Тұманға тұншыққан қала: Алматы ауасының ащы шындығы
Мақалада Алматы қаласының ауа сапасының күрт нашарлауы және оның әлемдегі ең лас қалалар қатарына енуі мәселесі жан-жақты талданады. Атмосфералық ластанудың негізгі себептері, соның ішінде автокөлік санының көбеюі, көмірмен жылу өндіру, өндірістік шығарындылар мен географиялық ерекшеліктер қарастырылады. IQAir, Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымы (ДДҰ) және ресми мониторинг деректері негізінде ауа құрамындағы PM2.5 деңгейі мен оның адам денсаулығына әсері сараланады. Сонымен қатар экологиялық ахуалды жақсарту жолдары мен қоғамның ортақ жауапкершілігі сөз болады.
Алматы – асқақ Алатаудың баурайында бой көтерген, талайдың арманын арқалаған шаһар. Бір кездері көгілдір аспанымен, алма гүлінің иісімен есте қалған қала бүгінде мүлде басқа сипатпен жиі аталады. Соңғы жылдары Алматы әлемдегі ауасы ең лас ірі қалалардың қатарына енді. Бұл дерек Швейцариядағы IQAir халықаралық ұйымының әлемдік ауа сапасы жөніндегі рейтингтерінде көрсетілген. Кей күндері қаланың ауа сапасы индексі (AQI) 200-ден асып, тіпті 250–260 деңгейіне дейін жеткен жағдайлар тіркелген. Мұндай көрсеткіш «денсаулыққа өте зиянды» санатына жатады.
Ресми мониторинг нәтижелері де жағдайдың күрделі екенін растайды. Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымы (ДДҰ) PM2.5 ұсақ бөлшектерінің жылдық орташа мөлшерін 5 мкг/м³ деңгейінен асырмауды ұсынады. Ал Алматыда бұл көрсеткіш соңғы жылдары орта есеппен 20–30 мкг/м³ аралығында тіркеліп отыр. Яғни халықаралық қауіпсіздік нормасынан 4–6 есе жоғары. PM2.5 – көзге көрінбейтін, бірақ адам ағзасына ең қауіпті бөлшектердің бірі. Олар өкпенің терең қабаттарына еніп қана қоймай, қан айналым жүйесіне өтеді. Ғылыми зерттеулер мұндай ластану жүрек-қан тамыр ауруларының, инсульт пен инфаркттің, өкпе обыры мен созылмалы бронхиттің даму қаупін арттыратынын көрсетеді.
Экологтар мен медицина мамандарының айтуынша, атмосфералық ластану тек тыныс алу жүйесіне ғана емес, жалпы иммунитетке әсер етеді. Балалар мен қарт адамдар ең осал топ саналады. Кей зерттеулер Қазақстан бойынша жыл сайын ауа ластануына байланысты мыңдаған ерте өлім жағдайы тіркелуі мүмкін екенін көрсетеді. Бұл тек медициналық мәселе емес, әлеуметтік және экономикалық салдары бар құбылыс.
Алматыдағы жағдайдың күрделенуіне бірнеше фактор әсер етеді. Ең алдымен – қаланың географиялық орналасуы. Алматы үш жағынан таумен қоршалған. Мұндай рельеф ауа айналымын шектейді. Желсіз күндері зиянды бөлшектер тарамай, төмен қабатта жиналып қалады. Соның салдарынан қала үстін смог басады. Табиғаттың бұл ерекшелігі қала құрылысы мен экологиялық саясатта ерекше ескерілуді талап етеді.
Екінші маңызды фактор – автокөлік санының шамадан тыс көптігі. Сарапшылардың дерегінше, Алматыда жүздеген мың көлік тіркелген, оның едәуір бөлігі – ескі әрі экологиялық стандарттарға толық сай келмейтін машиналар. Кептелісте сағаттап тұрған көліктердің түтіні атмосфераға үздіксіз тарайды. Қоғамдық көлік жүйесі жаңартылып, электробустар енгізіліп жатқанымен, жеке автокөлікке тәуелділік әлі де жоғары.
Үшінші фактор – жылу көздері. Қыс мезгілінде жеке сектордағы көмір жағу көлемі артады. Сонымен қатар жылу электр орталықтарының шығарындылары да жалпы ластану деңгейіне әсер етеді. Газдандыру жұмыстары жүргізіліп жатқанымен, толық көшу аяқталған жоқ. Қыс айларында көмір түтіні мен көлік шығарындылары қосылып, ауаның сапасын күрт нашарлатады.
Өндіріс орындары мен құрылыс алаңдарының шаңы да өз үлесін қосады. Қала қарқынды дамып жатыр: жаңа тұрғын үйлер, жолайрықтар, бизнес орталықтар бой көтеруде. Алайда даму мен экология арасындағы тепе-теңдік әрдайым сақтала бермейді. Құрылыс көлемі артқан сайын, экологиялық бақылау да күшеюі тиіс.
Алматылықтардың өздері де бұл өзгерісті сезінеді. Қыс айларында көптеген тұрғындар жөтелдің жиілегенін, тыныс алудың қиындағанын айтады. Таңертеңгілік тұман табиғи құбылыс емес, улы түтін екенін жұртшылық жақсы түсінеді. Таза ауада серуендеуді дәрігерлер ұсынғанымен, мегаполисте ондай мүмкіндік барған сайын азайып барады.
Дегенмен, жағдай үмітсіз емес. Экологиялық саясатты күшейту, көлік инфрақұрылымын дамыту, жеке секторды толық газдандыру, жасыл аймақтарды көбейту – нақты нәтиже бере алатын бағыттар. Ғалымдар жасыл желектің ауадағы зиянды бөлшектерді сіңіретін табиғи сүзгі рөлін атқаратынын атап өтеді. Сондықтан қаланы көгалдандыру, саябақтар санын арттыру стратегиялық маңызға ие.
Бұдан бөлек, қоғамдық сана өзгеруі тиіс. Әрбір тұрғынның таңдауы – жеке көлікті аз пайдалану, экологиялық мәдениетті сақтау, энергияны үнемдеу – үлкен жүйенің бір бөлігі. Таза ауа тек мемлекеттік бағдарлама арқылы ғана емес, қоғамның ортақ жауапкершілігі арқылы қалыптасады.
Алматы – жай ғана қала емес. Ол – мәдениет пен ғылымның орталығы, мыңдаған студенттің, жас маманның үміті. Осындай шаһардың түтінге тұншығуы көңілге қаяу түсіреді. Әлемдік рейтингтердегі орын – дабыл. Бірақ бұл үкім емес. Бұл – әрекетке шақыру.
Бір кездері алма гүлінің иісі аңқыған қала бүгінде түтін иісіне тұншығып тұр. Ертеңгі күні Алматының аспаны қайтадан ашық, ауасы мөлдір болуы үшін нақты шешімдер мен батыл қадамдар қажет. Таза ауа – артықшылық емес, ол – әрбір адамның табиғи құқығы. Алматы соған лайық. Оның тұрғындары да солай.
Шакирова Малика
