Жаһандану дәуіріндегі ұлттық болмыс немесе тамырынан айырылған ағаш көктей ме?

 XXI ғасыр – технологияның, цифрландырудың және жаһанданудың ғасыры. Әлем бір ғана ақпараттық кеңістікке айналып, мыңдаған шақырым қашықтықтағы мәдениет санаулы секундта смартфон экраны арқылы төрімізге еніп жатыр. Бір қарағанда бұл – өркениеттің жетістігі. Алайда осы үдерістің тасасында ұлттық болмысымыздың әлсіреу қаупі тұрғаны да жасырын емес.

Қазақ халқы «Тамыры терең ағашты дауыл құлата алмайды» дейді. Ұлттың тамыры – оның тілі, дәстүрі, тарихы, діні, өнері мен дүниетанымы. Егер сол тамыр әлсіресе, ұлттың рухани діңгегі де босайды.

Жаһандану – адамзат өркениетінің табиғи даму кезеңі. Ол мемлекеттер арасындағы экономикалық, мәдени және ақпараттық байланысты күшейтеді. Бүгінде қазақ жастары әлемнің үздік университеттерінде білім алып, шетелдік тәжірибені меңгеріп жатыр. Бұл – заман талабы. Дегенмен, жаһандануды ұлттық құндылықтарды тәрк ету деп түсіну – үлкен қателік.

Ұлы ойшыл Абай Құнанбайұлы «Пайда ойлама, ар ойла» деп адамның рухани кемелдігін бірінші орынға қойған. Оның қара сөздерінде білімге ұмтылу мен ұлттық мінезді сақтау қатар жүреді. Демек, өркениетке ұмтылу ұлттық болмыстан бас тартумен өлшенбеуі тиіс.

Ахмет Байтұрсынұлы да ұлттың ең басты тірегі – ана тілі екенін бірнеше еңбегінде атап өткен. Ғалымның пікірінше, тілі жоғалған халықтың өзі де уақыт өте жоғалады. Сондықтан бүгінгі таңда қазақ тілінің қоғамдық өмірдегі беделін арттыру – тек мемлекеттік саясаттың емес, әр азаматтың парызы.

Қазіргі таңда әлеуметтік желілер жастардың дүниетанымына бұрын-соңды болмаған ықпал етіп отыр. TikTok, Instagram, YouTube сияқты платформалар арқылы шетелдік мәдениет кеңінен таралуда. Жастардың сөйлеу мәдениетіне ағылшын, корей, орыс тілдерінен енген сөздер жиі араласып, кей жағдайда ана тілінің қолданыс аясы тарылып бара жатқаны байқалады. Бұл құбылыс мәдени ықпалдастықтың көрінісі болғанымен, ұлттық тілдің тазалығына сын-қатер тудыруы мүмкін.

Сонымен қатар ұлттық киімге, ұлттық музыкаға, дәстүрлі тағамдарға деген қызығушылықтың қайта артып келе жатқаны қуантады. Соңғы жылдары жастар арасында Наурыз мерекесін жаңа сипатта атап өту, домбыра үйрену, қазақы нақыштағы киімдерді күнделікті өмірде пайдалану үрдісі күшейіп келеді. Бұл – ұлттық сананың жаңғырып келе жатқанының белгісі.

Мәдениеттанушылар ұлттық бірегейлік ең алдымен отбасы тәрбиесінен басталатынын айтады. Егер бала бесіктен бастап ана тілінде сөйлеп, салт-дәстүрді көріп өссе, жаһанданудың ықпалы оның ұлттық болмысын әлсірете алмайды. Қазақ халқы бекерден-бекер «Ұяда не көрсең, ұшқанда соны ілерсің» демеген.

Бүгінде әлемге үлгі болатын мемлекеттер аз емес. Мәселен, Жапония мен Оңтүстік Корея жоғары технологиялы мемлекетке айналғанымен, өз тілінен, ұлттық киімінен, дәстүрінен және мәдениетінен ажыраған жоқ. Керісінше, ұлттық ерекшелігін халықаралық брендке айналдыра білді. Бұл тәжірибе Қазақстан үшін де маңызды сабақ.

Жазушы Мұхтар Әуезов «Ел боламын десең, бесігіңді түзе» деген қанатты сөзінде ұлттың болашағы тәрбиеден басталатынын меңзейді. Бүгінде ұлттық құндылықтарды сақтау тек мектептің немесе университеттің міндеті емес. Бұл – отбасының, қоғамның және әр азаматтың ортақ жауапкершілігі.

Өкінішке қарай, кей жастар қазақ тілінде сөйлеуді ескіліктің белгісі деп қабылдайды немесе ұлттық дәстүрді тек мерекелік рәсім ретінде ғана көреді. Мұндай көзқарас – тарихи сананың әлсіздігінен туындайтын құбылыс. Себебі ұлттық құндылық – музейдегі жәдігер емес, күнделікті өмірде қолданылатын өмір салты.

Қазақ халқы «Өзге елде сұлтан болғанша, өз еліңде ұлтан бол» дейді. Бұл мақалдың астарында туған жерге, ұлттық рухқа деген адалдық жатыр. Ұлттық болмысын сақтай алған халық қана әлемдік бәсекеде өзіндік орнын жоғалтпайды.

Жаһанданудан қорқудың қажеті жоқ. Қорқу керек нәрсе – өзіміздің тамырымыздан қол үзу. Әлемнің дамыған елдері ғылым мен технологияны игере отырып, ұлттық мәдениетін сақтап қалды. Қазақстан да дәл осы жолды таңдауы тиіс.

Ұлттық құндылық – өткеннің сарқыншағы емес, келешектің кепілі. Себебі тілі жоғалған ұлттың үні өшеді, дәстүрі жоғалған халықтың рухы әлсірейді. Ал рухы әлсіреген елдің болашағы бұлыңғыр.

Қазақтың көнеден жеткен бір тәмсілі бар: «Тамыры терең бәйтеректі дауыл құлата алмайды.»Ұлттық құндылықтарды құрметтеген ұрпақ қана жаһандану дәуірінде өз жолын жоғалтпай, өзгеге үлгі болатын мемлекет құра алады. Сондықтан әлемге ашық болу мен ұлттық болмысты сақтау – бір-біріне қайшы ұғым емес. Керісінше, осы екеуінің үйлесімі ғана Қазақстанның жарқын болашағына жол ашады.

Баян Аллаберген,

Астана қаласы