Жолдағы ақау, жауапкершіліктегі олқылық

Жыл сайын жол құрылысына, жөндеу және күтіп ұстау жұмыстарына қомақты қаражат бөлінгенімен, жаңадан төселген асфальттың аз уақыт ішінде бүлінуі, жол жабынының жарылуы мен шөгуі, құрылыс материалдарының белгіленген стандарттарға сәйкес келмеуі әлі де өзекті мәселе болып отыр. Әсіресе халық саны артып, көлік қозғалысы қарқынды дамып келе жатқан Шымкент сияқты ірі қалаларда жол инфрақұрылымының сапасы тұрғындардың күнделікті тұрмысына тікелей әсер етеді. Өйткені сапасыз жол жүргізушілердің уақытын жоғалтып, көлік құралдарын күтіп ұстауға жұмсалатын шығынды көбейтумен қатар, жол қозғалысы қауіпсіздігіне де қатер төндіреді. Мұндай жағдайда жол құрылысының нәтижесін тек жөнделген көшелердің ұзындығымен немесе игерілген қаржы көлемімен бағалау жеткіліксіз.

Ең алдымен салынған жолдың белгіленген техникалық талаптарға сәйкестігіне, оның пайдалануға берілгеннен кейінгі төзімділігіне және анықталған кемшіліктер үшін жауапкершіліктің қаншалықты қамтамасыз етілетініне назар аудару қажет.

"Жол активтері сапасының ұлттық орталығы" республикалық мемлекеттік кәсіпорнының Шымкент қалалық филиалы ұсынған мәліметке сәйкес, жыл басынан бері автомобиль жолдарының сапасын тексеру барысында 844 сынама алынған. Олардың 224-і белгіленген нормативтік талаптарға сәйкес келмеген. Бұл тексерілген сынамалардың шамамен 26,5 пайызы деген сөз. Басқаша айтқанда, зерттеуге алынған әр төрт сынаманың бірінен астамында белгілі бір сәйкессіздік анықталған. Ал зертханалық тексеруден өткен 546 сынама нормативтік талаптарға сай деп танылған. Бұл жалпы көрсеткіштің 64,6 пайызын құрайды. Бұған дейін сәйкессіздік анықталған 49 сынама бойынша кемшіліктер жойылған. Дегенмен ұсынылған мәліметтерде 844 сынаманың 546-сы талапқа сай, 224-і талапқа сай емес деп көрсетілгендіктен, қалған 74 сынаманың мәртебесі нақтыланбаған. Сондай-ақ кемшілігі жойылған 49 сынаманың осы жалпы есепке қалай енгізілгені де ашып көрсетілмеген. Филиал өкілдерінің айтуынша, қазіргі уақытта мердігер ұйымдар анықталған кемшіліктерді жою жұмыстарын жүргізіп жатыр. Алайда биылғы тексерулер нәтижесінде сапасыз деп танылып, толықтай қайта төселген автомобиль жолдары әзірге жоқ. Бұл туралы "Жол активтері сапасының ұлттық орталығы" РМК Шымкент қалалық филиалының директоры Қанат Жолтаевтың айтуынша, Шымкент қаласында биыл жол сапасының талаптарға сәйкес келмеуіне байланысты қайта төселген автомобиль жолдары жоқ. "Жол-құрылыс материалдарының талапқа сәйкес келмеуі міндетті түрде бүкіл жол жабынын қайта төсеу қажет дегенді білдірмейді. Кейбір кемшіліктер технологиялық процесті түзету, жекелеген учаскелерді қалпына келтіру немесе талапқа сай емес материалдарды ауыстыру арқылы жойылуы мүмкін. Дегенмен анықталған сәйкессіздіктердің нақты сипаты, олардың жолдың ұзақ мерзімді беріктігіне ықпалы және кемшіліктерді жоюға белгіленген мерзім туралы ақпараттың ашық жариялануы маңызды. Себебі жол сапасын бақылаудың тиімділігі сол қорытынды негізінде қабылданған шаралардың нәтижесімен өлшенеді", – дейді Қ.Жолтаев.

Шымкенттегі жол құрылысының сапасына қатысты мәселе биыл ғана туындаған жоқ. Өткен жылғы тексеру қорытындылары да бұл салада жүйелі бақылаудың қажеттігін көрсеткен болатын. Атап айтқанда, 2025 жылы "Жол активтері сапасының ұлттық орталығы" РМК Шымкент қалалық филиалы қала аумағындағы құрылыс нысандарына 620 рет шығып, сараптама жүргізген. Нәтижесінде 65 кемшілік анықталған. Сараптама барысында 1 216 жол-құрылыс материалының сынамасы іріктеліп алынып, оның 786-сы нормативтік талаптарға сәйкес келген. Ал қалған 430 сынама белгіленген стандарттарға сай болмаған. Бұл барлық алынған сынаманың шамамен 35,4 пайызына тең. Яғни 2025 жылы зертханалық тексеруден өткен материалдардың үштен бірінен астамында сәйкессіздік тіркелген. Биылғы көрсеткішпен салыстырғанда талапқа сай емес сынамалардың үлесі төмендегені байқалады. Мәселен, 2025 жылғы 35,4 пайыздық көрсеткіш биыл шамамен 26,5 пайызға дейін азайған. Айырмашылық 8,9 пайыздық тармақты құрайды. Алайда мұны жол сапасының дәл осы мөлшерде жақсарғанының бұлтартпас дәлелі ретінде қарастыруға болмайды. Өйткені екі кезеңдегі сынамалар әртүрлі құрылыс нысандарынан, материал түрлерінен және жұмыс кезеңдерінен алынуы мүмкін. Бұдан бөлек, 2025 жылдың толық жылдық қорытындысы биылғы аяқталмаған кезеңнің нәтижесімен салыстырылып отыр. Өткен жылы анықталған кемшіліктер бойынша мердігер ұйымдар мен техникалық қадағалау мамандарына қатысты нақты шаралар қабылданған. Филиал директорының міндетін атқарушы Лутфулла Кенжаевтың мәліметінше, стандартқа сәйкес келмейтін жол-құрылыс материалдары бойынша сәйкестендіру жұмыстары жүргізілген. "Стандартқа сай келмейтін жол-құрылыс материалдары бойынша сәйкестендіру жұмыстары жүргізіліп жатыр. Қазіргі таңда анықталған ақауларға байланысты 3 мердігер ұйымға және 2 техникалық қадағалаушыға 4,5 млн теңгеден астам айыппұл салынды. Бір маманның аттестаты 6 ай мерзімге тоқтатылды. Сонымен қатар 170 млн теңгенің жол жабыны мердігер есебінен қайта төселді", – деді ол.

Өткен жылы үш мердігер ұйым мен екі техникалық қадағалаушыға салынған айыппұлдың жалпы көлемі 4,5 млн теңгеден асқан. Ал қайта төселген жол жабынының құны 170 млн теңгені құраған. Екі көрсеткіштің арасындағы айырмашылықтың өзі жол құрылысындағы жауапкершілік тетіктерін кеңірек қарастыру қажеттігін көрсетеді. Әрине, әкімшілік айыппұл мен ақауды жою шығындарының құқықтық табиғаты әртүрлі. Сондықтан оларды тікелей теңестіруге болмайды. Бірақ экономикалық тұрғыдан қарағанда, мердігер үшін сапасыз жұмыс істеудің салдары құрылыс технологиясын сақтауға жұмсалатын шығыннан әлдеқайда жоғары болуы тиіс. Әйтпесе кейбір компаниялар үшін кемшілікті кейін түзету бастапқы кезеңде сапалы материал қолданудан немесе технологиялық талаптарды толық орындаудан тиімдірек болып көрінуі мүмкін. Мұндай тәуекелді азайту үшін айыппұлмен қатар кепілдік міндеттемелерінің орындалуын, қайта жөндеу шығындарының толық өтелуін және мердігердің келесі мемлекеттік сатып алуларға қатысуына ықпал ететін заңды жауапкершілік тетіктерін де қарастыру маңызды. Жол құрылысының сапасы көбіне сырткөзге байқала бермейтін технологиялық процестерге байланысты. Жаңадан төселген асфальттың тегіс әрі қара болып көрінуі оның барлық техникалық талапқа сәйкес келетінін білдірмейді. Жол жабынының беріктігі асфальтбетон қоспасының құрамына, қолданылған битумның қасиеттеріне, қиыршықтас пен басқа да материалдардың сапасына, төсеу кезіндегі температуралық режимге, қабаттардың қалыңдығына және олардың қажетті деңгейде тығыздалуына тәуелді. Бұған қоса, жол негізінің дұрыс дайындалуы, су бұру жүйесінің тиімділігі және көлік жүктемесінің жобалау кезінде дұрыс есептелуі де шешуші рөл атқарады. Мәселен, асфальтбетон қабаты жеткілікті деңгейде тығыздалмаса, оның құрылымына су еніп, температураның өзгеруі мен көлік қозғалысының әсерінен жол жабыны мерзімінен бұрын бұзылуы мүмкін. Ал су бұру жүйесі талапқа сай жасалмаған жағдайда жаңбыр суы жолдың негізіне жиналып, оның көтергіш қабілетін әлсіретеді. Сондықтан зертханалық тексеру барысында анықталған әрбір сәйкессіздіктің ықтимал салдары бірдей емес. Сарапшылар кейбір ауытқулар жекелеген технологиялық түзетулерді қажет етсе, енді біреулері жолдың қызмет ету мерзіміне тікелей әсер етуі ықтимал екенін айтып отыр.

Сәруар Бақберген

Шымкент қаласы