Кеш шаңырақ көтеру – саналы таңдау ма, заман талабы ма?
Қазақстандық жастардың отбасы құруға қатысты ұстанымы соңғы жылдары жаңа сипатқа ие бола бастады. Егер бұрын ерте шаңырақ көтеру өмірдің табиғи кезеңдерінің бірі саналса, бүгінде көптеген жас алдымен өз мүмкіндігін қалыптастырып, жеке әлеуетін жүзеге асыруды маңыздырақ көреді. Бұл отбасының қоғамдағы маңызы төмендеді дегенді білдірмейді. Керісінше, неке мәселесіне жауапкершілікпен қарау үрдісі күшейіп, болашақ отбасының тұрақтылығына басымдық беріліп отыр.
Қазақстандық қоғамдық даму институтының 2020–2024 жылдары жүргізген әлеуметтік зерттеуі осы өзгерістің сипатын айқын көрсетті. Сауалнама нәтижелері азаматтардың басым бөлігі үшін отбасы әлі де өмірдің басты құндылықтарының бірі болып қалатынын аңғартты. Қатысушылар отбасыны ең алдымен эмоционалдық қауіпсіздік, өзара қолдау, сенім және ұрпақ сабақтастығы сақталатын ерекше әлеуметтік кеңістік ретінде бағалаған. Мұндай көзқарас бірнеше жыл бойы айтарлықтай өзгермегені қоғамдағы дәстүрлі отбасылық құндылықтардың өміршеңдігін дәлелдейді.
Сонымен бірге жастардың өмірлік жоспарлау тәсілі өзгеріп келеді. Қазіргі буын үшін жоғары білім алу, кәсіби тәжірибе жинақтау, тұрақты табыс қалыптастыру және тұрғын үй мәселесін шешу – отбасы құру алдындағы маңызды кезеңдердің біріне айналған. Сондықтан алғашқы некеге тұру жасының біртіндеп ұлғаюы әлеуметтік жауапсыздықтың емес, саналы жоспарлаудың көрінісі ретінде қарастырылады. Жастар ұзақмерзімді қарым-қатынастың берік болуы материалдық мүмкіндіктермен қатар психологиялық дайындыққа да байланысты екенін жақсы түсінеді.
Зерттеу нәтижелері неке туралы қоғамдық түсініктің де жаңаша мазмұнға ие болып келе жатқанын көрсетті. Қазіргі таңда көптеген азаматтар некені тек заңдық рәсім ретінде емес, ортақ құндылықтар мен өзара міндеттемелерге негізделген өмірлік серіктестік деп қабылдайды. Мұндай ұстанымда екі адамның бірлескен жауапкершілігі, тең құқылығы және ортақ мақсаттарға ұмтылысы ерекше мәнге ие. Осылайша отбасы институты дәстүрлі сипатын сақтай отырып, қазіргі заман талаптарына бейімделіп келеді.
Сауалнамаға қатысушылардың басым бөлігі отбасы құрудағы негізгі себеп ретінде махаббатты атаған. Сонымен қатар дүниетанымның ұқсастығы, өзара сенім, өмірлік мақсаттардың сәйкес келуі және болашақ балалардың игілігі үшін ортақ жауапкершілік сияқты факторлар да маңызды орын алған. Бұл жастардың материалдық игіліктен бұрын адами үйлесімді жоғары бағалай бастағанын аңғартады.
Демографиялық үрдістер де қоғамдағы осы өзгерістермен сабақтасып отыр. Елде бала туу көрсеткіші сақталғанымен, ірі қалаларда алғашқы баланың дүниеге келу жасы біртіндеп ұлғаюда. Сарапшылар мұны урбанизация, еңбек нарығындағы өзгерістер және жастардың кәсіби өзін-өзі дамытуға көбірек уақыт бөлуімен байланыстырады. Сонымен қатар соңғы жылдары ажырасу санының азаюы да жастардың неке мәселесіне бұрынғыдан әлдеқайда ойланып келетінін көрсетеді.
Жалпы алғанда, Қазақстандағы отбасы институты әлсіреп жатқан жоқ, қайта жаңа әлеуметтік жағдайларға бейімделу кезеңін бастан өткеріп отыр. Қазіргі жас буын үшін отбасы – кездейсоқ шешім емес, саналы таңдау. Сондықтан кешірек шаңырақ көтеру көптеген жағдайда отбасының беріктігін қамтамасыз етуге бағытталған өмірлік стратегияның бір бөлігі ретінде бағалануы мүмкін.
