Президент Қасым-Жомарт Тоқаевтың дипломатиясы: Еуразиядағы жаңа геосаяси баланс

Бұл тұрғыда Ресей Федерациясының Президенті Владимир Путиннің Қазақстанға жасаған мемлекеттік сапары және екіжақты келіссөздер нәтижесінде қабылданған құжаттар ерекше маңызға ие.

Саясаттанушы Расул Қоспановтың пікірінше, «Достық пен тату көршіліктің жеті негізі туралы» бірлескен мәлімдеме екі ел арасындағы қатынастардың жаңа институционалдық деңгейін айқындайды. Оның айтуынша, қазіргі геосаяси трансформация жағдайында Қазақстанның көпвекторлы саясаты ұлттық мүддені қорғаудың негізгі тетігі ретінде сақталып отыр.

Сарапшы сондай-ақ энергетикалық қауіпсіздік, АЭС құрылысы, транзиттік бағыттар және аймақтық форматтардың кеңеюі Қазақстанның Еуразия кеңістігіндегі рөлін күшейтіп отырғанын атап өтеді. Оның пікірінше, Қазақстан сыртқы саясатта стратегиялық теңгерім мен прагматизмді қатар ұстану арқылы өзінің халықаралық позициясын нығайтып келеді.

- Қазақстан мен Ресей арасындағы «Достық пен тату көршіліктің жеті негізі туралы» бірлескен мәлімдемені жаңа геосаяси кезеңдегі стратегиялық құжат деуге бола ма? Оның тарихи маңызы неде?

- Владимир Путиннің Қазақстанға жасаған мемлекеттік сапары екі ел арасындағы қарым-қатынас үшін маңызды символдық мәнге ие. Бүгінде біз күрделі геосаяси жағдайда өмір сүріп отырмыз. 2022 жылдан кейін әлемдік экономика мен геосаясат қарқынды түрде өзгере бастады.

Осындай жағдайда Қазақстан үшін барлық көрші мемлекеттермен тату көршілік қатынастарды сақтау аса маңызды. Қазақстан мен Ресей арасындағы достық пен тату көршіліктің жеті негізі туралы бірлескен мәлімдеме — екіжақты қатынастардың алдағы даму бағытын айқындауға бағытталған сыртқы саяси ведомстволардың талпынысы.

Қалай болғанда да, кез келген дипломаттың басты міндеті — ажырату емес, біріктіру. Сондықтан менің ойымша, бұл бағытта екі елдің сыртқы саяси ведомстволары үлкен жұмыс атқарды. Аталған құжатта Қазақстан Республикасының аумақтық тұтастығын құрметтеу, мемлекеттік егемендігімізді және тәуелсіз сыртқы саясат жүргізу құқығын сыйлау мәселелері маңызды орын алады.

Себебі Қазақстан, кез келген қалыпты дамушы мемлекет секілді, өзінің ұлттық мүдделеріне ие. Және Мәскеу үшін де, басқа елдер үшін де бұл мүдделерді ескеру маңызды. Ресейдің қоғамдық-саяси ақпараттық кеңістігінде Қазақстан мен Орталық Азия елдеріне қатысты кейде орынсыз пікірлер айтылып жататынын ашық мойындау қажет.

Кей жағдайда империялық сипаттағы мәлімдемелер де кездеседі. Әрине, мұндай пікірлер екі ел арасындағы достықты нығайтпайды, керісінше қоғамда наразылық тудырады. Сондықтан екіжақты қатынастарды дамытудың шынайы негізі — Қазақстанның тәуелсіздігін құрметтеуден басталады.

- Қасым-Жомарт Тоқаев келіссөздерде «елдер арасында шешілмеген мәселе жоқ» деп атап өтті. Бұл Қазақстан дипломатиясының қандай моделін көрсетеді?

- Иә, Президент Тоқаев Қазақстан мен Ресей арасында шешілмеген мәселе жоқ екенін мәлімдеді. Алайда мен бұл сөздерді ең алдымен дипломатиялық ишара ретінде қабылдар едім. Бұл екіжақты күн тәртібінде мүлде өзекті мәселелер жоқ дегенді білдірмейді. Әрине, ондай мәселелер бар. Соның ішінде «Дружба» мұнай құбыры арқылы жүзеге асатын мұнай транзитінің тұрақтылығы мәселесі де бар. Аталған құбыр арқылы Қазақстан мұнайының едәуір көлемі Германияға жеткізіледі.

Сонымен қатар Каспий құбыр консорциумына қатысты мәселелер және жекелеген сауда-экономикалық түйткілдер де бар. Алайда Қазақстан дипломатиясының ерекшелігі — Астананың мұндай мәселелерді жария қақтығыс деңгейіне шығармай, келіссөздер мен жабық дипломатиялық диалог арқылы шешуге ұмтылуында.

Дұрысы, проблемалық мәселелер кез келген жақын мемлекеттер арасындағыдай бар деп айту қажет. Бірақ жалпы алғанда олар келіссөздер арқылы шешіліп келеді. Қазақстан, сөзсіз, өзінің ұлттық мүдделерін қорғауы тиіс.

Біздің ұлттық мүдделеріміздің бірі — энергия ресурстарын Еуропалық одаққа және басқа мемлекеттерге тұрақты түрде жеткізуді сақтау. Егер Қазақстан экономикасын дамытып, азаматтардың әл-ауқатын арттыруды көздесе, онда энергоресурстар экспортын тұрақты қамтамасыз ету ел үшін стратегиялық маңызға ие.

- АЭС құрылысы жөніндегі келісім Қазақстанның энергетикалық қауіпсіздігі мен экономикалық тәуелсіздігіне қалай әсер етеді?

- Қазақстан мен Ресей арасындағы екіжақты қатынастардың маңызды элементтерінің бірі, сөзсіз, Балқаш көлінің жағалауында атом электр станциясын салу. Бұл – флагмандық жоба. Жуырда «Росатом» басшысы Алексей Лихачёв 2027 жылы құрылыс жұмыстары басталатынын, ал 2030-жылдардың ортасына қарай нысан пайдалануға берілетінін мәлімдеді.

Скептиктердің алаңдаушылығына қарамастан, Ресейдің атом саласында айтарлықтай құзыреттерге ие екенін атап өткен жөн. Сонымен қатар, Қазақстан қоғамының алаңдаушылығын да түсіну және ескеру маңызды. Қазақстан — ядролық қауіпсіздік саласында күрделі тарихы бар ел. Біздің аумақта бұрын Семей ядролық сынақ полигоны жұмыс істеген. Өкінішке қарай, оның салдары әлі күнге дейін сезіледі. Дегенмен, әскери ядролық бағдарлама мен бейбіт атом энергетикасын нақты ажырата білу қажет.

Егер дамыған мемлекеттердің тәжірибесіне назар аударсақ, атом энергетикасының Еуропалық Одақ елдерінде, АҚШ-та және Қытайда кеңінен қолданылатынын көреміз. Сондықтан, егер біз экономикалық даму қарқынынан қалып қойғымыз келмесе, мұндай нысандарды өз елімізде де дамыту маңызды. Бірінші атом электр станциясын Ресеймен бірлесіп салу жоспарланып отыр.

Екінші станцияны Қытаймен бірлесіп жүзеге асыру ұсынылды. Ал үшінші станцияны батыс әріптестері салса, бұл логикалық тұрғыдан орынды болар еді. 

Иә, әңгіме тек бір атом электр станциясын салу туралы ғана емес. АЭС айналасында тұтас бір қала қалыптасады. Сондай-ақ мұнда білім мен технология трансфері жүзеге асады. Бұл Қазақстан студенттері мен мамандары үшін үлкен мүмкіндік. Шын мәнінде, бұл жаңа бір саланы қалыптастырумен тең. Сондықтан атом энергетикасын дамыту арқылы Қазақстан айтарлықтай маңызды артықшылықтарға қол жеткізе алады.

- Президент Тоқаевтың «Орталық Азия – Ресей» форматын күшейту қажет деген мәлімдемесі Қазақстанның аймақтық лидерлік стратегиясымен қаншалықты байланысты?

- Көпвекторлы саясатымызға, сондай-ақ Ресеймен стратегиялық серіктестікті сақтауға келсек, ең алдымен географиялық факторды ескеру маңызды. Қазақстанның Ресеймен әлемдегі ең ұзын құрлықтық шекарасы бар. Бірде-бір елде бір мемлекетпен мұндай ұзын шекара жоқ.

Сондықтан, әсіресе 2022 жылдан кейін Қазақстанның сыртқы саясаттағы маневр жасау мүмкіндігі кеңейді: бізбен ынтымақтастыққа Батыс елдері, Азия мемлекеттері және басқа да халықаралық серіктестер тарапынан қызығушылық артты.

Сонымен қатар Қазақстан Мәскеумен тұрақты қатынастарды сақтап отыр. Импорттың елеулі бөлігі Ресейден келеді, ал өз кезегінде Қазақстан да Ресей Федерациясына айтарлықтай көлемде экспорт жүзеге асырады. Сондықтан Қазақстанның ұлттық мүддесі — Ресеймен өзара құрметке негізделген тату көршілік қатынастарды сақтау.

Сонымен бірге Қазақстан Вашингтон, Бейжің, Анкара, Орталық Азия мемлекеттері және басқа да мүдделі серіктестермен сауда-экономикалық және саяси ынтымақтастықты кеңейтуді көздейді. Көпвекторлы саясаттың мәні де осында.

- Қазіргі күрделі халықаралық жағдайда Қазақстанның Ресеймен стратегиялық серіктестікті сақтай отырып, көпвекторлы саясат жүргізуі қаншалықты тиімді модель болып отыр?

- Жұбан Молдағалиев «Мен – қазақпын, мың өліп, мың тірілген» деп атап өткендей, біз тарихы күрделі, қиын халықпыз. Біздің ата-бабаларымыз бізге ұлан-ғайыр аумақты сақтап қалды, сондықтан бізде ойланбай жүргізілетін сыртқы саясатқа жол жоқ. Егер біз еліміздің байлығын арттырып, қазақстандықтардың экономикалық әл-ауқатын жақсартқымыз келсе, онда, сөзсіз, Қазақстан Республикасының ұлттық мүдделерін басшылыққа алуымыз қажет. Мен мұны айтудан жалықпаймын, өйткені өз ұлттық мүддесін қорғай алмайтын мемлекет беделді мемлекеттер клубынан лайықты орын ала алмайды.