Сәкен Сыбанбай, журналист, жазушы: Билікке айтар сөздің халыққа айтылғанына қынжылдым

 Себебі сапасыз ұлтқа айналған. Принципі жоқ надан ұлт қалыптасты» деген пікірді айтуының астарына үңілдік. Ал бүгін «Жас Алаш» газеті осы жазбаға алғаш болып қарсы ой айтқан журналист, жазушы Сәкен Сыбанбайдың уәжін тыңдап көрді.

– Ақын Танагөз Толқынқызының ашына жазған жанайқайына алғашқылардың бірі болып пікір білдіруіңізге не себеп болды? Сіздің шымбайыңызға тиген не нәрсе? Көпшілік жұрт қолдап жатқан тұста үн қатуға не итермеледі? Әлде, жазғанының жалғаны көп пе?

– Алғашқылардың бірі болдым ба, ол жағынан хабарым жоқ, өйткені басқалардың пікірін оқымадым. Тек оз ойымды білдіргім келді. Танагөздің жазбасына қарсы пікір жазуға мені мына мәселе жетеледі.

Жалпы, баспасөз бетінде, әлеуметтік желіде өз көзқарасын білдірушілердің, мейлі журналист болсын, мейлі басқа саланың адамы болсын, қазақтың билігіне айтуға тиіс сынын қарапайым қазаққа бағыттай салатын әдеті әлі басылар емес. Бұрындары да осындай сөздер талай айтылған. Өз ойымша, сын деген нақты болуы керек. Тығырықтан шығудың жолдары, оған әсер етуге, ықпал жасауға ыңғайы бар адамдардың аты аталып жатса да артық болмас еді.

Жарайды, мемлекеттің жауапты тұлғаларын тікелей сынаудың реті табылмаған шығар. «Осыншама азып-тозып, болашағынан үміт үзілген, жаппай, ұры, сатқын, жағымпаз халық» болып кетуімізге не себеп болды деген әңгімеге тереңдеп бару керек пе еді? «Тоқаев, мынау не істегенің?!», «Қарин-ау, бұл не бүлдіргенің?!», «Бектенов, сенен күткеніміз осы ма еді?» деуге де екінің бірінің ыңғайы келе бермес. Бірақ оған былайғы жұрттың, қарапайым қазақтың кінәсі қанша? Неге біз қазақ мемлекеті, қазақ билігі жасауға тиісті, бірақ сол күйі жасалмаған жұмыстарға қарапайым қазақты жазғырып сөйлейміз? Рас, кемшіліксіз ел болмас. Иә, жаман адамдар болады. Жалтақ, арсыз билік болады. Соған өмір бойы ұмтылатын ұялмастар болады. Бірақ тұтас халық жаман болмайды ғой.

Танагөз осы жағын ескермей, эмоциямен айтып салды ғой деп ойлаймын. Сондықтан да соған орай өз ойымды жаздым.

– Ақын «Қазақ тәуелсіздігін сақтап қала алмайды. Халықтың сапасы төмендеп, принципі жоқ надан ұлт қалыптасқан» деген ауыр пікірді кесіп айтты. Бұл қоғамдағы кемшіліктерге күйінген жанның жанайқайы ма, әлде тұтас ұлтты қаралау ма? Мұны қалай қабылдадыңыз?

– Өте ауыр қабылдадым. Ұлт – жеке адамдардан, әрқилы тұлғалардан тұрады, қалыптасады, тұтастанады. Қазақ, әрине, ешкімнен артық халық емес. Бірақ жер бетіндегі елдің ең сорлысы да емес қой. Бәрін бір қалыпқа құйып, айта салуға, шешім шығара салуға, үкім айта салуға, «жаназасын шығара салуға» болмайды. Ел болған соң, оның ері мен езі де, телісі мен тентегі, батыры мен байғұсы да, білімдісі мен наданы да қатар жүре беруі мүмкін емес пе? Тұтас ұлтқа тіл тигізудің жөні жоқ деп ойлаймын.

– «Ақын – қоғамның барометрі» дейміз. Көптің ішінде айтылмай жүрген шындықты батыл айтып, қоғамның бітеу жарасын ашқаны үшін ақынды айыптау қаншалықты дұрыс? Әлде бүгінгі қоғам ащы шындықты қабылдауға дайын емес пе? Бұл жағдайда кім жалтақ?

– Қоғам неге шындықты естуге дайын емес? Дайын. Оқырмандардың басым көпшілігі Танагөздің пікірін қолдады ма, демек, дайын деген сөз. Мен Танагөз шындықты айтпады дегем жоқ. Бірақ шындықты айтудың да жөні бар. Сын нақтырақ айтылса дедім. Жалпылама «қазақ сондай, қазақ ондай, құрыдық, тындық, біттік» дей беру – менің ойымша, сын емес. Бұл – өз ұлтыңнан түңіліп, жерініп, жер-жебіріне жете ұрсу әншейін. Өйткені адрессіз айтылған сын – өте өтімді болады. Оның үстіне өзін-өзі жер қылғанға құмар жұртың барда.

– Бұл жазба неге қоғамда соншалық резонанс тудырды деп ойлайсыз? Шынында да, ақын айтқандай, егер оның сөзінде шындықтың ұшқыны болмаса, жұрт мұншалық талқыламас еді ғой. Демек, бұл қоғам ішінде жиналып қалған реніш пен алаңдаушылықтың сыртқа шыққан көрінісі емес пе? Бәлкім, мұны да біреу айту керек болған шығар...

– Әрине, ащы айтылған пікір резонанс тудырады. Көптің көкейінде жүрген ой болған соң да әсері осылай болған шығар. Қоғамдағы кемшіліктер, ұлттың, халықтың бойындағы ірілі-ұсақты мін айтылғаны жөн. Бірақ тағы да қайталаймын, сын нақтырақ болғаны дұрыс. Көзді шарт жұмып, пулеметпен ата салу, алдыңда тұрған қылмыскер ме, ұры ма, әлде әділ адам ба, түгел «қыра» салу дұрыс емес деген ұстаным бар менде. Соған орай қарсы пікір жаздым.

– Жалпы қоғамда Танагөз айтып отырған жағымпаздық, сатқындық, надандық сияқты құбылыстар бар екенін мойындайсыз ба? Әсіресе мемлекеттік тілді тұғырға қондыру мәселесінде әлі де жалтақтық байқалады. Кежегемізден кері тартып жатқан жағымсыз қасиеттер елдің алға жылжуына кедергі болып отырған жоқ па?

– «Мемлекеттік тілді тұғырына қондыруға келгенде әлі жалтақпыз» дейсің. Кім жалтақ? Билік жалтақ. Осыны айтып сынаған жөн емес пе? «Қазақ жалтақ» дей салмай. «Мемлекеттік тілді тұғырына қондыруға тиіс» қойшы Қожабай мен дәрігер Сейсенкүл ме?

Қайбір жылы, қателеспесем, 2013 жыл болса керек, «Айқын» газетіне саяси ғылымдар докторы, профессор, сенатор Мұрат Бақтиярұлының ой-пікірі жарияланған. Мен сол кісінің көп уәжімен келісе алмай, қарсы мақала жазып едім. Мақалам Абай.кз сайтында жарияланды. Сосын «Дат» газеті көшіріп басқан.

Мәселен, әлгі мақаласында М.Бақтиярұлы былай дейді: «Францияны француз тілінсіз, Ресейді орыс тілінсіз, өзбектерді өзбек тілінсіз көз алдыңызға елестету мүмкін емес. Ал бізді қазақ тілінсіз елестетпек түгіл, ұлтымыздың тең жартысы өзге тілде сөйлесіп жүргенін күнде көріп жүрміз ғой. Бұған кім кінәлі? Тек өзіміз ғана!».

Күмән тудыратын «тең жартысы» деген сөзге тоқталып әуре болмай-ақ, бірден «кінәліні» анықтайық. Рас, анықтайтын ештеңесі жоқ. Автор тауып та қойыпты, жауабы – «өзіміз ғана». Бұлар кімдер сонда? Қазақтар. Неге ат төбеліндей нигилистер мен мәңгүрттер үшін ана тілін әрдайым ардақтайтын, сол үшін өзгелермен қызылкеңірдек боп айтысатын нағыз қазақ та айыпты болуы керек? Ол үйінде де, көшеде де, мекемеде де қазақша сөйлейді. Олардың басқа білетін тілі де жоқ. Балаларын қазақша оқытады, түнгі үште тұрып қазақша концерт көреді. Үкіметте, парламентте, басқа да билік сатыларында қазақ тілінің қолданылмай отырғанына ондай жерге өмірінде бас сұғып көрмеген, бұдан былай да бас сұғуы неғайбыл сол қарапайым қазақ кінәлі ме? Жоқ. Демек, кінәліні жалпылама емес, анықтап айту керек.

Мен әйтеуір екі кінәліні білемін. Оның бірі – сол ана тілін ұмытқандардың өздері, екіншісі – 35 жылдан бері қазақ тілін 1 миллиард емес, 100 миллион емес, 20-ақ миллион халық түгел білетін тілге айналдыра алмай отырған мемлекет.

Ал мынауыңыз – тағы да сол бәріміз талай жылдан бері басына ит терісін қаптап, өлтіре сынап, жер-жебіріне жете жамандап үйреніп қалған байғұс қазаққа бағытталған жүз мыңыншы, әлде миллионыншы сын-сымақ...

Мақаланы одан әрі оқиық. «Қазақ тілі қазаққа керегі жоқ. Қазір қазақ үшін қасиетті ешнәрсе қалған жоқ сияқты», – деп жазады М.Бақтиярұлы.

Шынымен солай ма? Осы сөзді қазақша жазып отырған профессорға қазақ тілі керек емес пе? Осы мақаланы жариялап отырған қазақша газетке қазақ тілі керек емес пе? Керек шығар, не Құдай ұрыпты... Сонда кімге «керегі жоқ»?

Тағы да айдалаға атылған жалпылама бытыра-оқты қайырып әкеліп, негізгі нысанасына бағыттауға мәжбүрміз. Қазақ тілі қазаққа емес, қазақ билігіне керек емес. Көрдіңіз бе? Қазақ тілін керек қылмайтындар – басқалар. Бірақ кінәлі – тағы да қазақ.

Осыны тіке айтпайды. Жалпы қазаққа жаба салады. Дүниедегі ең оңай, ең қолайлы жұмыс. Танагөздікі де осыған ұқсас жазба.

«Балтық жағалауындағы жапырақтай Латвияда екі жарым миллион халық тұрады, оның бір миллионы орыс болғанына қарамастан, елдегі бүкіл оқу жүйесі латыш тілінде, барлық іс-қағаздар мемлекеттік тілдеріне көшірілген», – деп бізге дәріс оқиды профессор М.Бақтиярұлы. Осы жерде «Олардың бәрін латыш тіліне шошқашы Янис көшіріп пе? Әлде, көшір Маркус па?» деген сұрақ туындайды. Оны жасаған басқа емес, латыш мемлекеті емес пе?

Одан кейін Мұрат Бақтиярұлы: «Әзербайжан мемлекетінде 11 телеканал бар, барлығы да әзербайжан тілінде көрсетіледі. Ресейдің ақпарат құралдары бұл елде шектеулі», – деп ескертеді бізге. Сол 11 телеканалды түгел әзербайжанша сайратып қойған, орыс тілін шектеген – торт сататын томпақ әзербайжан Яшар ма? Наубайшы Назим ба? Әй, оны жасап отырған Әзербайжан билігі ғой!

«Көрші жатқан Өзбекстан, Түркіменстан өздерінің рухани өмірінде таза ұлттық даму жолына түсті. Бодандықтан азаттық алған елдердің басым көпшілігі өзгеге құл болмай, ұлттық құндылықтар негізінде азат өмір сүруге ұмтылуда», – деп кісінің көзіне жас алдырады әлгі М.Бақтиярұлы жерден жеті қоян тапқандай. Негізі дұрыс сөз. Бірақ бір жылап алып, бұл сауалды қарапайым қазаққа емес, билікке қоюымыз керек қой! «Бізде неге оқу жүйесі түгел қазақ тілінде емес, барлық іс-қағаздар неге мемлекеттік тілде жүргізілмейді, телеарналарымыз неге түгелдей қазақшаға көшпейді, Ресей ақпарат құралдарына қашан шектеу қойылады?» деп мемлекеттен сұрап, талап етейік те. Қарапайым Жаңабай мен Танабай не шешеді? Олардың қолынан не келеді? «Сен, сорлы қазақ!» деп о байғұстарды неге түтіп жеуге құмармыз? Неге жермен-жексен ете береміз?

Мәселен, Грузияда бір кісі осы сарындас «Грузия тәуелсіздігін сақтап қала алмайды, грузиндер сатқын, грузиндер жаппай ұры, грузиндер анадай-мынадай» деген мазмұнда жазба жазды делік. Соған бүкіл грузин халқы жаппай қол соғып, қошеметтейді деп ойлайсыздар ма? Күмәнім бар. Танымал тұлғаларын айтпай-ақ қояйық, қарапайым кісілерін де былай ысырайық, бергісі Тбилисидің көк базарында көшет сататын көкмұрт Гочаның өзі орнынан атып тұрып: «Рас, кемшіліксіз ел болмас. Иә, жаман адамдар болады. Жалтақ, арсыз билік болады. Соған өмір бойы ұмтылатын ұялмастар болады. Бірақ тұтас халық жаман болмайды ғой. Сіз, біртұтас грузин ұлтына тіл тигізбеңіз!», – дер еді-ау деп ойлаймын. Әлгінде айтқан Өзбекстанда, Әзербайжанда, тіпті Армения мен Украинада да шамамен осындай жауап болатын шығар деген сенімдемін. Өкініштісі, тек Қазақстанда емес.

Жалпы қазақты, қарапайым қазақты, қолында не тізгін, не билік жоқ, нанын әрең тауып жеп отырған қазақты кінәлі қыла салудан оңай тірлік жоқ. Бұл – ақын Танагөз тұрмақ, ауылдағы Танагүлдің де қолынан келеді. Мен Танагөз қарындасымның барлық сөзі дұрыс болмады демеймін. Бірақ қазақтың билігіне, ел тізгінін ұстағансымақтарға, мемлекет басындағыларға айтар сөзін қарапайым қазаққа бағыттай салғаны жөн болмады. Әлеуметтік желіде әр алуан пікірлер содан туындады деп ойлаймын.

– Биыл тәуелсіздікке 35 жыл толады. Осы уақыт ішінде қоғам қаншалық өзгерді деп ойлайсыз? Бүгінгі қазақ қоғамына қарағанда сізде үміт басым ба, әлде күмән бе?

– Менде үміт басым. Әрине, қоғамда кемшіліктер жоқ емес, оларды жоққа шығаруға болмайды Бірақ бастысы – сол олқылықтарды көріп, олармен күресу, түзетуге ұмтылу, жою, арылу қажет екені күмән тудырмайды. Бәрі бір күнде жақсы жаққа өзгеріп кетеді деу қиын. Дегенмен қандай жағдай болса да, ертеңгі күнге деген үміттен ажырамай, сенімді жоғалтпау маңызды. Өйткені үміт бар жерде алға ұмтылыс та, өзгеріс те болады.

Сұхбаттасқан Динара Мыңжасарқызы