2100 жылға қарай Орталық Азиядағы әрбір екінші тұрғын өзбекстандық болады
2100 жылға қарай Орталық Азия халқының жартысына жуығын өзбекстандықтар құрауы мүмкін.
БҰҰ болжамына сәйкес, 2100 жылға қарай Орталық Азия халқының саны 150 миллионға жуықтайды. Оның шамамен жартысы Өзбекстанда тұрады. Ал Қазақстан халқы 33,7 миллион адамға жетуі мүмкін.
Біріккен Ұлттар Ұйымының халық саны жөніндегі сарапшылары 2100 жылға дейінгі әлемдік демографиялық болжамды жаңартты. Зерттеуде халық санының өзгеруіне қатысты бірнеше сценарий қарастырылған. Energyprom.kz сарапшылары Орталық Азия елдерінің демографиялық болашағын бағалау үшін қазіргі үрдістер сақталады деп есептелетін негізгі сценарийді пайдаланған.
БҰҰ есебіне сәйкес, 2020 жылы Орталық Азияда 75 миллион адам тұрған. 2100 жылға қарай бұл көрсеткіш екі есеге жуық өсіп, 149,9 миллион адамға жетуі мүмкін.
Халық санының ең жоғары өсімі алдағы онжылдықта байқалады. 2030 жылға қарай өңір тұрғындарының саны 21,5 пайызға артады. Одан кейін өсім қарқыны біртіндеп баяулап, ғасыр соңында онжылдық өсім 2,8 пайызға дейін төмендейді.
Өзбекстан халқы 74 миллионнан асады
Болжам бойынша, Өзбекстан Орталық Азиядағы халқы ең көп мемлекет мәртебесін сақтап қалады.
2020 жылы елде 33 миллион адам тұрған. Бұл өңір халқының 43,9 пайызына тең. Ал 2100 жылға қарай Өзбекстан тұрғындарының саны 74,4 миллионға жетіп, Орталық Азия халқының 49,6 пайызын құрауы мүмкін.
Яғни алдағы 80 жылда Өзбекстан халқы 2,3 есеге жуық өседі.
Басқа Орталық Азия елдерінде де халық саны артады. БҰҰ болжамына сәйкес, 2100 жылы:
- Қазақстанда – 33,7 миллион;
- Тәжікстанда – 20,2 миллион;
- Қырғызстанда – 11,7 миллион;
- Өзбекстанда – 74,4 миллион адам тұруы мүмкін.
Қазақстан халқы 2020 жылмен салыстырғанда 75,3 пайызға, Қырғызстан халқы 72,4 пайызға, Түрікменстан халқы 53,2 пайызға өседі. Ал Тәжікстан халқы екі есеге көбейеді.
Халық санының өсуі инфрақұрылымға салмақ түсіреді
Сарапшылардың пікірінше, демографиялық өсім елдердің әлеуметтік-экономикалық дамуына тікелей әсер етеді. Халық көбейген сайын тұрғын үйге, мектепке, ауруханаға, жолға және басқа да инфрақұрылым нысандарына сұраныс артады.
Мәселен, Өзбекстанда халық тығыздығы 2024 жылы бір шаршы шақырымға 85,5 адамнан келсе, 2040 жылы бұл көрсеткіш 108,2 адамға, ал 2100 жылы 174,8 адамға жетуі мүмкін.
Егер халық саны өңірлер арасында біркелкі өспесе, ірі қалаларға түсетін инфрақұрылымдық жүктеме күшейеді.
Өмір сүру ұзақтығы 83 жасқа жетуі мүмкін
БҰҰ болжамы Өзбекстанда халықтың орташа өмір сүру ұзақтығы да артатынын көрсетеді.
2024 жылы бұл көрсеткіш 72,5 жас болса, 2100 жылы 83 жасқа жетуі мүмкін. Оның ішінде әйелдердің орташа өмір сүру ұзақтығы 85 жасқа, ерлердікі 81 жасқа дейін ұлғаяды.
Бұл өзгеріс денсаулық сақтау және зейнетақы жүйелерін ұзақ мерзімді жоспарлауды қажет етеді.
Халық көбейгенімен, туу көрсеткіші төмендейді
Өзбекстанда халық саны артқанымен, туу қарқыны біртіндеп бәсеңдейді.
БҰҰ есебіне сәйкес, 2024 жылы елде 929,3 мың бала дүниеге келген. 2033 жылға қарай бұл көрсеткіш 850,8 мыңға дейін төмендеуі мүмкін. Кейін қайта өсіп, 2050 жылы 996,6 мыңға жетеді деп болжанып отыр.
Алайда жалпы туу коэффициенті ғасыр бойы төмендей береді. 2024 жылы әр мың адамға 25,6 нәрестеден келсе, 2100 жылы бұл көрсеткіш 11,9-ға дейін азаюы мүмкін.
Мұндай өзгеріске халықтың қартаюы әсер етеді. 2030 жылы Өзбекстан тұрғындарының медианалық жасы 26,5 жас болса, 2100 жылы 39 жасқа жетеді деген болжам бар.
Сонымен қатар халықтың қартаюына байланысты өлім-жітімнің жалпы коэффициенті де өседі. 2024 жылы әр мың адамға шаққанда 6 өлім тіркелсе, 2100 жылы бұл көрсеткіш 8,5-ке жетуі мүмкін. Жыл сайын қайтыс болатын адамдар саны 219,4 мыңнан 631,5 мыңға дейін артады.
Сарапшылар мұны халық санының көбеюімен және егде жастағы адамдар үлесінің артуымен байланыстырады.
Айта кетейік, БҰҰ ұсынған мәліметтер – нақты болашақ көрсеткіштері емес, қазіргі демографиялық үрдістерге негізделген ұзақ мерзімді болжам. Халық санының өзгеруіне туу мен өлім-жітім көрсеткіштері, көші-қон, экономикалық жағдай және мемлекеттік саясат ықпал етуі мүмкін.
