«Ақын-жазушылар кімге керек?» Мақтау мен даттау арасындағы қаламгер жолы

Мысалы, бір тарап қаламгерлерге ерекше жағдай жасау, грант бөліп, үй беру, мемлекеттің жазушылардың кітабын шығарып беруі әсте дұрыс емес, қисынсыз екенін айтып, мұндай көзқарасты Кеңес дәуірінен қалған сарқыншаққа балайды. Енді бір тарап осы пікірді мәнсұқтайды. Өткен жылдың соңында бұл мәселе тағы бір мәрте әлеуметтік желілерде қызу талқыға түсті. Мұндай пікірлер бір сәтте қоғамды қақ жарып, әдебиетке, шығармашылық иесіне, жалпы руханиятқа деген көзқарастың қаншалықты өзгергенін айқындап берген сияқты. Бүгін біз осы тақырып аясында жазушылармен дөңгелек үстел ұйымдастырдық. «Жас Алаш» қойған сауалдарға жазушылар Қанағат Әбілқайыр, Ерболат Әбікен және Есбол Нұрахмет қатысты.

– Былтыр жыл соңында ақын-жазушыларды мемлекеттің қолдау мәселесі қызу талқыланды. Мұндай пікірталастың тууы қаншалықты дұрыс? Жалпы «ақын-жазушылар кімге керек?» деген сұрақтың қойылуының өзі қаншалықты орынды?

Қ.Әбілқайыр: Салыстырмалы түрде мен екі жүйенің ұстанған бағытына, идеологиясына қал-қадірімше тоқталып көрейін: біріншісі – советтік кезең. Ақын-жазушыны ашық түрде идеология құралы етті. Ол уақытта барлық сала идеологияға қызмет етті ғой негізі. Соның ішінде кино өндірісі, әдебиет саласы күн көсемді, социализмді, бақытқа толы коммунизмді, ұлттар достығын туындыға арқау етпесе, кітаптарының алғашқы беттерінде осы тақырыптар мен мұндалап тұрмаса жарыққа шыға алмайтын. Ең бастысы, сол еңбектеріне лайық үйлерін алып, көлік мініп, курорттарда демалып, ел аралап жүрді. Дегенмен аталған талаптарды алдыға сала отырып, ұлт мүддесін, тарихын, бары мен жоғын оқырманға түрлі әдіспен ұсына білген қаламгерлер қаншама. Сол заманда бұл үлкен ерлік еді. І.Есенберлиннің «Көшпенділері», М.Мағауиннің «Аласапыраны», Ж.Молдағалиевтің «Мен қазақпыны», Т.Әбдіктің астармен жазылған «Тозақ оттары жымыңдайдысы», С.Елубайдың «Ақбоз үйі», дәл қазір есіме түскенін ғана айтып отырмын, ұлтқа берері мол осындай құнды дүниелер қылышынан қаны тамып тұрған қызыл империя тұсында жарияланды. Ең бастысы, сондай шығармалар елу мың, жүз мың дана болып басылып, тарап жататын. Берілетін қаламақы да қомақты. Қазіргідей интернет жоқ заман ғой, елдің бәрі кітап оқиды. Қысқасы, ақын-жазушыдан бақытты, ақын-жазушыдан қадірлі, ерке ешкім жоқ еді. Күндердің күні дүние астан-кестен болды. Кітап жайына қалып, күн көрудің өзі қиынға айналды. Бұл – тәуелсіздік алғаннан кейінгі капитализмге беттеген кезең. Міне, осы тұста әдебиетке ашқұрсақ өлермендер келді. Олар жағдайға қараған жоқ, қаламақы талап ететін және оны бере қоятын да еш мүмкіндік жоқ еді. Осылай екі мыңыншы жылдардың басына дейін жанкештілер ешкімге міндет қылмай, әр өңірде жазып жатты, газет-журналдарға, жинақтарға сирек те болса жарияланып тұрды. Қаламы мен қағазына адал болды. Уақыт өте келе жағдай бір арнаға түсіп, билік әдебиетке қайта бет бұрып, мемлекеттік тапсырыспен екі мың данадан болса да кітаптар жарияланып, аз да болса қаламақы төлене бастағанда өзіңіз айтқандай, көпшіліктің пікірі екіге жарылды. Бірі: «Оларға жасалған жағдай өзге саладағыларға неге жасалмайды?» десе, екіншілері: «Ақын-жазушылық мамандық емес, Құдайдың берген сыйы. Сондықтан ол бағалануы қажет» деді. «Сіздікі де жөн, сіздікі де жөн» демекші, мен екеуіне де аздап қосылам.

Біріншіден, қаламгерге жасалып жатқан жағдай (әрине, Бәленшеге сұмдық жағдай жасалыпты дегенді естімедім) басқаларға да жасалып жатыр. Тек, ол салалар көбіне өз қазанында ғана қайнап жатқандықтан, көпшілік біле бермейді. Ал ақын-жазушы көзге шыққан сүйелге ұқсап, елде дүрбелең туса да, дүбірлі той болса да байқалып қала береді. «Дүрбелеңде дыбысың шықпады» деп бір сөксе, «Осылар-ақ дүбірлі тойдан қалмайды екен» деп, сүтке тиген мысықтай етіп екі сөгеді. Екіншіден, ақындық пен жазушылық кәсіп емес екені рас қой. Екінің бірінің қолынан келсе, қалам ұстағанның бәрі байып кетсе, онда сөз басқа. Кейінгі кезде қаламгерлерді қыжырту тіпті үдеп кетті. Олар кімнің ала жібін аттап, олар кімнің несібесіне ортақтасты? Ұқпадым. «Біздің салықтан олардың кітабы шығуына қарсымыз» деп дөңайбат көрсететіндер көбейді. Елді отыз жыл тонағандардан, жемқорлардан есемізді толық алып болып, енді ақын-жазушыны тәртіпке салмақпыз. Негізі, қаламгерлер бірнеше топқа бөлінеді. Қосымша кәсібі бар, жазуға, жариялауға мүмкіндігі молдар; бір мамандықтың құлағын ұстап отырып, босай қалса қаламға жармасатындар; тұрмысының нашарлығынан талай дүниесін жаза алмай жүргендер.

Ал асып-тасып кеткен, тек жазумен отырған қаламгер сирек. Сосын, сын айтатындардың көбі шетелмен салыстырады. Оларда бұл ертеде қалыптасып қойған. Оларда әдеби агент деген бар. Біздегі әншілердің жанында концертін ұйымдастырып, шара өткізетін қалалармен, ғимарат иелерімен келісімге келіп, жарнамасын жасап ақ тер, көк тер болып жүгіріп жүретін продюсерлер сияқты. Яғни, қаламгер жазуымен ғана айналысады, басқасына басын ауыртпайды. Оны жариялау, жарнамалау, тарату, қаламақысын келісу әдеби агенттің мойнында. Ал бізде осы қара шаруаның бәрін қаламгердің өзі атқарады. Сондықтан олардың нәпақасын көп көріп, жағасынан алу тым артық. «Ақын-жазушы керек пе?» деген сұрақтың өзі абсурд! Өйткені әдебиет пен өнер өлген күні сіз де өзіңізді жоғалтасыз!

Е.Әбікен: Мұндай пікірталас бүгін не кеше туған жоқ. Әр кезеңде дүркін-дүркін айтылып, жазылып, қайталанып жүрген тақырыптардың бірі емес пе? Біз студент боп жүрген кезде, шамамен екі мыңыншы жылдардың ортасында кей басылымдарда осы тақырыптың айналасында даулы мақалалар, дөңгелек үстелдер жарияланып жататын. Ақындар мен жазушыларды мемлекет неге өбектей береді, қоғамға пайдасы бар ма деген сұрақтың айналасында әрқилы пікірлер айтылатын. Ең қызығы, біз де жас, бозбала едік. Сол мақалаларда айтылған пікірлерге әбден иландық. Мұндай тақырыптың көтерілуі дұрыс екен деген ойға келдік. Кейін бұл тақырып беріге дейін бықсып кеп, тіпті үдеп кетті. Мағауиннің «Қазақсыз Қазақстан», «Ұлтсыздану ұраны» сынды мақалаларында мұндай мәселенің шығу себебін ашып айтты. Руханиятқа қарсы теріс пиғылды күштердің әбден күшейіп кетуі туралы тарқатып айтып берді. «Ақын-жазушылар кімге керек?» сынды пікірлерді әдетте қоғамдастық максимализммен, қандай да бір ұғымдарға көзсіз сеніп, соңынан еріп кеткенде, ұраншылдыққа салып айтатын. Бір құндылықтардың соңынан көзсіз еріп кеткен әлде таяз ойланатын адамдардың эмоцияға беріліп айтатыны бар. Бәлкім, кейбіреулер қаламгерлерді қамшылау мақсатында айтатын шығар. Әйтеуір, қалай десек те, руханият пен әдебиеттің түп мақсатын түсінбейтін адамның пікірі сияқты. Әдебиет дегенің егістік емес қой. Көктемде жоңышқа әлде сәбіз егіп, күзде жеміс алу дегенің әдебиетке тән құбылыс емес. Уақытты, керек десең бірнеше ғасырларды талап ететін ұзақ мерзімді процесс. Осыдан бірнеше жыл әлде ғасыр бұрын жазылған шығармаларды әлі оқып жүрміз. Оны жазған қаламгердің сүйегі әлдеқашан қурап қалған. Сондықтан мұндай сыңаржақ пікірлерді ел айта береді, бәлкім, бүгінгі қоғам я заман осы сұрақтың тууына әкеп тіреп тұрған шығар. Дегенмен күллі билік тек әдебиетпен айналысып отыр, қаламгер атаулының бәрін мемлекет асырап жүр деген пікірдің қисынсыз екені рас.

Е.Нұрахмет: Бұндай пікірталастың тууы заңды деп есептеймін. Олай туындайтын себебі, бұған дейін қаншама жылдардан бері ақын-жазушылар туралы жағымсыз әңгімелер көптеп айтылып келе жатыр. Сол біржақты пікірге қарсы ақын-жазушылар да өз пікірін айтып, дауласты ғой.

Совет уақытында ақын-жазушылар қатты дәріптелді де, олардың өмірі бөлек, ақыл-парасаты зор, жоғары саналы адам секілді қоғамға сіңірілді. Енді ашық заманда, ақын-жазушының да басқа адамдар секілді қарапайым пенде екені көрінді. Сосын жалған үгітке сеніп қалғандар өздерінің сенгіштігінен көрмей, мәселені ақын-жазушыдан іздеп кеткендей көрінеді өзіме. Екінші жағынан, тым қатты құрметтеліп кеткен осы мамандықтың десокрализациясы жүріп жатыр. Десокрализация өзінің соңғы нүктесіне жеткен кезден бастап, жазушыға «сен неге алаңға шықпайсың? Неге билікті сынамайсың?» деген сұрақ емес, «анау шығармаңыздағы кейіпкер неге олай? Мынаны неге бұлай жаздыңыз?» деген сұрақтар қойыла бастайды. Яғни, кітап оқыла бастайды. Ақын-жазушының мойнындағы әлеуметтік, саяси, қоғамдық жүктің бәрі сыпырылып түсіп, тек жазу деген жүк қалады. Ал қазір, шындығында, «ақын-жазушының ешкімге керегі жоқ» кезеңде өмір сүріп жатырмыз ғой. Шамданатын нәрсе емес, ақиқат.

– Жалпы қаламгерлер мемлекетке масыл болып отыр деген пікірге келісесіздер ме? Әлеуметтік желідегі бір тарап ақын-жазушылар «эгоист», «сұраншақ» дегенді айтады. Егер рас болса, әдебиеттің айналасында өршіп тұрған мұндай мінездің түпкі себебі неде? Өзіңіз, замандастарыңыздың жағдайы қалай?

Қ.Әбілқайыр: Советтік кезеңде қаламгерлер қолдан жем жеп үйренді. Яғни, оларды мемлекет асырады. Әрине, бәрін емес. Ол кезде бунтарларды бірден тезге салуға тырысатын. Оған көнбегендерін қоғамнан шеттететін, асы мол қасықтан қағатын. Сондықтан басым бөлігі «ақырын жүріп, анық басуға» тырысатын. Масылмын деген ой үш ұйықтаса түстеріне кірмейтін. Қазір де сол күнді аңсайтындар аз емес. Алдыңғы толқынды айтпағанда, кейінгілердің өзі әлденеден дәметіп, Ақорда жаққа қарайлай жүретіні бар. Дегенмен оны масылдық деп айтпас едім. Қолынан жазудан басқа ештеңе келмейтіндер еңбегінің өтелгенін қалайды емес пе? Жақсы дүние туып, ол лайықты бағаланып жатса, мемлекет тиісті қаламақысын төлесе, тиісті жағдайын жасаса, ол масылдық па? Ал, өзіме келсем, билікке қол жайып көрмеппін, ондай ойым да жоқ. Төрт кітабым мемлекеттік тапсырыспен шықты. Өзім ұсынған жоқпын, сұраныс өздерінен түсті. Тағы бір кітабымды «Фолиант» баспасы арнайы сұратып алып, шығарып берді. Бір кітабым досымның қолдауымен жарық көрді. Яғни, «Жағдай жасаңыздаршы», «Кітабымды шығарып беріңіздерші» деп, ешкімнің алдына барған емеспін.

Замандастарымның жағдайын көп біле бермеймін. Өйткені маған қаламгерлерден гөрі басқа сала мамандарымен араласқан көбірек ұнайды.

Е.Әбікен: Бәлкім, жұмсақ креслода отырып, әдебиетті малданып, қызығын көріп жүрген, атақ пен медаль алып жүрген замандастарымыз бар шығар. Онысын білмеймін. Дегенмен өзім кәсіп істеп, елді жұмыспен қамтып жүрген қатардағы адаммын. Мемлекетке миллиондап салық төлеймін, бірде-бір рет қаламгермін деп кеуде керіп, мемлекетке алақанымды жайған жоқпын. Біз секілді жеке кәсіппен айналысып, базарда зат сатып жүрген ақын-жазушылардың қатары көп. Сонда да әдебиеттен алыстап кеткен жоқ. Жеке кәсіптің қайғысы өз алдына бөлек әңгіме. Мемлекеттен келетін қысымды айтпағанда, қызметкерлердің қас-қабағына қарап, жағдайын түсіну бар, өтпей тұрған тауардың уайымы бар. Жалпы кәсіп бастаудың өзі оңай шаруа емес. Сондықтан көпке топырақ шашуға болмайды. Байқаудан жүлде не мемлекеттен атақ алған емеспін. Нарық ешкімді аяп жатқан жоқ, бәрімізді тентіретіп жіберді. Осы қысымға шыдамай, өмірден өтіп кеткен адамдар да бар. Қаламгерлердің бәрі бірдей шалқып жүр деуге келмес. Мәселен, Ғалымбек Елубай ұлы жазушы болар ма еді. Дегенмен қара жұмыс істеп, жүк көтеріп жүріп, қырық жасында өмірден өтіп кетті. Осындайды естіп-көріп, біліп отыра, қаламгерлер мемлекетке масыл деп айтуға қалай ауыз барады? Мені, не мен сияқты әбден аузы күйген біреуді көрмей, Астанада жұмсақ креслода отырғандарға қарап айтыла салған сандырақ деп ойлаймын.

Біздің қоғамда әділет әбден өлген, әділетсіздікке етіміз үйреніп кеткен. Егер жазуды қойып, жоғалып кетсең, сені іздейтін ешкім болмайды. Атыраудың базарында дамбал сатып жүрген Бақытгүл Сәрмекова, біраз уақыт кәсіппен айналысқан Арман Әлменбет те бұл сөзімді қостар. Талантты қолдау керек деген мақсаттан, ақ, адал көңілден адасып қалдық. Ешкім‑ешкімге жаны ашымайды, жүрегі ауырмайды. Әркім өз мүддесі үшін күреседі, керек десең жағымпаздыққа дейін барады. Қаламгерді жазудан алыстататын да осы мінез. Кім билікке жағымды сөз айтады, соның мәртебесі көтеріледі, атағы аспандайды. Ал шын таланттар шеткері қалып кете береді. Осындай әділетсіздік зиялы қауымның құнын түсіріп жіберген сияқты. Мұндай пікірлер әзір толастамайтын сияқты, қазір айтылып жатыр, кейін де айтыла бермек. Себебі советтік кезеңнің сарқыншағы боп қалған жағымпаздық, әділетсіздік, бюрократия сынды жағымсыз мінездер өлмей, мұндай алауыздықтар жалғасын таба бермек.

Е.Нұрахмет: Советтік жүйеге үйреніп қалған алдыңғы ақсақалдар біршама масыл болғандай көрінеді өзіме. Мемлекеттен үй алды, жылына бәленбай кітабын қайта-қайта бастырып, қаламақы алып отырды. Кейбіріне мемлекет өзі берді, бергісі келген соң. Ол кісілерде басқалай өмір сүрудің, нарыққа ілесудің тәсілі де болмады, жолын білмеді деуге де болар. Бірақ соның бәрі емес, ішіндегі пысық, кісімен тіл табыса алатын, билікте адамы бар деген секілділері ғана масыл болды. Болмаса талай таланттың қаңғып кеткенін де көрдік қой. Негізі, капиталистік қоғам дегенді атымен көрмеген, жекелей жүріп мал табуды білмейтін, кітап саудасы мүлде қалыптаспаған елде, қолынан жазудан басқа ештеңе келмейтін адам қалай өмір сүреді? Дәл сондай шын таланттарға қамқорлық керек еді. Көп адамның өмірі нарыққа ілесемін, бала-шағамды бағамын деп журналистік жұмыс, иә, тапсырыс жазумен өтіп кетті де, энергиясын құртып алды. Жағдайы жақсарғанмен, олар енді шедевр жаза алмайды. Әне сондай адамдарға қамқорлық керек еді.

Ал, өз жайыма келетін болсам, мемлекеттен өтініп бір тиын сұраған жоқпын, тіпті жұрт айтып жүрген мемлекеттік тапсырыспен бір кітабым да шыққан жоқ. Соңғы екі жылда үш роман жаздым, бір мотивациялық кітап жаздым, бір жинақты қазақшаға аудардым. Солардың қаламақысымен өмір сүріп жатырмын. Ана үш роман әлі басылып шыққан жоқ, соның бірі, «2026» деген фантастикалық роман арқылы қомақты ақшасы бар екі сыйлық алдым. Үшеудің біреуі, бәрі дұрыс боп жатса, алдағы уақытта жарық көреді, сатылымға шығады, қалған екі романға маған тәуір қаламақы төлейтін баспа іздестіріп жатырмын. Болмаса өзім шығарып сатуға тырысып көремін. Денім сау болса, осы еңбегім мені асырайды деп сенемін, үйді де алармын, бала-шағамды да сонымен жеткізермін деп ойлаймын. Жазушының жұмысы – жазу, басқасының бәрі екінші пландағы дүние.

Біріншіден, мына қоғамда эгоист емес адам қалды ма? Ақын-жазушы да осы қоғамның туындысы. Ендеше, басқаша болуға мүмкіндік аз. Ақын-жазушының бәрі данышпан болса, мүмкін басқаша болар еді. Бірақ ақындық, жазушылық деген де, әнші-күйші, ғалым, мұғалім, инженер деген секілді мамандық, иә, өнер түрі. Оның керемет таланттылары, аса мықты, данышпандары да бар, көптің қатарында қара толтырып жүрген халтурщиктері де бар. Және қай салада болмасын, үздіктердің қатары санаулы ғана болады. Жазушылар одағының мың мүшесі түгел данышпан десеңіз күлкілі емес пе?

Жалпы, мен, «Пәленше Түгеншеев жағымпаз, Пәленше Түгеншеев сұрамшақ, масыл» деп адам атымен атағанды жөн көремін. Жалпылай бір профессияны, иә бір руды, бір ұлтты бір шыбықпен айдап, осылай сөйлегенді жек көремін.

– Әдетте қоғамдық-саяси мәселелерге үнемі үн қатып, белсенді араласатын, қай жағдайда азаматтық пікірін айтатын қаламгерлер аз, тіпті жоқ деп жатады. Бұл пікірге келісер ме едіңіз? Бұл автордың шығармашылық еркіндігіне тұсау болмай ма? Жазушыдан үнемі әділдік пен шындықты айтуды талап ету қаншалықты дұрыс?

Қ.Әбілқайыр: Бұл қаламгердің ішкі ұстанымына, мінезіне, күш-қуатына, тіпті араласатын ортасына да байланысты. Мәселен, Олжас Сүлейменов, Мұхтар Шаханов өзіңіз айтқан қоғамдық-саяси мәселелерге араласып, бел ортасында жүргенді қаласа, Тынымбай Нұрмағамбетов, Тұрсынжан Шапай өзімен-өзі оңаша қалғанды жөн санайды (Қаламгерлерді мысал үшін алып отырмын, тізімге әркім өзінің ойындағы өзгелерді қосуға болады). Соған бола кейінгі екі қаламгерді елдегі түрлі оқиға алаңдатпайды деген ой тумауы тиіс. Күндердің күнінде сол оқиға туралы олардың тарихта қалар ұлы шығармасы дүниеге келмесіне кім кепіл. Ары өткенге де, бері өткенге де ілесе шауып, сол сәтте көпшілікке жақсы атанып, ертең не қоғамда, не әдебиетте ізі қалмағаннан сақтасын! Яғни, ақын-жазушы барлық жерде жүруге міндетті емес. Мәселен, алаңға өз еркімен барлық құрылысшы, жүргізуші, дәрігер, мұғалім бармайды ғой. Оларды «Неге бармадың?» деп қыспаққа алып жатқан да ешкім жоқ. Сол сияқты, қаламгерлерге де мұндай талап қою артық. Ақыры олар өзгелермен тең тұруы қажет екен, талап та тең болуы керек емес пе? Одан да ертеңгі ұрпаққа себі тиетін бір жақсы дүние жазсын. Соның өзі үн қату, қоғамнан тыс қалмау, ұлттың дамуына үлес қосу.

Е.Әбікен: Әдебиетке алғаш аяқ басқан жылдары ақын-жазушы, жалпы қаламгерлердің саясатқа араласпай жүргеніне сонша налитын едім. Елдің бәрі жағымпаз, неге шындықты ашық айтпайды деп сонша шырылдап едім. Жаңаөзен оқиғасы тұсында Жазушылар одағының мінберінде ашығын айттым, тіпті көтеріліс кезінде қамалдым. Кейін бақсам, мұндай шырылдап, шыр-пыр боп жүргенің, сөзің, айқайың ештеңе шешпейді екен. Бір президентті ауыстырып, екіншісін қойсаң да мәселе шешілмек емес. Қазір саясатқа басымды да қатырмаймын, сенбеймін де. Ең әуелі білім беру, ұрпақ тәрбиелеу сынды мәселелерге бас қатырып, соны бірізге түсіргеніміз жөн. Жазушының бәрі күрескер болу керек деген ойдан арылғанымыз абзал. Қазір маған бәрінен бұрын уақыт қымбат. Кәсіппен айналысамын деп жүріп он бес жылымды өткізіп алдым. Қаламгердің миссиясы – жазу. Мейлінше жақсы жазу. Қайраткерлік пен қаламгерлік бір емес. Екеуі екі басқа жол, мүлде бөлек таңдау. Қайраткер болмау дегенің жағымпаздық емес екенін де ескерген жөн. Әйтпесе президентті, басқаны мақтап, әбден құнын жоғалтып алғандарды да көріп жүрміз.

Е.Нұрахмет: Әр адамның өз таңдаған жолы бар. Әртүрлі мінез бар, әртүрлі темперамент бар. Біреу күресе жүріп, айғай-сүрен салып жүріп, қауіп-қатерден, арпалысты тіршіліктен шабыт алып, содан кейін жақсы жазуы мүмкін. Біреу қоғамды жай ғана бақылап, таңдана, тамсана қарап, содан жақсы шығарма жазуы мүмкін. Кей адам көп сөйлейді, сөйлей жүріп қорытады, сосын жазады. Кейбірі үн шығармай, тек жаза бергенді ұнатады. Сондықтан ақын-жазушыны бір шыбықпен айдап, сен өйтпедің, сен бөйтпедің деу қате.

Бірақ әділдік пен шындықты айтуды барлық адамнан талап ету керек. Ақыннан да, профессордан да, мұғалімнен де, әншіден де, спортшыдан да, саясаткерден де талап етейік. Тек ақын-жазушы ғана шындыққа, ақиқатқа жауапты болмасын, бұл өте ауыр болады.

– Жалпы жазушыға берілетін үй, грантты әлде мемлекеттік тапсырыспен шығып жатқан кітаптарды әлеуметтік артықшылық деп қабылдаған жөн бе? Әлде бұл болашаққа салынып жатқан мәдени инвестиция ма?

Қ.Әбілқайыр: Соңғы бес, он жылда ақын-жазушыға үй беріліпті дегенді естімедім. Ал И.Тасмағамбетовтің тұсында Алматыда біраз қаламгерге, өзге облыс орталықтарында сол өңірден шыққан танымал тұлғаларға үй берілді дегенді естігем. Бұл әлеуметтік артықшылық емес. Бұл әдебиетке деген құрмет қой. Бізге дейін де әдебиет болған, бізден кейін де бола береді. Яғни, әдебиетсіз болашақ бұлыңғыр, надандық жайлаған, сезім өлген, қиял, арман өлген бір сұрықсыз әлем. Сондықтан әдебиетті өлтіріп алмау керек, «Жаза алмасам маған серт» дей алатын қаламгерлерге де құрмет көптік етпейді.

Е.Әбікен: Кімге қанша үй беріп, қаншасы грант алып жатқанынан хабарым жоқ. Бұл жүзден біреуге бұйыратын дүние ғой. Берілген марапат әділ, жазушы да соған лайық болса, оның несі жаман? Бір кездері жаппай жас жазушылардың кітабын мемлекет басып шығарды. Сан көбейсе, сапа да артады екен. Дегенмен бәрі әділдіктің шеңберінде болса игі. Әйтпесе бармақ басты, көз қысты дүниелерді де байқап қалып жүрміз.

Е.Нұрахмет: Негізі үйді журналистер де алады. Әсіресе ең көп алатын журналистер-ау деп ойлаймын. Кейбір жеке зауыттың жұмысшылары да алып жатады. Профессорлар, жоғары оқу орнының оқытушылары да алып жатады. Анда-санда бір үй тиіп қалған жазушылардың аты шығып кете береді әйтеу. Мейлі, бірақ өз басым үй беруді онша дұрыс нәрсе деп есептемеймін. Еңбегіне сай қаламақы берсе, үйді, басқаны өзі сатып алуы керек. Үй беру деген – қораға қамап бағумен бірдей нәрсе ғой.

Енді, мемлекеттік сатып алу туралы айтар болсам, қазір бұл жақсы, барынша әділ жүріп жатыр. Шын таланттардың кітабы өтіп жатқанын көріп жүрмін. Сондықтан оны тоқтатпау керек, бұл сол жастардың таза шығармашылықпен айналысуына жол ашады. Ал адам бір мамандықпен өмір бақи айналысса, одан міндетті түрде жақсы дүниелер тудырады. Мемлекеттік сатып алу таза еңбектің төлемі, ешқандай да әлеуметтік артықшылық емес. Мысалы, үш роман жазып, екі новелла жинағын шығарғаныма қарамастан, мен әлі күнге мемлекеттік сатып алуға бір кітап өткізген жоқпын, өйткені оны жазатын уақыт жоқ. Яғни, бұл деген сөз – адам уақытын, энергиясын жұмсап шығарма жазып отыр, оны бағалап сатып алатын, келесі шығарманы жазуға мүмкіндік беретіндей деңгейде сатып алатын көп оқырман жоқ. Кітап нарығы толық қалыптаспаған, сондықтан мемлекеттік сатып алу бұның орнын толтырып отыр. Енді бір бес-он жылда мемлекеттік сатып алуды реформалап, жылына бірнеше кітап деңгейіне дейін түсіріп, оқырманға бәрібір өтпейтін, бірақ мәдени, рухани мәні аса жоғары дүниелерді мемлекет сатып алатын етіп ықшамдау керек. Ол кезде көпшілік ақын-жазушы баспалардан алған қаламақысымен өмір сүре алатын күнге жетеді деп ойлаймын.

Дайындаған Ақгүлім ЕРБОЛҚЫЗЫ