тілінде оқымаған бала ұлттың ұлы бола ала ма?
    03.06.2021, 09:02