Саясаттанушы: Конституциялық өзгерістер реформалардың тұрақты жалғасуына негіз болады

Конституциялық Соттың ресми түсіндірмесі мемлекеттік институттардың тұрақтылығы мен реформалардың үздіксіздігі тұрғысынан ерекше маңызға ие. Осы тақырып төңірегінде саясаттанушы Ардақ Монтаев өз пікірін білдірді.

- Конституциялық Соттың түсіндіруі бойынша жаңа Конституция күшіне енгеннен кейін бұрынғы қызмет мерзімдері есепке алынбайтынын нақтылады. Бұл шешімнің негізгі мақсаты мемлекеттік реформалардың сабақтастығын қамтамасыз ету деп айтуға бола ма?

- Иә, мұндай тұжырым жасауға негіз бар. Конституциялық Соттың түсіндіруі, ең алдымен, жаңа Конституцияның құқықтық табиғатын нақтылап, конституциялық реформалардың қисынды жалғастығын қамтамасыз етуге бағытталған. Жаңа Конституция – тек жекелеген баптардың өзгеруі емес, мемлекеттік басқарудың жаңа моделіне көшу деген сөз. Сондықтан жаңа құқықтық кезеңнің басталуын бұрынғы конституциялық кезеңнен ажыратып қарастыру – халықаралық құқықтық тәжірибеде де кездесетін тәсіл. Бұл жерде негізгі мақсат – жеке тұлғаға емес, мемлекеттің ұзақ мерзімді институционалдық дамуына жағдай жасау. Конституциялық айқындық мемлекеттік органдардың тұрақты жұмыс істеуіне, реформалардың жоспарлы түрде жүзеге асуына құқықтық негіз қалыптастырады.

- Соңғы жылдары саяси жаңғыру, «Әділетті Қазақстан» тұжырымдамасы, мемлекеттік басқару, сот жүйесі, экономика және әлеуметтік салада ауқымды реформалар басталды. Осындай жағдайда реформалардың ортасында саяси сабақтастықтың сақталуы қаншалықты маңызды?

- Кез келген ауқымды реформаның нәтижесі оның жүйелі әрі дәйекті жүзеге асуына байланысты. Мемлекеттік басқару, сот жүйесі немесе экономиканы жаңғырту сияқты өзгерістер бірнеше айдың немесе бір жылдың ішінде толық нәтиже бермейді. Олар кезең-кезеңімен іске асады. Саяси сабақтастық дәл осы жерде шешуші рөл атқарады. Егер реформалардың бағыты жиі өзгерсе немесе қабылданған шешімдер аяқсыз қалса, қоғамда да, бизнес өкілдері мен халықаралық серіктестер арасында да белгісіздік пайда болады. Ал тұрақты бағыт реформалардың тиімділігін арттырып, институционалдық өзгерістердің орнығуына мүмкіндік береді. Мысалы, көптеген елдерде экономикалық және мемлекеттік басқару реформалары бірнеше саяси цикл бойы үздіксіз жалғасқан жағдайда ғана нақты нәтижесін берген.

- Президент Қасым-Жомарт Тоқаев бастаған өзгерістердің едәуір бөлігі ұзақ мерзімді институционалдық реформаларға негізделген. Мұндай реформалар толық нәтиже беруі үшін оларды соңына дейін жеткізудің маңызы қандай?

- Институционалдық реформалардың ерекшелігі – олардың әсері бірден байқалмайды. Олар заңнаманы өзгерту, мемлекеттік институттардың жұмысын жетілдіру, жаңа басқару мәдениетін қалыптастыру сияқты бірнеше кезеңнен тұрады. Сондықтан реформаларды соңына дейін жеткізу олардың нақты нәтижесін көруге мүмкіндік береді. Егер өзгерістер толық іске асса, мемлекеттік аппараттың тиімділігі артып, сот жүйесінің сапасы жақсарып, инвестициялық ахуал нығаяды. Мысалы, цифрландыру немесе мемлекеттік қызмет көрсету саласындағы реформалардың алғашқы нәтижелері бірнеше жылдан кейін ғана айқын көріне бастайды. Бұл ұзақ мерзімді саясаттың заңды ерекшелігі.

- Кейбір сарапшылар «реформаларды бастап, оларды аяқтамай тоқтату мемлекет үшін қосымша тәуекелдер тудыруы мүмкін» деген пікір айтады. Сіз осы көзқараспен келісесіз бе? Оның саяси және экономикалық салдары қандай болуы мүмкін?

- Иә, бұл пікірмен келісуге болады. Себебі кез келген реформа белгілі бір өтпелі кезеңді қамтиды. Егер сол кезеңнің ортасында өзгерістер тоқтап қалса, жаңа жүйе де толық қалыптаспайды, ал бұрынғы модель де тиімді жұмыс істемейді. Мұндай жағдайда мемлекеттік басқаруда тұрақсыздық туындауы, бизнес үшін белгісіздік артуы, инвестициялық белсенділіктің төмендеуі мүмкін. Ал қоғам үшін реформалардың тиімділігіне деген сенім әлсірейді. Керісінше, реформалардың толық аяқталуы мемлекеттік институттардың тұрақты жұмыс істеуіне, экономикалық саясаттың болжамдылығына және ұзақ мерзімді даму мақсаттарының орындалуына оң ықпал етеді.

- Конституциялық Соттың түсіндіруі құқықтық тұрғыдан мемлекеттік институттардың тұрақтылығын қамтамасыз етуге бағытталған деп айтуға бола ма? Бұл шешім реформалардың үздіксіз жалғасуына қандай мүмкіндік береді?

- Әрине. Конституциялық Соттың басты міндеттерінің бірі – Конституция нормаларын бірізді түсіндіру және құқықтық айқындықты қамтамасыз ету. Осы тұрғыдан алғанда, қабылданған түсіндіру мемлекеттік институттардың тұрақты әрі болжамды жұмыс істеуіне құқықтық негіз қалыптастырады. Құқықтық айқындық болған жерде мемлекеттік органдардың қызметі де тиімді ұйымдастырылады. Бұл реформаларды жоспарланған мерзімде жүзеге асыруға, мемлекеттік саясаттың жүйелілігін сақтауға және ұзақ мерзімді стратегиялық міндеттерді орындауға мүмкіндік береді.

- «Әділетті Қазақстанды» құру бірнеше жылда аяқталатын процесс емес екені белгілі. Президент бастамашылық еткен өзгерістердің толық іске асуы үшін қандай кезеңдер әлі алда деп ойлайсыз?

- «Әділетті Қазақстан» – ұзақ мерзімді даму тұжырымдамасы. Оның толық жүзеге асуы үшін бірнеше маңызды бағыттағы жұмыстардың жалғасуы қажет. Біріншіден, мемлекеттік басқарудың тиімділігін одан әрі арттыру маңызды. Екіншіден, сот және құқық қорғау жүйесін жетілдіру жұмыстары жалғасады. Үшіншіден, экономиканы әртараптандыру, цифрлық технологияларды кеңінен енгізу және инвестициялық саясатты күшейту негізгі басымдықтардың қатарында болады. Сонымен қатар азаматтық қоғам институттарын дамыту, жергілікті өзін-өзі басқаруды нығайту және өңірлердің әлеуетін арттыру да реформалардың маңызды кезеңдерінің бірі саналады. Осындай кешенді жұмыстардың нәтижесінде реформалардың нақты әлеуметтік және экономикалық тиімділігі арта түседі.

- Қоғам бүгінде тек реформалардың басталуын емес, нақты нәтижесін күтеді. Осы тұрғыдан алғанда, басталған саяси және экономикалық жаңғырту бағдарламаларын толық аяқтау елдің ұзақ мерзімді дамуы үшін қаншалықты маңызды?

- Қазіргі таңда қоғам үшін ең басты өлшем – нақты нәтиже. Сондықтан реформалардың толық әрі дәйекті жүзеге асуы мемлекет дамуының негізгі шарттарының бірі болып табылады. Егер басталған саяси және экономикалық жаңғырту бағдарламалары толық орындалса, мемлекеттік институттардың тиімділігі күшейіп, экономиканың бәсекеге қабілеттілігі артады, инвестициялық тартымдылық жақсарады және азаматтардың өмір сүру сапасына оң әсер етеді. Әлемдік тәжірибе көрсеткендей, ұзақ мерзімді әрі жүйелі реформаларды дәйекті түрде іске асырған мемлекеттер тұрақты экономикалық өсімге және жоғары институционалдық сапаға қол жеткізеді. Сондықтан реформалардың үздіксіз жалғасуы мен олардың логикалық аяқталуы Қазақстанның орнықты дамуы мен халықаралық бәсекеге қабілеттілігін нығайтудың маңызды факторы болып саналады.