Ай ару, сен айтшы...

 Ары қарай – ұшу... Көктемгі көбелектей ауада дірілдеп барып, төменге құлдилау... Ештеңені елемей, естімей, сезбей, көрмей қалықтай бересің. Осы сәт, сонау төбеден шаншылу — қандай ғанибет... Сосын бір кезде гүмп етіп, салқын суға сүңгіп кетесің. Маңайдың бәрі – ақ көбік... Ақ бұлттардың арасында жүргендейсің... Манағы үрей де, жүрегіңнің дүрсілі де, саған тесілген көздердің сені ұзатуы да сонау биікте, трамплиннің баспалдағында қалған.

Жаннат Қуанышева – суға секіруден спорт шебері. Мектеп қабырғасында секіруден чемпион болған қыз спортты емес, киноны таңдапты. Сонау заманда бұл өнер қаршадай қызға емес, жалпы қазаққа таңсық болатын. Айтпақшы, Жаннаттың атын нағашы атасы Мәулен Балақаев емес, анасы қойған. Тіл біліміне үлкен үлес қосқан ғалым Мәулен Балақаев – бүгінде ұмытылып кеткен есімдердің бірі. Біздің Жаннат Қуанышева осы профессордың жиен немересі.

«Қазақфильм» ол кезде жаңа мекенге жартылай көшкен. Қалғаны – «Комсомол» мен «8 март» көшелерінің қиылысындағы ғимаратта. 10-класс оқушысы Жаннат алғаш рет «Қазақфильмдегі» павильонды имене аттағанда состиып қалды. Қарсы алдында майор отыр. Кеудесіне алтын жұлдыз тағынған ұзын бойлы қара торы жігіт екен. Қолында сигарет... ол көк түтіннің арасынан жаңа қызға ұзақ қарап қалған...

Көзі көкшіл, сымбатты жігіт – қазақ киносының аққан жұлдызы Жамбыл Құдайбергенов болатын. ВГИК-тегі Борис Бабочкиннің курсында оқып келген.

Режиссері – Болат Мансуров. Ол Одаққа белгілі болғанмен, алдында ғана «Құлагерден» құлаған. Дұрысы, Москва жылышырай танытқанмен, қазақ қоғамы фильмді қабылдамады. Дейтұрғанмен, бұл Болат Мансуровтың жаңа фильмі – «Махаббат жайлы афсана» еді. Мансуров – үлкен суретші. Оның қазақ киносына қалдырған «Сұлтан Бейбарыс» туындысы – өшпес құндылығымыздың бірі де бірегейі. Бірақ бұл оқиға одан әлдеқайда бұрын болған...

Түсірілім Қапшағайдың маңайында болды. Үш ай съемка... Арасында – емтихан. Жаннат үшін бұл әрі қызық, әрі қиын болды. Әсіресе кейіпкердің жылайтын көріністері оңайға түскен жоқ. Бірақ түсіру алаңында басты рөлдегі Жаннаттың анасын Бикен Римова ойнады. Бикен апа – өнерде де, өмірде де үлкен тұлға. Ол кісінің қамқорлығы ерекше еді: тамағын қадағалап, киген киіміне дейін көңіл аударып, аналық қамқорлығын маңайына шашып отыратын аяулы жан болатын. Сондықтан да Жаннат бүгінде өнердегі алғашқы апасын зор құрметпен еске алады.

Жастық пен махаббат – Алланың сыйы. Жаннат алғаш рет қыз болып, айналаға ғашық көзбен қараған. Себебі қасында кез келген арудың арманы болар Жамбыл болды. Ол – экрандағы да, өмірдегі де қымбатына айналды. Жамбыл Құдайбергенов – Маңғыстаудан «Адаймын» деп мақтанып та, шаттанып та жүретін ақкөңіл, ұзын бойлы, денесі құрыштай, екі тілде еркін сөйлейтін, қоңыр дауысымен ән салғанда нұрланып кететін дарынды артист болатын. Аққан жұлдыздай ерте, тым ерте өмірден өткен тарланбоз...

Құранда жаннаттың ең шыңын – ең биігін, ең қастерлі орнын – Фирдоус дейді. Екі жас, екі дарын, екі көркем, қыз бен жігіт – Жамбыл мен Жаннат осы Фердаустың ішіне енгендерін білген жоқ. Сезген болар, түсінбеді...

Көп ұзамай «Қазақфильмде» тағы да қарбалас басталды... Жас жазушы Дулат Исабековтің «Гауһартас» желісі бойынша Шәріп Бейсенбаев іске кірісті. Шәріп аға – өте текті, оқығаны да, тоқығаны да мол режиссер. Кезінде М.Әуезов театрында артист боп істеген кісі. Дауысы гүрілдеген, жирен мұртты, арық адам болатын. Жаннаттың жұлдызы оңынан туды... Басты рөл Салтанатқа бұйырды...

«Гауһартас» фильмі – қазақ киносындағы орны бөлек, эстетикасы ерек тамаша туындылардың бірі. Актерлік ансамбль аңыз десе болады. Әмина Өмірзақова, Кәукен Кенжетаев, Әнуар Боранбаев, Досхан Жолжақсынов, Бәйтен Омаров, Мұхтар Бақтыгереев, Кененбай Қожабеков және Жаннат Қуанышева... Жалпы қазақ киносында шопанның өмірі талай-талай таңбаланған. Әсіресе Мәжит Бегалин түсірген, Әкім Тарази сценарийін жазған «Тұлпардың тұяғы» ерекше құбылыс болды... Жас актерлер Асанәлі Әшімов пен Фарида Шәріпова көрерменнің көңілінен көпке дейін кетпей жүреді... Бірақ Шәріп Бейсенбаевтың «Гауһартасы» бөлек... Онда тұншыққан сезім ғана емес, мұңлы лирика жатыр. Салтанат рөліне Жаннат барын салды. Оның үстіне тәжірибе бар. Әсіресе Әмина Өмірзақова Жаннатқа образ жайлы, өзінің баяғы кезде «Абай» фильмінде Ажарды қалай ойнағанын, қайтіп ізденгенін айтып отыратын. Салтанат – тазалық пен махаббатқа шөлдеген ару. Оның жаны тұнып тұрған романтика...

«Жүрші ай астында суға түсейік... сонда бөпеміз көркем болады...» Міне, Салтанат осылай дейді. Ол өзі ғана сұлу емес, жаны да көркем бейне. Сол үшін бұл образ Жаннатқа ерекше ыстық. Актрисаның әр қимылы, жүрісі, тұрысы, күлкісі, көзінің астымен қарағаны, мұңаюы, билегені, атқа шапқаны – ғажап. Иланасың. Әсіресе алғашқы жауын астындағы көрініс сұлулық пен жастықтың, буырқанған сезім мен көктемдегі қызғалдақтай махаббаттың гүл жарғаны секілді. Егер алғашқы фильмде ғашықтық сахнасын ойнау қиын болса, Салтанатта жеңіл болды. Өйткені Жаннат бұл кездері тек Жамбылды ойлайтын... сағынатын... алаңдайтын... ойда-жоқта келе ме деп күтетін...

«Көрікті көл беті,

Көк елес көлбеді,

Мен тұрмын жағада жабырқау.

Ай нұры арайлы

Айдынға тарайды,

Сүйіктім келер ме, япыр-ай?

Айдын көл, сен айтшы,

Самал жел, сен айтшы,

Жарыма құс болып ұшайын.

Бір хабар берші, айым,

Жақындап келші, айым,

Лапылдап мәңгі құшайын», –

деп шырқалатын Мэлс Өзбековтің «Келші, айым» әні алғаш рет осы фильмде орындалды. Бұл – режиссердің тапқаны еді, табысы еді... Ыстық жазда асау толқынды өзеннің адам аяғы баспайтын жағасында бүлдірген өседі. Басын көтере алмай, асау толқынға бетін жуып, майысып кетеді... Қып-қызыл моншақтай... Тамылжиды... Мына әуен – сағыныш сазы – дәл осындай кезеңге, мөлдір сезім, бүлдірген шаққа дөп келді.

Жаннат Жамбылды ойлағанда осы әнді ыңылдап айтатынын өзі де байқамай қалушы еді...

«Гауһартас» фильмін көрермен жақсы қабылдады. Жаннатты да Жамбылдың ата-анасы ыстық ықыласпен қарсы алды. Бір жылдан соң шаңырақ көтеріп, Ержан есімді сәби өмірге келді. Қазақ киносында түсіру алаңында кездесіп, отау көтергендер баршылық... Құман Тастанбеков пен Меруерт Өтекешева, Талғат Нығматуллин мен Венера Нығматуллина, Нұрлыбай Есімғалиев пен Ольга Сошкова және Жаннат пен Жамбыл...

Алайда тағдырдың тас жолы тым бұралаң... Кей кездері өмір атты асау аттың шабатыны да, сүрініп құлайтын сәттері де кездеседі. Жамбыл Құдайбергенов осы асаудан құлаған да, жылаған, тағдыр-таудың төбесінен тайғанап, жер дүниеге сыймаған; дұрысы – қымбатын басқаға қимаған, аһ ұрып, арманда кеткен актер еді... «Кездеспей кеткен бір бейнедегі» Еркебұлан, Жаушыдағы Кенже, «Даладағы қуғын», «Белый шамандағы» фильмдердің бас кейіпкері біздің – Жамбыл Құдайбергенов болатын. Көрерменнің сүйікті артисі, өкінішке қарай, бүгінде ұмытыла бастаған. Ал Жаннат бүгінде киноға көп түсе бермейді... Кезіндегі «Махаббат туралы афсана», «Гауһартас», «Қош бол, Медеу!», «Қауын», «Қараша қаздар қайтқанда», «Өгей әке», т.б. үлкенді-кішілі елуден асқан фильмге түсіпті. Еліміздегі ең бірінші «Перекресток» сериалында Жаннат басты рөлдің бірін сомдады.

«Өткен күнде белгі жоқ» десе де, Жаннаттың жадында ештеңе ескірген жоқ.. Ай да, күн де... Алматы мен «Қазақфильм» де сол қалпы... Тіпті сол баяғы ән де қазір ескірмеген: «Ай ару, сен айтшы, айдын көл, сен айтшы...». Бұл өлең Жаннаттың әні... Жаннаттың Айы... Жаннат арудың әуені, сазы... Ал саз – мәңгілік. Өйткені ол махаббатқа арналған.

Талғат Теменов,

Қазақстанның Халық әртісі, кинорежиссер