Алмас Сәлменов, экономист-сарапшы: Шағын және орта бизнес үшін де қолжетімді жобалар санын көбейту қажет
Соңғы жылдары мемлекеттік-жекеменшік әріптестік (МЖӘ) туралы жиі айтылып жүр. Бұл – мемлекет пен бизнес арасындағы ұзақ мерзімді ынтымақтастықтың ерекше түрі.
Мұнда мемлекет халыққа қажетті инфрақұрылымдық немесе әлеуметтік жобаларды жүзеге асыру үшін жеке инвесторларды тартады. Мысалы, мектеп, аурухана, балабақша, жол, инженерлік желілер салу немесе белгілі бір қызмет түрлерін көрсету сияқты жобалар МЖӘ аясында іске асырылуы мүмкін. Негізгі мақсат – мемлекеттік бюджетке түсетін жүктемені азайтып, жеке сектордың қаржысы мен тәжірибесін пайдалану.
Дегенмен кейбір сарапшылар МЖӘ жобаларын сынайды. Оның себебі неде? Осы жөнінде біз сала маманы Стратегиялық және бизнес жоспарлар орталығының маманы, экономист-сарапшы Алмас Сәлменовпен пікірлестік.
– Алмас мырза, осы МЖӘ жобаларына кейде сын айтылып жатады. Сіз осы саланың маманы ретінде қандай жобаларға сын айтылатынын саралап көрдіңіз бе?
– Негізгі сын жобалардың экономикалық тиімділігіне байланысты айтылады. Кейбір келісімдерде мемлекет жеке компанияларға ұзақ жылдар бойы кепілдендірілген төлем жасау міндетін алады. Егер жоба дұрыс есептелмесе немесе сұраныс күткен деңгейде болмаса, шығынды мемлекет көтереді. Яғни тәуекелдің көп бөлігі салық төлеушілердің мойнына түседі.
– Демек, МЖӘ әрдайым бюджет шығынын азайтпайды ғой?
– Дәл солай. Теория жүзінде бұл механизм бюджет жүктемесін азайтуға тиіс. Бірақ тәжірибеде кейбір жобалар бойынша мемлекет бірнеше жыл бойы тұрақты төлем жасап отырады. Сондықтан МЖӘ-ні бюджеттен тыс қаржыландырудың қарапайым құралы ретінде қарастыруға болмайды. Әрбір жобаның тиімділігі жеке бағалануы қажет.
– Бұл механизм отандық кәсіпкерлер үшін қандай мүмкіндік береді?
– Ең алдымен ұзақ мерзімді әрі тұрақты жобаларға қатысуға жол ашады. Кәсіпкерлер жаңа нарықтарға шығып, инфрақұрылымдық жобаларды жүзеге асыруға мүмкіндік алады. Сонымен қатар бұл жаңа жұмыс орындарын құруға және өңірлік экономиканың дамуына ықпал етеді. Бірақ жобаларға қатысу талаптары ашық әрі әділ болуы маңызды.
– Шағын және орта бизнес МЖӘ жобаларына белсенді қатыса ала ма?
– Өкінішке қарай, көптеген ірі жобаларға негізінен ірі компаниялар қатысады. Өйткені олардың қаржылық мүмкіндігі жоғары және тәжірибесі жеткілікті. Сондықтан мемлекет шағын және орта бизнес үшін де қолжетімді жобалар санын көбейтуі қажет. Бұл ішкі нарықтың дамуына оң әсер етеді.
– Агроөнеркәсіп кешенінде МЖӘ қаншалықты маңызды?
– Ауыл шаруашылығы саласында бұл механизмнің әлеуеті өте жоғары. Мысалы, су қоймаларын салу, суару жүйелерін жаңарту, көкөніс сақтау қоймаларын ашу, логистикалық орталықтар құру сияқты жобалар МЖӘ негізінде жүзеге асырылуы мүмкін. Бұл азық-түлік қауіпсіздігін нығайтып, фермерлердің шығынын азайтуға көмектеседі.
– Қазақстанда МЖӘ жүйесін жетілдіру үшін не істеу керек?
– Бірінші кезекте жобаларды іріктеу сапасын арттыру қажет. Әрбір бастама нақты экономикалық есепке негізделуі тиіс. Екіншіден, келісімшарттардың ашықтығын күшейту керек. Үшіншіден, тәуекелдерді мемлекет пен бизнес арасында әділ бөлу маңызды. Сонда ғана МЖӘ шынымен экономиканың дамуына қызмет ететін тиімді құралға айналады.
Жалпы алғанда, мемлекеттік-жекеменшік әріптестік – экономиканы дамытуға мүмкіндік беретін маңызды құрал. Бірақ оның нәтижесі жобалардың санына емес, сапасына байланысты. Егер әрбір жоба мұқият сараланып, ашықтық қағидаттары сақталса, МЖӘ инфрақұрылымды жаңғыртуға, инвестиция тартуға және ішкі нарықты дамытуға елеулі үлес қоса алады. Ал керісінше жағдайда, ол бюджетке қосымша салмақ түсіретін механизмге айналуы мүмкін.
Жоғарыда айтқанымдай, МЖӘ әлеуеті жоғары бағыттардың бірі – ауыл шаруашылығы. Қазақстанда суару жүйелерін жаңарту, көкөніс сақтау қоймаларын салу, ауыл шаруашылығы өнімдерін өңдеу және тасымалдау инфрақұрылымын дамыту мәселесі өзекті болып отыр. Сарапшылардың пікірінше, осы жобаларды жүзеге асыруға жеке инвесторларды тарту агроөнеркәсіп кешенінің бәсекеге қабілеттілігін арттыруға мүмкіндік береді. Сонымен қатар азық-түлік қауіпсіздігін қамтамасыз ету, ауылдық жерлердегі инфрақұрылымды жаңарту және фермерлердің шығынын азайту бағытында да МЖӘ құралдарын тиімді пайдалануға болады.
Сұхбаттасқан
Қ.САЙЛАУОВА
