Сот жүйесіне жасанды интеллектінің көмегі бола ма?

Еркежан Арын

07.05.2021, 09:02

1463

 Сот жүйесіндегі реформаларды драйвер секілді күшейте алатын бірнеше ұсыныстар легі қарастырылған. Солардың бірі мүлдем жаңа бағыт – соттардың жұмысына жасанды интеллект элементтерін енгізу туралы болып отыр. Яғни қазір судьяның ақылды көмекшісінің прототипін құру бойынша жұмыс жүргізілуде.  Бұл ақпараттық технология бағдарламасы 400 мыңға жуық іс пен материалдар бойынша сот актілерінің жобаларын қалыптастыруға мүмкіндік береді.  Судья, әрине, тексереді, қол қояды және өзі де тікелей жауап береді.  Бұл жерде барлық жағдайлар мен материалдар туралы айтылып тұрған жоқ. Заңмен қатаң түрде анықталатын шешім қабылданатын жағдайларға араласады. Бұл, мысалы, алимент, сот шешімдері, кейбір санкциялар және т.б.  Жобаның апробациясы осы жылдың соңына жоспарланған.

 Ендігі бір жаңалық – «Сандық сот сараптамасы».  Бұл сонымен қатар 2016 жылдан 2019 жылға дейін азаматтық даулар бойынша 2 миллионға жуық сот актілері жүктелген IT өнім болады.  Оған қоса, талаптардың 120 мың түрі енгізіледі.  Бұл массив машинада оқылатын мәтінге аударылды. Жоғарғы сот аппаратының жетекшісі Ербол Умралиев:«Біз оған қанша акт жүктесек, соғұрлым ол ақылды болады.  Жүйе өзін жасанды интеллект элементтері арқылы үйретеді. Функционалдылық жағдай мен мағынасына ұқсас жағдайларды іздеу, мәтіндегі интеллектуалды іздеу, «аномалды» сот актілерін анықтау, барлық инстанциялардағы шешімдердің «өмірлік циклі» сияқты модульдерді қамтиды», – деп түсіндірді.

 Мұндай ІТ инновациясының маңызды құрамдас бөлігі – істің нәтижесін болжау.  Ербол Умралиевтің сөзіне қарағанда, көпшілік адам үшін сол маңызды.  Себебі талап қоюдан бұрын да, IТ өнімі кез келген адамға оның сотта қандай мүмкіндігі бар екенін көрсетеді. Мысалы, жеңіске жету мүмкіндігі – 5 немесе 95 пайыз.

 – Көпшілігі сотқа жүгінудің қажеті жоқ па деп ойланады.  Біреу соттан тыс ымыраға келу туралы шешім қабылдайды, – деп түйіндейді Ербол Умралиев.  – Адвокаттар сотқа жүгінуге жиі кеңес береді, өйткені адам сотқа жүгінген сайын және инстанциялар көп болған сайын олардың табысы соғұрлым көп болады. 

Демек, осы модуль арқылы клиент өзінің мүмкіндігін бағалап, сотқа жүгіну-жүгінбеу туралы шешім қабылдай алады.  Бірақ бұл әділеттілікке қол жеткізуді шектеу емес екенін де түсінген жөн.  Өнім құпия ақпараттың қауіпсіздігін қамтамасыз ете отырып, бәсекелестік ортада болады.  Адамның өзі қандай әзірлеушінің болжамына көбірек сенім арту керектігін өзі таңдайды.

 Сарапшылардың айтуынша, бұл бағдарлама судьяларға арналған.  Кейде тіпті олардың болған барлық сот актілерін қайта қарауға уақыт жетіспейді, тіпті көрші кеңседегі әріптестері ұқсас жағдайларда қандай шешімдер қабылданғанын білмеуі де мүмкін.  Жүздеген, мыңдаған істер мен материалдар бар. Сондықтан ұқсас жағдайларда әртүрлі сот шешімдері кездеседі.

 Осы IT өнімінде судьялар ұқсас істер бойынша шешімдерді де көреді.  Сот тәжірибесі теңестірілетін болады.  Өнім биыл да сынақтан өтіп жатыр.  Оған бюджеттен бірде-бір теңге жұмсалмай, «Атамекен» ұлттық палатасының және оның серіктестерінің қолдауымен әзірленіп, жүзеге асырылады.

 Жоғарғы соттағы тағы бір маңызды жаңалық – экстерриториялық соттардың енгізілуі болып саналады.  Ербол Умралиевтің айтуынша, қазір талап арыз жауапкер тұратын аудан сотына түсіп жатыр.

 – Біреу көршісінің үстінен сот ісін қозғады делік. Ал ол, мысалы, әкімдікте жұмыс істейді. Егер талапкер сотта жеңіліп қалса, ол әрдайым көршісі мекенжай ресурсын байланыстырды деп санайды.  Бұл стереотиптен қалай арылуға болады? Біздің IT қызметі – AРД-тың көмегімен. Ол судьяларға автоматты түрде жаңа істерді тағайындайды.  Бұл сыбайлас жемқорлыққа қарсы құрал, бірақ ол тек бір сот шеңберінде жұмыс істейді.  Біз AРД талапты кездейсоқ түрде бір сот шеңберінде емес, елдің барлық соттары арасында бөлуді ұсынамыз, әрине, соттың және судьялардың мамандануын ескере отырып.  Талапкер Шымкенттен болды делік, ал талап Петропавлда немесе Оралда қаралады.  Судьяны біржақты деп айтуға негіз болмайды.  Техникалық тұрғыдан оны шешуге болады, тек заңға түзетулер енгізу қажет.

 Тағы бір ұсыныс – істерді үлгілі қарау.  Көбіне заңдар мен ережелердің нормалары оларды бір мағыналы түсіну мүмкін болмайтындай етіп жазылады.  Судьялар басқа адвокаттар сияқты олардың әрқайсысын өзінше түсінеді. Бірақ заңнаманың кемшіліктеріне сілтеме жасап, шешім қабылдамай қоймайды ғой.  Нәтижесінде тәжірибеге қайшы келеді.

   Тағы бір жаңалық – сотқа дейінгі хаттама.  Сонымен қатар әлемдік тәжірибеден алынған. Дәл осы институттың арқасында дамыған елдерде көптеген даулар сотқа жетпей шешіліп жатыр.

 Мұнда міндетті болатын істер санаттарының тізімі болады. Тізім жасалып жатыр. Онда тараптардың немесе олардың адвокаттарының сотқа дейін істеуге тиісті әрекеттері нақты жазылған. Бұл соттағы сәттілік, татуласу мүмкіндігін ұзақ сот процедураларынсыз есептеуге және уақытты, адамдар мен соттардың ресурстарын үнемдеуге мүмкіндік береді.

Тегтер: сот шешім үй қамақ министр экс-министр

ҰҚСАС ЖАҢАЛЫҚТАР

Сайт әкімшілігі 10:29
ҰБТ-ны алып тастау қажет — Талғат Нәрікбаев
Сайт әкімшілігі 10:20
«Атамекен» рейтингі университеттің потенциалын анықтамайды – Олжас Ордабаев
Еламан СЕРІК 11.06.2021, 12:07
Мектептерде парақор директорлар әлі отыр
Сайт әкімшілігі 11.06.2021, 10:49
«Жастар-Отанға!» 5 бағытты қамтиды
Еркежан АРЫН 11.06.2021, 10:23
Қазақстан БҰҰ-ның экологиялық бастамасын қолдайды
Мұрат ӨТЕБАЙҰЛЫ 11.06.2021, 09:02
Егемендік халыққа не берді?

Аңдатпа


  • Кім кінәлі?: Жауап берсін!
    11.06.2021, 11:11
  • Ресей деградацияға ұшырауда
    10.06.2021, 10:33
  • Түнгі жол (Әңгіме)
    08.06.2021, 12:00
  • Жеңсең, жүз атаң табылар еді...
    08.06.2021, 10:30
  • Қазақ тілінде оқымаған бала ұлттың ұлы бола ала ма?
    03.06.2021, 09:02