«Пехлеви билікке келсін»: Иран көшесінде ереушілдер Хаменеидің кетуін талап етіп жатыр

Наразылық акциялары кезінде естіліп жатқан ұрандардың арасында «Диктаторға өлім!», «Хаменеи кетсін!», сондай-ақ кей өңірлерде Пехлеви әулетіне қатысты сөздердің айтылуы қоғамдағы саяси дағдарыстың белгісіндей қабылданып жатыр.

Аятолла режиміне ашық қарсылық

Иран Ислам Республикасының жоғарғы көшбасшысы Әли Хаменеи билікке келгеннен бері елде теократиялық басқару жүйесі орнықты. Соңғы жылдары бұл жүйе экономикалық дағдарыс, инфляция, валютаның құнсыздануы, санкциялар және азаматтық еркіндіктердің шектелуімен қабаттасып, халықтың ашық наразылығын туғызды.

Көшеге шыққан жұрттың негізгі талабы — қазіргі режимнің кетуі. «Диктаторға өлім» деген ұран Ирандағы әрбір ірі толқуда қайталанып келеді және ол жеке тұлғаға емес, тұтас жүйеге бағытталған саяси айыптау іспетті.

Пехлеви тақырыбы неге қайта шықты?

Наразылықтар аясында кейбір шерушілердің шах әулетінің ұрпағын еске алуы — ерекше назар аударатын жайт. Әсіресе эмиграцияда жүрген Реза Пехлеви есімі әлеуметтік желілер мен жекелеген митингілерде атала бастады. Бұл — 1979 жылғы ислам революциясынан кейін алғаш рет айқын байқалып отырған тенденциялардың бірі.

Алайда бұл ұрандарды бүкіл халықтың ортақ талабы деуге болмайды. Көпшілік үшін Пехлеви — нақты саяси бағдарлама емес, аятолла режиміне балама ретінде айтылатын символ. Яғни «бұрынғы жүйе жақсы еді» деген сағыныштан гөрі, «қазіргі жүйе қабылданбайды» деген ашық наразылық басым.

Иран қоғамы бүгінде біртұтас саяси платформа ұсына алған жоқ. Либералдар, зайырлы республика жақтастары, солшыл топтар, этникалық қозғалыстар және монархияны жақтайтын аз санды топтар — барлығы бір наразылық толқынында тоғысып отыр. Оларды біріктіретін жалғыз ортақ ұстаным — Ислам Республикасынан бас тарту.

Сол себепті Пехлеви туралы ұрандар болашақ биліктің нақты моделі ретінде емес, тарихи қарсы символ ретінде көбірек қолданылуда. Бұл революциялық процестерге тән құбылыс: халық алдымен ескі жүйені жоққа шығарады, ал жаңа жүйенің формасы кейін қалыптасады.

Тарихи бетбұрыс мүмкін бе?

Иранда болып жатқан оқиғалар әлі шешуші кезеңге жеткен жоқ. Пехлеви әулетінің қайта орала ма, әлде Иранды мүлде жаңа саяси жүйе күтіп тұр ма — бұл сұрақтың жауабы әзірге беймәлім. Бірақ бүгінгі Иран көшесінде естілген «Хаменеи кетсін» деген ұрандар елдің саяси тарихында жаңа парақ ашылуы мүмкін екенін аңғартады.