Сот жүйесін тазарту процесі басталды - Жоғарғы Сот

Еркежан АРЫН

19.05.2021, 10:45

260

Сот процесінің тазалығы, яғни, сот иммунитеті бүкіл әлем судьялары үшін әрқашан өте өзекті мәселе. Алайда, соңғы жылдары сот иммунитеті көптеген елдердің судьялары үшін тіпті маңызды мәселеге айналды. 

Жоғарғы Сот Кеңесінің ішкі қауіпсіздік бөлімі сот жүйесін тазарту процесін бастап кеткен көрінеді. Яғни, сыбайлас жемқорлықпен құқық бұзушылықтар үшін өріс құрудың үш ерекше жолы бар. Бірінші ерекшелігі – кез-келген мемлекеттік органда шешімді бастық қабылдайды. Оған көмекшілердің бүкіл аппараты көмектеседі. Соттарда ондай емес: судья жалғыз өзі шешім қабылдап дайындайды. Ал кеше ғана судья болды ма, әлде 20 жылдық жұмыс тәжірибесі бар ма, бұл маңызды емес екен. Яғни, шенеуніктің қателігін тез, тыныштықпен түзетуге болады және бұл туралы сырттан келгендердің бәрі біле бермейді. Судьяның қатесін жоғары тұрған орган ғана түзетуге құқылы.

Екінші ерекшелігі – судьяларды таңдау. Олармен соттардың төрағалары емес, Жоғарғы Сот Кеңесі айналысады.

Үшінші ерекшелігі – қоғамның барлық проблемалары түбінде сотқа жүгінеді. Бұл жылына 1,5 миллион іс екендігі көрсетілген. Бір судья бір жұмыс күнінде шамамен 15-ке дейін шешім мен үкім шығарады екен. Яғни, республика бойынша күніне бес мыңнан астам шешім шығарылады деген сөз. 

Жоғарғы Сот төрағасы Жақып Асанов:

— Талаптардың күшейтілгеніне қарамастан, судья болғысы келетіндердің саны едәуір өсті. Бұл бағыттағы жұмыстар жалғасуда. Қазірде кешенді шаралардың арқасында жоғарғы соттарға соттардың шешімдері мен үкімдеріне шағым 30 пайызға төмендеді. Орташа есеппен алғанда республика бойынша күн сайын алты мың шешім мен үкім. Бір судьяға төрт іс, ал елорда мен Алматыда оннан астам іс бар. Бұл – күнделікті жүктеме. Жыл соңында соттағы істер мен материалдар көлемі шамамен 1,4 миллионды құрайды. Әрі біз заңнаманы жетілдіруге белсенді қатысамыз. Сонымен бірге, диалогты жақсарту, соттар мен қоғамның өзара іс-қимылының жаңа форматын ұйымдастыру мақсатында біз былтырғы жылды Байланыс сапасы жылы деп жариялаға болатынбыз. Жоғарғы Сотта байланыс орталығы құрылып, ол соттардың баспасөз қызметтерінің жұмысын үйлестірді, әлеуметтік желілерді бақылады. Осының арқасында бізде уақыт өте келе маңызды мәселелерді жою үшін өз проблемаларымызды талқылауға арналған жаңа алаңдар пайда болды. Әлеуметтік желілердегі төрешілердің белсенділігін барлығы байқады деп ойлаймын, — дейді.

Жоғарғы Сот Аппаратының Ішкі қауіпсіздік басқармасының бастығы Тимур Ермағамбетов:

— Жоғарғы Сот сыбайлас жемқорлыққа қарсы ауқымды жұмыстар жүргізіп жатыр және өзін-өзі тазарту механизмінің элементтерін іске қосты. Соттардағы сыбайлас жемқорлық ең алдымен сот жүйесінің сапасына байланысты. Жоғарыда айтылғандай, оларды Жоғарғы Сот Кеңесі таңдайды және Мемлекет басшысына ұсынады. Сонымен, кеңес жыл сайын (2018 жылға дейін) орта есеппен 200-ден астам судьяны жүйеге қабылдаған. 2014 жыл негізінен 750 үміткердің ішінен бірден 500 судья судья болғандығымен ерекшеленді. Сол жылы Алматы соттарына елу судья ғана қабылданды, — дейді.

Т. Ермағамбетов айтқан сол 500 судьяның бестен бр бөлігі әртүрлі себептермен босатылды, 20-ға жуығы тәртіптік жазаға тартылды, ал 2 пайызы ғана сыбайлас жемқорлық үшін қылмыстық қудалау объектісіне айналды.

Бүгінде жаңа HR-сүзгілер үміткерлерді мұқият тексеріп, біліксіз адвокаттардың сот қызметіне кірісуіне жол жабады. Мысалы, 3 жыл бұрын 100 үміткердің 25-і судья болған болса, қазір олардың саны 24 пайызға қысқарған көрінеді.

Судьяларды кәсіби икемділікке бағалаудың көп сатылы жүйесі халықаралық сарапшылардың оң бағаларын алып отыр екен. 2 жылдан бері онда 600-ге жуық судья қатысты. Әрбір 10-ыншы қатысушы оны өте алмаған екен. Олар кәсіби біліктілігі болмағандықтан жұмыстан шығарылды немесе аз жұмыс жүктемедегі соттарға жіберілді. Бұрын бірнеше жыл ішінде 1600 судьяның 15-і ғана осылай төмен баға алған. Айтпақшы, биыл тағы 800-ге жуық сот қызметшілері кәсіби жарамдылыққа бағаланып отыр.

Сот жүйесінде сыбайлас жемқорлыққа қарсы басқа да шаралар қолданылды: судьялардың жалақысы көбейтілді, сот төрағаларының өкілеттіктері шектелді және жауапкершілік күшейтілді.

Жоғарғы Сот аппаратының өкілдері ақтау бойынша үкімдердің көбейгендігін алға тартады. Мысалы, 2015-2017 жылдары Антикор ісі бойынша қамауға алынған ешкім ақталған жоқ. Соңғы 3 жылда қамауға алынған 36 адам ақталды. Ауыр және ерекше ауыр қылмыстар үшін ақталғандардың жалпы саны 8 есеге өсті.

Соттар тергеуге қатысты шағымдарды көп жағдайда оң қабылдап жатыр. Сонымен бірге, соңғы 3 жылда Прокуратураның 23 қызметкері, Сыбайлас жемқорлыққа қарсы қызметтің 10-ы және басқа құқық қорғау органдарының 930-дан астамы сыбайлас жемқорлық үшін сотталды.

Десе де, жүйенің толық қалпына келуі уақытты қажет етеді. Судьялар үшін сыбайлас жемқорлық құқық бұзушылықтар үшін жазаны қатаңдатқан заңға жақында енгізілген түзетулер бұлтартпау ретінде қызмет етпек. Бұған бүкіл қоғамның оң өзгерістерге енуі да кіреді.

Былтырғы жылдан бастап 80-нен астам судья заңсыз әрекеттері немесе әділетсіз шешімдер қабылдағаны үшін қызметінен босату немесе лауазымынан төмендету жазалары қолданылып жатыр. Бұл бұрынғыдан 4 есе жоғар көрсеткіш.

Судьяны сот әдебі кодексін бұзғаны үшін босату процедурасы өте ұзақ жүреді. Бұл сот әдебі жөніндегі комиссияның, Судьялар одағының орталық кеңесінің, Жоғарғы Сот Кеңесі жанындағы сот жюриінің және президенттің ұсынысы бойынша кеңес қабылдаған кеңестің қорытындыларын дәйекті түрде алу қажеттілігімен байланысты.

Айта кетерлігі, сыбайлас жемқорлыққа қарсы краудсорсинг платформасы құрылды. Мобильді қосымша соттарда сыбайлас жемқорлыққа тап болған немесе судьяның сот әдебі кодексін бұзғанын көрген кез-келген адамға Жоғарғы Соттың ішкі қауіпсіздігі қызметіне жедел хабарлама жіберуге мүмкіндік береді. Digital Analytics IT өнімін әзірлеу аяқталуға жақын, Жоғарғы Сот өкілдері ол адамдарға сот тәжірибесіне оңай қол жетімділік пен олардың соттағы мүмкіндіктерін бағалауға мүмкіндік береді, сыбайлас жемқорлық тәуекелдерін айтарлықтай төмендетеді деген сенімде.

Жоғарғы Сот сонымен қатар істерді елдің барлық соттары арасында автоматты түрде бөлетін экстерриториялық юрисдикцияны енгізуді ұсынады. Мысалы, бұл Петропавлдағы немесе Оралдағы судьяларға шымкенттік талапкер арасындағы онлайн-дауды қарауға және сыбайлас жемқорлық тәуекелдерінің мүмкіндіктерін жоюға мүмкіндік береді. Инновациялар алдағы уақытта заң жобалары түрінде Мәжіліске енгізілетін болады.

Әр түрлі құқықтық жүйелерде сот иммунитеті тұжырымдамасына сәл өзгеше көзқарастар болуы мүмкін, бірақ бұл тұжырымдаманың негізі бірдей. Судья сот функциясын орындау кезінде судьяның жұмысына байланысты азаматтық талаптардан немесе қылмыстық қудалаудан айтарлықтай қорғалуы керек. Демек, бұл сот иммунитеті заңдылық ретінде танылуы керектігін көрсетеді.

Тегтер:

ҰҚСАС ЖАҢАЛЫҚТАР

Сайт әкімшілігі 24.09.2021, 19:47
Байбек: Nur Otan-ның сайлауалды уәделері өңірлерде 14%-ке іске асырылды
Қуаныш ӘБІЛДАҚЫЗЫ 24.09.2021, 13:06
Баланың мұңын кім тыңдайды?
Жарлы БАЙҒАНИН 24.09.2021, 10:08
Солтүстік қазақылана бастады
Әдина ЕРҚАРАЕВА 23.09.2021, 17:30
Құл ететін құмар ойындар
Айтбала СҮЛЕЙМЕНҚЫЗЫ 22.09.2021, 15:40
Абай жаққан бір сәуле сөнбеу үшін...
Қуаныш ӘБІЛДАҚЫЗЫ 22.09.2021, 14:20
Аралас мектептер азаюдың орнына артып кетті. Неге?

Аңдатпа


  • Ұлт құндылығының ұлағаты
    14.09.2021, 12:30
  • «Жас Алаштың» 100 жылдығы Жамбылда жалғасты
    03.08.2021, 11:01
  • «Жас Алаш» газетінің мерейтойына орай бильярдтан турнир өтті
    30.07.2021, 12:31
  • "Жас Алаштың" 100 жылдығына орай Таразда бильярдтан турнир өтуде
    29.07.2021, 12:29
  • "Жас Алаштың" 100 жылдығына орай ұйымдастырылған бильярд турнирі тартысты өтті
    14.03.2021, 11:39