Жемқорлыққа жол бермеу – жүйелі жұмыстан басталады

Бұл тұрғыдан алғанда, жемқорлықтың алдын алу жұмысы мемлекеттік мекемелердің ашықтығын арттыруды, қызмет көрсету үдерістерін жетілдіруді және азаматтардың құқықтық сауатын көтеруді талап етеді.

Халық саны көп, экономикалық белсенділігі жоғары Шымкент үшін бұл мәселенің маңызы ерекше. Қалада мемлекеттік қызмет, құрылыс, жер қатынастары, әлеуметтік сала, білім беру, денсаулық сақтау, мемлекеттік сатып алу секілді азамат пен мемлекет арасындағы байланыс көп болатын бағыттар бар. Сондықтан осы салалардағы шешім қабылдау үдерістерінің ашық болуы сыбайлас жемқорлық тәуекелдерін азайтудың негізгі шарттарының бірі.

Бүгінде қалада бұл бағытта алдын алу тетіктеріне басымдық беріліп отыр. Мемлекеттік органдарда сыбайлас жемқорлық тәуекелдеріне ішкі талдау жүргізіліп, қызмет көрсету кезінде туындауы мүмкін осал тұстар анықталуда. Мәселен, 2026 жылы Шымкент қаласының бірқатар мемлекеттік мекемелері өз қызметіне осындай талдау жүргізу туралы ресми хабарламалар жариялаған. Оның мақсаты – құқық бұзушылық орын алғаннан кейін әрекет ету емес, оған ықпал ететін себептер мен жағдайларды ертерек анықтау.

Сыбайлас жемқорлықтың алдын алуда ішкі талдаудың орны бөлек. Өйткені кез келген мемлекеттік органда белгілі бір рәсімдердің күрделілігі, шешім қабылдаудың шамадан тыс субъективтілігі немесе бақылаудың жеткіліксіздігі тәуекел туғызуы мүмкін. Сондықтан мұндай мәселелерді жүйелі түрде қарап, әлсіз тұстарды жою – профилактиканың нақты тетігі.

Мысалы, Шымкент қаласының Әділет департаментінде 2026 жылдың бірінші жартыжылдығын қамтитын ішкі талдау жүргізу жоспарланған. Талдауға әкімшілік қызмет, зияткерлік меншік, атқарушылық құжаттарды орындау және әкімшілік тәжірибеге қатысты бағыттар енгізілген. Бұл ретте азаматтардан ұсыныстар мен пікірлер қабылдау мүмкіндігі де қарастырылған.

Мұндай тәжірибе мемлекеттік орган мен қоғам арасындағы кері байланысты күшейтеді. Өйткені белгілі бір қызметті күнделікті пайдаланатын азаматтар кейде жүйедегі қолайсыздықты немесе түсініксіз рәсімді қызметкерден бұрын байқауы мүмкін. Сондықтан халықтың пікірі тек шағым ретінде емес, тәуекелді анықтайтын ақпарат көзі ретінде қарастырылғаны қажет.

Мемлекеттік сатып алу саласында да алдын алу шаралары өзекті. Себебі бюджет қаражаты жұмсалатын жерде ашықтық пен бақылау мәселесі үнемі назарда болуы керек. Шымкент қаласының мемлекеттік сатып алу басқармасында жүргізілетін ішкі талдаудың мақсаты да сыбайлас жемқорлыққа ықпал етуі мүмкін себептер мен жағдайларды анықтап, оларды жоюға бағытталған ұсыныстар әзірлеу белгіленген.

Бұл жерде цифрландырудың мүмкіндігі де зор. Электрондық сатып алу, цифрлық құжат айналымы, электрондық өтініштер мен онлайн қызметтер азамат пен мемлекеттік қызметші арасындағы тікелей байланысты азайтып, шешім қабылдаудың ізін сақтауға мүмкіндік береді. Яғни цифрлық жүйе адамның еркіне тәуелді процестерді қысқартқан сайын, заңсыз әрекетке жол ашатын кеңістік те тарыла түседі.

Жемқорлықтың алдын алу тек тексеру мен бақылауға сүйенбеуі керек. Оның екінші маңызды бағыты – мемлекеттік қызметшілердің құқықтық және кәсіби мәдениетін қалыптастыру. 2026 жылы Шымкенттегі бірқатар мемлекеттік органдарда қызметкерлерге сыбайлас жемқорлыққа қарсы заңнама, мүдделер қақтығысын реттеу, қызметтік әдеп, белгіленген шектеулер мен тыйымдар жөнінде түсіндіру жұмыстары жүргізіліп келеді. Мәселен, білім саласында сапаны қамтамасыз ету департаменті мемлекеттік қызметшілер арасында тұрақты түсіндіру іс-шараларын өткізіп, сыбайлас жемқорлыққа қарсы талаптарды сақтау мәселелеріне назар аударған.

Өйткені жемқорлықтың алдын алу тек «пара алмау» ұстанымымен шектелмейді. Таныстық арқылы мәселе шешуге тырысу, қызметтік мүмкіндікті жеке мақсатқа пайдалану, мүдделер қақтығысын жасыру, азаматқа тиісті ақпаратты әдейі бермеу сияқты әрекеттер де мемлекеттік қызметке деген сенімге әсер етеді.

Сыбайлас жемқорлықтың алдын алу жұмысының тағы бір маңызды бағыты – мемлекеттік органдардың есептілігі мен ашықтығы. Азамат қандай қызметті қайдан алатынын, оның мерзімі мен тәртібін білсе, заңсыз жол іздеуге де қажеттілік азаяды. Осы себепті халықпен түсіндіру жұмыстары, әлеуметтік желідегі ресми парақшалар, «Е-Өтініш» жүйесі, қоғамдық талқылаулар және басқа да кері байланыс арналарының тиімді жұмыс істеуі маңызды. Мысалы, Шымкент қаласының білім саласында сапаны қамтамасыз ету департаменті азаматтардың өтініштерін қарап, әдеп мәселелері бойынша да тиісті жұмыстар жүргізген.

Сонымен қатар ішкі мемлекеттік аудит те бюджет қаражатының тиімді әрі заңды жұмсалуын бақылаудың маңызды құралдың бірі. 2026 жылдың бірінші тоқсанында Шымкент қаласы бойынша ішкі мемлекеттік аудит департаменті 19 аудиторлық іс-шара өткізіп, 45,9 млрд теңге көлеміндегі бюджет қаражаты мен мемлекеттік активтерді қамтыған. Аудит нәтижесінде 43,3 млрд теңге көлемінде түрлі бұзушылық анықталған, оның ішінде қаржылық және рәсімдік сипаттағы кемшіліктер болған.

Бұл көрсеткіштер бір нәрсені аңғартады: бақылау жүйесі тек заң бұзғандарды жазалауға емес, мемлекеттік қаржының жұмсалуындағы кемшіліктерді анықтап, оларды түзетуге де қызмет етеді. Демек, аудит, ішкі талдау, цифрландыру, түсіндіру жұмыстары мен қоғамдық бақылау бір-бірінен бөлек емес, бір жүйенің өзара байланысты элементтері болуы қажет.

Шын мәнінде, сыбайлас жемқорлықты түбегейлі азайту бір ғана органның қолынан келетін шаруа емес. Бұл – мемлекеттік қызметшінің жауапкершілігінен бастап, кәсіпкердің заңды жұмыс істеуіне, азаматтың пара беруге келіспеуіне дейінгі ортақ ұстаным.

Жігер Әшім

Шымкент қаласы